Babil’in Asma Bahçeleri Efsanesi

İnsanoğlu dünyaya adım attığı ilk andan itibaren yiyecek yemeğe ve dinlenecek, kendini koruyacak bir yere ihtiyaç duymuştur. Uzun yıllar boyunca avcılık yaparak karnını doyurmuş ve göçebe olarak yaşamını sürdürmüştür. Zaman geçtikte bitkilerin nasıl ekildiğini, bunlardan nasıl ürün elde edilebileceğini öğrenmiş ve avcılıktan toplayıcılığa geçmiştir. Bu gelişme, göçebelikten yerleşik yaşama geçmeye zemin hazırlamıştır.

Tarihte hemen hemen bütün uygarlıklar, göçebe yaşamı bıraktıktan sonra tarımsal faaliyetlerin de gelişmesiyle beraber suyun yakınında olmaya çalışmış ve bu bölgelere yerleşmişlerdir. Yerleşik yaşama geçilmeye başlanmasıyla birlikte ilk bahçe örnekleri ortaya çıkmıştır. İlk bahçe örnekleri, kurulan uygarlıkların yerleştiği ilk yerlerden birinde, Aşağı Mezopotamya’da görülmektedir. Burası Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan ve çok verimli topraklara sahip olan bir bölgedir. İnsanlar bu topraklarda; tarım yapmış, zaman zaman oluşan su taşkınlarından korunmaya çalışmış, suyu yönlendirmeyi başararak kendi topraklarını sulamış ve aynı zamanda birlikte yaşamayı da öğrenmişlerdir.

Böylelikle insanlar farklı kültürlerin, farklı toplumların doğmasını sağlamışlardır. O dönemde neredeyse her uygarlık, çeşitli alanlarda ve birbirinden güzel sanat eserleri ortaya koymuştur. Bu eserler içinde belki de en önemlisi, Babillerin bahçe sanatında verdikleri en güzel örneklerden olan ve dünyanın yedi harikasından biri olarak gösterilen “Babil’in Asma Bahçeleri”dir.

Babil’in Asma Bahçeleri Nerede

Babil’in asma bahçeleri hangi ülkededir sorusunun cevabı Irak’tır. Aşağı Mezopotamya’da (Şimdiki Hillah yakınlarında) yer alan Babil Kenti, M.Ö. VII. ve VI yıllarında en görkemli dönemini yaşamıştır. Bu dönemde Babil, su baskınlarından korunmak ve topraklarını sulamak için çeşitli yöntemler geliştirmiş, kullandığı ileri düzeydeki tarımsal ve ticari teknikler sayesinde tarihin en gözde ve en nitelikli bahçe örneklerini sunabilmiştir.

Babil’in Asma Bahçeleri Hikayesi

M.Ö. 604-562 yılları arasında Babil Kralı II. Nabuchadnessar tarafından eşi Amytis için yaptırılmıştır. Amythis, Medes kralının kızıydı ve o dönemde iki ülke arasındaki ilişkileri daha da güçlendirmek amacıyla Nabuchadnessar ile evlendirilmişti. Amytis’in geldiği ülke oldukça yemyeşil ormanların bulunduğu, dağlık ve engebeli bir bölgede yer alıyordu. Oysaki Mezopotamya, hem düz bir coğrafyada yer alıyordu hem de iklimi çok sıcaktı. Bunun üzerine kral eşinin duyduğu memleket özlemini gidermek için yapay dağların olduğu ve bu dağlardan suların aktığı büyük teraslar yaptırmaya karar verdi. Bu teraslardan oluşan bahçe, “Babil’in Asma Bahçeleri”dir ve günümüzdeki Bağdat’ın 100 km. yakınında ve Fırat Nehri kıyısında yapılmıştır.

Babil’in Asma Bahçeleri Anlamı

Peki, neden isim olarak teraslarla ilgili bir sözcük konulmamış da “Asma Bahçeler” denilmiş? “Asma Bahçeler” ya da daha doğru bir ifadeyle“Asılı Bahçe” sözü, Yunanca kremastos ve ya Latince pensilis kelimesinin yanlış tercüme edilmesiyle günümüze kadar gelmiştir. Sözcük gerçek kullanımı “asılı” olarak değil teras, balkon gibi “sarkan” anlamına gelmektedir.

Babil’in Asma Bahçeleri Mimarisi

Babil’in Asma Bahçeleri”, birbirinden 2,5 m. yükseklikte kot farkları bulunan teraslardan oluşmaktadır. Çevresinde yer alan çölden yaklaşık 100 m. kadar yükseklikte bir tepe üzerinde ve 16.000 m2’lik bir alanda kurulmuş olan bahçe, sanki “çatı bahçesi” olarak düşünülmüş, büyük bir kısmında ise tuğla kullanılarak bölmeler yapılmış ve pergolalarla bütünlük tamamlanmıştır.

Babil’in Asma Bahçeleri Hakkında Bilgi

Yunanlı coğrafyacı Strabo’nun M.Ö. 1. Yüzyılda yaptığı tespite göre, bahçeler birbiri üzerinde belirli kot farklarıyla yükselen kübik direklerden oluşmaktadır. Bu direkler çatıların yükünü taşıyabilecek kadar sağlam bir konstrüksiyona sahiptir. Direklerin içlerinde belli büyüklükte oyuklar açılmıştır. Böylece bitkilerin, gösterişli ağaçların rahatlıkla yetişebilmesi için bu oyuklara toprak konulmuştur.

Asıl bahçe ise en üst terasta bulunmaktadır. Bu terasın üzeri asfalt benzeri bir maddeyle kapatılmış ve bu şekilde suyun aşağıya geçmesi önlenmiştir. Dönemin en sağlam yapı malzemesi ‘taş’tı. Mezopotamya’da taş bulmak zor olduğu için teraslarda bulunan kubbeler, taraçalar ve sütunlar pişmiş tuğla ve asfalttan yapılmıştır. Tuğlalar, saman parçaları ile karıştırılan kilin güneşte pişirilmesiyle yapılıyordu. Çimento işlevi gören ziftin tuğlalarla birlikte kullanılması sonucu oldukça dayanıklı ve sudan etkilenmeyen bir yapı ortaya çıkıyordu.

Babil’in Asma Bahçeleri Özellikleri

Bahçelerin şekli ise dikdörtgen biçiminde ve uzun kenarı 400 m. idi. Kemerler ve küp biçimindeki çeşmeler bahçenin bitkiler dışındaki diğer elemanlarını oluşturuyordu. Teraslara çıkmak için kullanılan merdivenler dönerek yükseliyordu. Bütün teraslar bitkilerle doluydu ve büyük ağaçlar en üst terasa kadar ulaşıyordu.

Bahçelerin bakımı için kullanılan suyun teraslara çıkarılması ise, Fırat Nehri’nden bahçeye doğru uzanan zincir pompalar yardımıyla sağlanmıştır. Zincir pompa sistemi, biri yukarıda diğeriyse su kaynağında olmak üzere iki büyük volana bağlı ve üzerinde kovalar bulunan bir sistemdir. Kaynakta dolan kova bu sistemler yukarıya çıkıyor ve bütün terasları suladıktan sonra tekrar aşağıya iniyordu.

Yunanlı tarihçi Diodorus’ göre bahçeler yaklaşık olarak 120 m. genişliğinde 120 m. uzunluğunda ve 25 m. yüksekliktedir. Bahçelerin oluşturduğu teraslar, çok büyük taş kütlelerden oluşmaktadır. Bu büyük taş bloklarının üzeri kamış, zift ve seramikle kaplanmıştır. Sulama sonucu teraslardan süzülerek akan suyun taşlara zarar vermemesi için ise en üst kısma kurşun levhalar yerleştirilmiştir. Levhaları üzerine ise büyük ağaçların ve bitkilerin yetişmesine fırsat verecek derinlikte toprak konulmuştur.

Babil’in Asma Bahçeleri Kalıntıları

Şehir yaşadığı istilalar nedeniyle kısa sürede görkemli dönemlerinden oldukça uzaklaşmıştır. Özellikle Pers Kralı Keyhüsrev’in Babil’i fethetmesinden sonra şehir kum altında kalmıştır. 20.YY’ da bu bahçelerin gerçekte var olmadığına dair pek çok söylenti ortaya çıkmıştır.

Babil’in Asma Bahçeleri Bulundu Mu

Alman arkeolog Robert Koldewey tarafından yapılan kazılar sonucunda bu söylentilerin hiçbir geçerliliği kalmamıştır. Kullanılan malzemenin büyük oranda tuğla olması ve kentten geriye çamurlu bir enkaz yığının kalması çalışmaları biraz zorlasa da Koldewey, Babil’i 14 yıl kazdıktan sonra kentin iç duvarlarını, dış duvarlarını, Babil Kulesi’ni, Nabuchadnessar Sarayının temellerini ve kentin ortasından geçen kraliyet yolunu gün yüzüne çıkarmıştır. Kazılarda kuzey kalesi olarak adlandırılan kısımda bulunan kuzey duvarı taştan örülmüştü. Bu durum Koldewey’in “Asma Bahçeleri’nin bodrum katını bulmuş olduğunu gösteriyordu. Kazılar devam ettikçe Yunanlı tarihçi Diodorus’un bahsettiği bazı yapıları buldu. Bunlardan biri de tabanında üç tane delik bulunan bir odaydı. Bu oda bahçenin en üst terasına su pompalanmasını sağlayan bölümdü.

“Babil’in Asma Bahçeleri”, peyzaj mimarlığı mesleğinin ortaya çıkmasını sağlayan ilk örneklerden ve ilk bahçelerden biridir. Bu ilk örnek öylesine başarılı olmuştur ki dünyanın yedi harikasından biri olarak seçilmiş ve böylelikle tüm insanlık tarafından tanınması sağlanmıştır.

Babil’in Asma Bahçeleri Hakkında Daha Uzun Bir Yazımızı Okumak İçin Tıklayınız.

S. Yeşim KURT

Geçen gün TVde dünyanın yedi harikasını sayarken Babil’in Asma Bahçelerinden de bahsettiler, bir peyzaj mimarı olarak nasıl bir bahçe bu kadar ses getirebilir diye merak ettim ve araştırmaya, araştırırken de bu yazıyı hazırlamaya karar verdim.

M.Ö. 450’li yıllarda tarihçi Herodot “Babil, yeryüzünde bilinen bütün diğer şehirlerin ihtişamını aşar.” demiştir. Herodot, şehrin dış duvarlarının 80 kilometre uzunlukta, 25 metre kalınlıkta ve 97 metre yükseklikte olduğunu ve 4 atlı bir arabanın gezinmesine uygun olduğunu belirtmiştir. İç duvarlar, dış duvar kadar kalın değildi. Duvarların içinde som altından yapılmış büyük heykeller bulunan kaleler ve tapınaklar vardı. Şehrin içinde ünlü Babil Kulesi vardı. Bu kule, Tanrı Marduk’a yapılan bir tapınaktı ve cennete ulaşmak için göğe doğru yükseliyordu.

Şimdi de Strabo’dan ve Bizanslı Philo’dan yararlanacağız; “Bahçe dörtgen biçimindeydi, iki uzun kenarı 400 metre uzunluğundaydı. Kemerler ve küp biçiminde çeşmelerle süslüydü. Alttan başlayan merdivenler dönerek yükseliyor ve en üst terasa kadar ulaşıyordu. Asma Bahçeleri, en alttan itibaren bitkilerle doluydu. Dev ağaçlar topraktan en üst kata kadar ulaşıyordu. Tüm yapı, taş sütunlarla destekliydi, su akımı eğimli kanallar aracılığıyla sağlanıyordu ve bir sistemle sular yukarı çıkıp yine aşağıya akarken, tüm bitkileri suluyordu. Yapılanlar tam olarak bir krallık lüksünü yansıtıyordu…”

Babil, M.Ö. 605’den itibaren 43 yıl hüküm süren kral Nebuchadnezzar tarafından yapılmıştır. Daha zayıf bir rivayete göre ise M.Ö. 810 yılından itibaren 5 yıl hüküm süren Asur kraliçesi Semiramis tarafından yapılmıştır.
Bahçeler, Nebukadnezar Nezaretteyken sıla hasreti çeken karısı Amyitis’i neşelendirmek için yapılmıştır. Amytis, Medes kralının kızıydı ve iki ülkenin müttefik olması amacıyla Nebukadnezar ile evlendirilmişti. Onun geldiği ülke yeşil, engebeli ve dağlıktı. Mezopotamya’nın bu dümdüz ve sıcak ortamı onu depresyona itmişti. Kral, karısının sıla hasretini gidermek için onun memleketinin bir benzerini yapmaya karar verdi. Yapay dağlar ve suların akacağı büyük teraslar yaptırdı.

Biz erkekler istedik mi çok romantik olabiliyorsunuz görüyorsunuz, Tac Mahal de yine bir kadın için yapılmıştı =) Ama konumuz peyzaj olduğu için konumuza dönelim..
Babil’in Asma Bahçeleri, kablolar veya iplerle asılı olmak anlamında “asılı” değildi. Asılı bahçe sözü, Yunanca kremastos veya Latince pensilis kelimesinin hatalı tercümesinden gelir. Bu kelime “asılı” değil, daha çok teras ve balkon gibi “sarkan” anlamına gelir.
“Bahçenin yamacına yaklaştığınızda, yapının kat kat yükseldiğini görüyorsunuz… Dev bitki yığınları, büyük ve kalın ağaçlar öylesine cazibeli ki, bakanları büyülüyor. Nehirden gelen bol suyu aletler yükseltiyor ve dışarıdan bunları göremiyorsunuz.” diyor Tarihçi Diodorus Siculus

Meyveler ve çiçekler, şelaleler, yapının katlarından taşan bahçeler, egzotik hayvanlar… İşte Babil’in Asma Bahçeleri’ni görenlerin aklında kalanlar bunlarmış.
Yunan coğrafyacı Strabon’un MÖ 1. yüzyıldaki tanımlamasına göre bahçeler birbiri üzerinde yükselen kübik direklerden oluşuyordu. Bunların içleri çukurdu ve büyük bitkilerin ve ağaçların yetişebilmesi için toprakla doldurulmuştu. Kubbeler, sütunlar ve taraçalar pişmiş tuğla ve asfalttan yapılmıştı.
Strabo, bu bölümde antik dünyanın insanı için bahçenin en şaşırtıcı ve etkileyici özelliğini anlatıyor. Babil’e nadiren yağmur yağardı ve bahçenin varlığını sürdürmesi için, yakındaki Fırat nehrinin suyunu kullanarak, sürekli sulanması gerekiyordu. Bunun için nehrin suyunun yukarı taşınarak, teraslara akıtılması, her düzeydeki bitkinin sulanması gerekiyordu. Bunu yapmak için de muhtemelen bir “zincirleme pompa” kullanılıyordu.

Zincir pompa, biri diğerinin üstünde ve bir zincirle birbirine bağlı iki çarktan oluşur. Zincirin üzerine kovalar asılıdır. Alttaki çarkın altında, su kaynağının yer aldığı bir havuz bulunur. Çark döndükçe, kovalar suyun içine dalar ve suyla dolar. Zincir daha sonra kovaları üstteki çarka taşır. Burada kovalar ters dönerek, içlerindeki suyu yukarıdaki havuza boşaltırlar. Daha sonra zincir boş kovaları, tekrar doldurulmak üzere aşağı taşır.
Üstteki bahçedeki havuzun kapakları açıldığında, su, suni nehir işlevi gören oluklara salınır. Aşağıdaki pompa bir şaft ve kola bağlıdır. Köleler kolu döndürerek, mekanizmanın çalıştırıyorlardı.
Bahçe inşaatını karmaşık yapan, sadece suyun yukarı katlara taşınmasını sağlamak değildi. Bahçeye salınan suyun, bahçenin temellerine zarar vermesini önlemekte gerekiyordu. Mezapotamya ovalarında taş bulmak zor olduğu için, Babil’deki binaların çoğunun inşaatında tuğla kullanılıyordu. Tuğlalar, saman parçaları ile karıştırılan kilin, güneşte pişirilmesiyle yapılıyordu. Daha sonra tuğlalar, çimento işlevi gören zift ile birleştiriliyordu. Tuğlalar suya maruz kaldıklarında kolayca çözülüyorlardı. Babil’de çok az yağmur yağdığı için, bu durum bir çok bina için bir sorun teşkil etmiyordu. Oysa bahçenin sürekli sulanması gerektiği için, binanın temellerinin de korunması şarttı.

Yunanlı tarihçi Diodorus Siculus, bahçenin üzerinde yükseldiği platformun devasa taş bloklardan yapıldığını (Babil için olağandışı bir durum) ve bu blokların üzeri kamış, zift ve seramikle kaplandığını söyler. Bu tabakanın üzerine “topraktan süzülen suyun binanın temellerini çürütmemesi için kurşun levhalar konmuştu. Bütün bunların üzerine de en büyük ağacın büyümesine izin verecek derinlikte bir toprak tabakası yerleştirilmişti. Toprak düzlenip, düzgün bir hale getirilip, üzerine çeşitli ağaçlar ve bitkiler yerleştirilmişti. Bu bitkilerin güzelliği ve ihtişamı, her ziyaretçiyi büyülüyordu.”
Bahçeler ne kadar büyüktü? Diodorus bize bahçenin yaklaşık 120 metre eninde, 120 metre boyunda olduğunu, yüksekliğinin 24 metreyi aştığını söylüyor. Diğer kayıtlarda ise bahçenin, şehir duvarları kadar yüksek olduğu geçer. Herodotus bu duvarların 106 metre yükseklikte olduğunu söylüyordu. Her hal ve şartta, bu bahçeler çok etkileyici bir görüntü oluşturuyorlardı. Ovadan yükselen yeşil, yapraklı bir sunî dağ. Ama Babil’in Asma bahçeleri gerçekte hiç var oldu mu?
Yirminci yüzyılda Babil’in Asma Bahçelerinin esrarının çözülmesi yolunda önemli adımlar atılmıştır. Alman arkeolog Robert Koldewey, 1899 yılında Babil’in Asma Bahçelerinin bir hayal mi, yoksa gerçek mi olduğunu araştırmaya başladı. Babil şehrinden geriye sadece çamurlu bir enkaz kalmıştı. Bir çok antik şehrin aksine, kentin yerinin çok iyi bilinmesine karşın, kentin mimarisinden geriye görülebilir bir yapı kalmamıştı. Koldewey, Babil’i tam 14 sene boyunca kazdı ve kentin dış duvarları, iç duvarları, Babil Kulesinin ve Nabukadnozor sarayının temelleri ve kentin merkezinden geçen kraliyet yolunu ortaya çıkardı. Güney kalesini kazarken, Koldewey taşlı kubbe tavanları olan ondört odalı bir bodrum buldu. Antik kayıtlara göre, kentte sadece iki binada, kuzey kalesinin kuzeydeki duvarında ve asma bahçelerde taş kullanılmıştı. Kazılarda kuzey kalesinin kuzey duvarı ortaya çıkarılmıştı ve duvar gerçekten de taştan örülmüştü. Bu durumda, Koldewey cidden asma bahçelerin bodrum katını bulmuş gibi gözüküyordu. Koldewey, bölgede araştırma yapmaya devam etti ve Diodorus’un sözünü ettiği bir çok özelliği bulmayı başardı. Son olarak, tabanın üç tane garip delik bulunan bir oda ortaya çıkarıldı. Koldewey, bu odanın suyu, bahçenin en üst noktasına pompalayan zincir pompaların yeri olduğu sonucuna vardı. Koldewey’in bulduğu binanın temelleri 30 x 50 metre boyutlarındaydı. Bina, antik tarihçilerin tarif ettiğinden küçük, ama gene de etkileyiciydi.

Nabukadnezar kendisi, çivi alfabesiyle bir taş tablet üzerine yazılı olarak günümüze gelen bir metinde sürdürdüğü inşaat faaliyetinden söz etmektedir. Buraya yalnızca surlardan söz etmekle yetinmemekte, ayrıca şu bilgileri de vermektedir.
“Pişirilmiş tuğlaları bir dal biçiminde şekillendirdim ve kraliyet mekanı olarak kendim için Babil’in surları arasınsa yüksekterek büyük, basamaklı bir “kumu” yapısı inşa ettim”
Bu kumu yapısının tam olarak ne olduğunu Nabukadnezar’ın yazıtı elbette anlatmıyor. Fakat yine de Nabukkadnezar’ın burada sayın bitişiğindeki bir bahçeden söz ediyor olması mümkündür. Eski oryantal sarayların çoğunun yanında kraliyet odalar ile doğrudan bir girişle bağlantılı olan ve hükümdarın rahatsız edilmeden dinlenebileceği bir park bulunurdu. Bu tür bahçeler için kullanılan sözcük Yunancaya ve böylece Almancaya da Doğu’dan geçmiştir.
İstilalar yüzünden sönmeye başlayan şehir, özellikle Pers Kralı Keyhüsrev’in Babil’i fethetmesinden sonra sönmeye başlamış, M.S. 5 ve 6. yüzyıllarda kumlara gömülmüş ve bir kum dağı haline gelmiştir. Bu şehrin, içindeki tapınakların ve asma bahçelerin kalıntıları ancak 20. yüzyılda yapılan kazılarla meydana çıkarılabilmiştir.