Çok güzel bir deyim vardır Türkçe’de: “Başında kavak yelleri esiyor”… Okurken bile ithaf edilen kişinin mutluluğunu sezebiliyorsunuz. Peki serin bir yaz gecesi köy evinin damında, babaanne yorganının altında, uykuya ha daldı ha dalacakken yıldız dolu gök yüzüne bakıp kavak ağacının hışırtısıyla uyudunuz mu hiç? Duyduğum çok huzurlu sesler listesinin en başlarda yer alır bu ses hiçbir nota kavak ağacının o ahenkle dansından çıkardığı sesleri yakalayamaz gibime geliyor. Hele bir de üstüne sonbahar gelmişse uzun uzun kavaklar sapsarı elbiseleriyle tam bir şölen…

Hani diyor ya Nazım Hikmet;

Bende bir kavak ürperir,
Nerde olsam sesi gelir
Muhacirliğimden beri.

Her ağaç gibi kavak da
Ömrünce durur ayakta
Gözler durur bir şeyleri.

Gözler şose boylarını,
Anadolu köylerini
Sarı sıcak yaz gününde

Beni de gözledi kavak,
Geceleri haykırarak
Hapishanenin önünde.

Şahit ayıplarımıza,
Şahit kayıplarımıza,
Umudumuzun şahidi.

Şahit bitlenişimize,
Topraktaki işimize,
Hey gidi kavak, hey gidi…

Gerçekten de her ağaç şahit değil midir hayatımıza? Acımıza, mutluluğumuza, hüznümüze sessiz bir eşlikçidir başımızın üzerinde .

KAVAK AĞACININ MİTOLOJİK HİKAYESİ

Kavak ağacının mitolojide yeri Klymene ve Güneş Tanrısı Helios’un oğlu Phanteon’un acıklı ölümünden gelmektedir.

Klymene, Güneş tanrısı Helios’un oğlu Phaeton’un annesi, çocukları büyüyene kadar babalarının kim olduğunu gizlemiştir. Ancak Phaeton babsının Güneş tanrısı Helios olduğunu öğreniyor ve bunu ispatlamak için arabasını istiyor. Burada sözü edilen araba Güneş’in Doğu’dan Batı’ya taşındığı araç olarak düşünülüyor. Helios aracı kullanmasını istemese bile buna izin veriyor ve Phaenton bir dizi felakete sebep oluyor. Bu felaketleri durdurmak isteyen Zeus yıldırım fırlatarak Phaenton’un ölümüne sebep olur. Heliadler aylarca Phaenton’un mezarının başından ayrılamadı ve aylarca mezarın başında yasa boğuldu. Dört ay sonra Heliadler harket edemediklerini farkettiler iki kardeşin bacakları kütüğe dönüşüp kolları dal olarak göğe yükseldi. Göz yaşları kehribara dönüştü Ovidius’a göre bu kavak ağacından düşen kehribar göz yaşları nehirlerle İtalyan kadınlara ulaştı ve bu kehribarlardan takılar yaptılar..

Kavak ağacı aynı zamanda ölümün ve yeniden dirilmenin sembolü olarak bilinir.  Yeryüzü ve gökyüzü arasında bağdır.
“Yer altından gökyüzüne üç âlemi birleştiren “Bay Terek” ya da “Bay Kavak” tanrının sembolüdür.” Hüseyin Çağlar İnce’nin deyimiyle Kavak ağacının Orta Asya’daki ismi direk kelimesinin kaynağı olan “Bay Tirek” veya “Bay Terektir”. Evin direği olarak babalarımızı sembolize ettiğimiz bu deyiminde buradan geldiği söylenmektedir.

KAVAK AĞACININ ÖZELLİKLERİ

Söğütgiller (Salicaceae) familyasından olan kavak ağaçlarının en önemli özelliklerinden bir tanesi çok hızlı büyümeleridir. Kavak ağaçları çok hızlı sürgün verirler. Kavak ağaçları nemli ve rutubetli yerlerde rahatça yetişirler. Ülkemizin hemen hemen her bölgesinde kavak ağaçları yetişebilmektedir. Ancak iklimin farklılığından türleri farklılık gösterir. Mart – Nisan aylarında çiçeklenen kavak ağaçları 10 m ile 20 m arasında boy yapabilmektedirler. Sonbaharda yaprak rengini değişen kavaklar, siyahımsı renkli gövdeleri derin ve çok çatlaklıdır. Kavak ağaçlarının bahçe ve parklarda rüzgar kesme özelliklerinden faydalanılır.

Aynı zamanda insan vücudu için kavak ağacının bir çok faydası vardır. Ateş düşürücü, kabızlık giderici özelliklerinin olduğu bilinmektedir. Bunların yanında tohumları tüketildiği zaman hamile kalmayı önlediği de bilinmektedir.

Ülkemizde yetişen 6 kavak türü bulunmaktadır. Bunlar:
Populus afghanica
Populus alba
Populus cannense
Populus euphratica
Populus nigra
Populus tremula

KAYNAKÇA

1.Işık, S.,Hayat Ağacı ve Kutsal Ağaçlar: Türk ve Çin Mitolojisi Üzerine Bir
Karşılaştırma, Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi (IJHE), Cilt 5,
Sayı 11, S. 546 – 566.

2.Başımızda yeller estiren ağacın acıklı hikayesi/ AİMSAD Dergisi/ https://aimsaddergisi.com/basimizda-yeller-estiren-agacin-acikli-hikayesi/

3.Kavak ağacının türleri ve özellikleri/ Makaleler.com/ https://www.makaleler.com/kavak-agacinin-turleri-ve-ozellikleri

“Ve tüm tanrılar seninle birlikte olsun! Kılıcının üzerine otur, işte defne zaferi! Ve pürüzsüz başarı ayaklarının önüne serilsin!”

Kleopatra’nın Anthony’e seslenişi, Perde I, Sahne III, ‘Anthony ve Kleopatra’, Shakespeare

Doğanın ve bileşenlerinin Tanrılar tarafından insanlığa armağan olarak atfedildiği inancına sahip olan Antik topluluklardan beri, bitkilerin mitolojik hikayelerde farklı anlamlar yüklenerek yer aldığı ve tanrısallaştırılarak olaylarla özdeşleştirildiği görülür. Yer aldığı kültürün gelenek ve inançlarını yansıtan bu mitolojik hikayelerde bitkiler, kimi zaman başarı, zafer, kahramanlık, alimlik kimi zamansa güzellik, merhamet, aşk, ölümsüzlük gibi kavramları sembolize eder.  

Birçok mitte herdem yeşil kalmasıyla ölümsüzlüğü, yenilebilir meyveleriyle bolluk ve bereketi, güneş ışığını sevmesiyle tanrı Apollon’u, yapraklarının çelenk süslemelerinde zaferlerle ve kahramanlıklarla birleşmiş erdemi simgelemesiyle Defne Ağacı (Laurus nobilis), Antik Yunan başta olmak üzere birçok toplulukta önemli bir rol oynar.

Bu yazımızda Akdeniz çevresi ülkelerin kültüründe geniş bir yer tutan, Latince övgü (laus) ile asil (nobilis) anlamlarına gelen ve aromatik tıbbi bir bitki türü olan defnenin, güneş, sanat, kehanet tanrısı Apollon ile güzeller güzeli bir nympha olan Daphne (Defne)’nin arasında geçen platonik bir aşkın hikayesini ve bu hikâyenin farklı kültürlere yansımalarını sizler için inceledik. Keyifli okumalar dileriz.  

Bu hikâyenin başlangıcı Afrodit’in oğlu Eros ile Apollon arasında geçen ok atma kavgasına dayanır. Apollon bir gün ok atıcılığıyla ünlü olan Eros’u talim yaparken izler ve onunla alay eder. Bunun üzerine, çok sinirlenen Eros intikam için biri saplandığı kişiye tutku ve sonsuz aşk veren, diğeri ise saplandığı kişiyi aşk ve tutkudan tamamen uzaklaştıran altın suyuna batırılmış iki ok hazırlar. Sonsuz aşk veren ok Apollon’un, diğer ok ise kendini Toprak Ana Gaia’ya adayan su perisi Daphne’nin kalbine saplanır. Bir gün Daphne ormanda gezerken Apollon ile karşılaşır ve Apollon kendisine umutsuzca âşık olur; ancak, bakirelik yemini eden Daphne, Apollon’un hislerine karşılık vermez ve ondan kaçmaya başlar. Daha fazla kaçamayacağını anlayan Daphne, nehir tanrısı olan babası Peneios’tan, “Akarsularının ilahi gücü varsa beni yaralayan güzelliği yok et ya da hayatımı yok eden bedeni değiştir” diyerek yardım dilenir. Apollon Daphne’yi yakalayıp tam ona sarılacağı anda Peneios, Daphne’yi defne ağacına dönüştürür. Kollarının arasında bir ağaçla karşılaşan Apollon hayal kırıklığıyla “benim olamadan kaybettim seni” diyerek Daphne’yi unutmayacağına yemin eder ve “Bundan sonra benim ağacım defne ağacıdır, savaşlarda kazananlar bu ağacın yapraklarından çelenkler taksın başlarına… Şarkılarda, şiirlerde adımız yan yana geçsin” diyerek ağaçtan kopardığı yaprak ve dallarla kendine başından hiçbir zaman çıkarmadığı tacını yapar (Metamorfozlar, Ovid, s. 557–559). Böylelikle defne ağacı Apollon’un sevgisinin ve sadakatinin sembolü olur ve şarkı, şiir, galibiyetlere adanır.

Zaman zaman bazı kaynaklarda Apollon ve Daphne mitinde farklılıklar gözlenir. Bunlardan biri Daphne’nin Yunan toprak tanrısı Gaia’dan yardım dilediği; bir diğeri ise Apollon’un aşkına karşılık bulamayınca sinirlenip Daphne’yi kendinin defne ağacına dönüştürdüğüdür. Daha az bilinen bir başka Apollon ve Daphne mitine göre ise, Elis kralının oğlu Leukippos, Daphne’ye âşık olur ve ona yaklaşabilmek için kadın kılığına girerek arkadaşlarının arasına girer. Daphne’nin kadın kılığındaki Leukippos’u çok sevmesi Apollon’u öfkelendirir. Apollon onun hilesini bozmaya karar vererek Daphne ve arkadaşlarında su kenarına gidip yıkanmaları isteğini uyandırır. Kızların zorlamasıyla soyunan Leukippos’un erkek olduğunun anlaşılması üzerine kızlar tam ona saldıracakken tanrılar Leukippos’u görünmez kılarak korurlar. Apollon ise Daphne’nin peşine düşer; ancak, Daphne yakalanmamak için o kadar çok yalvarır ki, sonunda göklerin tanrısı Zeus ona acıyarak genç kızı defne ağacına dönüştürür (Grimal, 1997). 

Defne Ağacının Kültürel Yansımaları

Muhteşem kokusu ve güzel görünümüyle birçok uygarlıkta yer edinen nadir bitkilerden olan defne kimi zaman benzer kimi zamansa farklı anlamları sembolize ederken farklı kültürler arasında bir köprü kurarak günlük hayatta çeşitli kullanımlarda karşımıza çıkar.  

1. Antik Yunan Kültüründe Defne

Antik Yunan kültüründe Apollon ile özdeşleştirilen defne ağacının tanrısallaştırılmasındaki neden Apollon ve Daphne mitinin yanısıra Yunan tanrılarına ibadet edilen ve kehanet merkezi görevi üstlenen Delphi Tapınağı (Apollon Tapınağı)’nın çevresinin defne ağaçlarıyla sarılmış olmasıdır. Ruhlara inancın yaygın olduğu bu antik dönemde, tanrıların öfkelerinden ve ölülerin kötü ruhlarından halkın kendisini, evlerini, sürülerini korumak ve onları uzak tutmak için defne ağacının yapraklarının kullanıldığı ayinler ve arınma törenleri düzenlenmiştir. Aynı zamanda, Yunan kahinleri Apollon’un kehanet gücünden faydalanmak için kehanette bulunmadan evvel dini ve ruhi bir misyon yüklenen defne ağacının yapraklarını çiğneyip istiareye yatmışlar ve halkın dileklerini yerine getirmeye çalışmışlardır. Kâhinden gelecek vaat eden cevabı alanlar ise Apollon’un iyiliğinin sembolü olarak defne çelengi ile taçlandırılmışlardır. Üniversitelerdeki alimlere de bilgelik sembolü olarak defne yapraklarından ve dallarından yapılmış taçların armağan edilmesi bu ödül sisteminin yansımasıdır.

Kehanet ve bilgeliği temsil eden defne çelengi (defne tacı) aynı zamanda en yüksek statü göstergesi olarak Antik Yunan’da ‘Daphnephoros’ adıyla da bilinen Apollon’un onuruna adanmış kutsal festival ve oyunlarda da kendini gösterir. Bunlar arasından her 9 yılda bir kutlanan Daphnephoria (Defne Taşıyanlar) Festivali ile birlikte tarihte en çok uygarlıklar arasında dönemsel ateşkes ortamı oluşturan Pythian Oyunları (Delphi Oyunları) ile dikkat çeker. M.Ö. 6 – 4. yüzyıllar arasında her 4 yılda bir Delphi Tapınağı’nda, dönemin en ihtişamlı oyunu olan Antik Olimpiyat Oyunlarından 2 yıl önce ve sonra oynanan sportif, sanatsal ve kültürel etkinliklere dayalı Pythian Oyunları’nda defne çelengi kahramanlık, zafer, barış ve sanatı sembolize eder. Bugünkü modern olimpiyat oyunlarının öncülü kabul edilen Pythian Oyunları, Toprak Ana Gaia tarafından yaratılan ve insanlar için tehdit oluşturan efsanevi yılan Python’un Apollon tarafından öldürülmesi ve Delphi kehanetinin kurulmasına dayanır. Tanrısal varlık Python’u öldürmesiyle tanrılara karşı bir suç işleyen Apollon’un defne yapraklarıyla kendini arındırması ve ölümün bedelini ödemek için bu oyunları yaratması ile defne ağacı bir kez daha Tanrısal arınmanın temsili ve oyunda başarılı olanları kahramanlaştıran bir galibiyet ödülü olarak yer almıştır. 

Öte yandan, geniş bir coğrafik yayılım gösteren ve yaz-kış yeşil kalmasıyla canlılığını muhafaza eden defne ağacı, antik topluluklarda ölümsüzlüğün sembolü olup insanın bilincini ve kişiliğini taşıdığına inanılan ruhların ölümden sonra, yalnızca bir elbise olarak cisimleştirilen bedenden ayrılarak öbür alem veya ahiret olarak adlandırılan yerde yaşamını sürdürebilmesi için cenaze törenlerinde, mezar taşlarında veya mezar odalarında motif olarak yer almıştır. Ölümsüzlük sunmasının yanında defnenin her şeye kadir olduğuna inanılan iyileştirici, onarıcı gücüyle ağrılar, yaralar, iltihaplar, zehirli hayvan ısırıkları gibi birçok hastalıkların tedavisinde, sabun, parfüm yapımında ve ilaçların hammaddesinde 12 ana içerikten biri olarak kullanılmıştır. Bu kullanım günümüze kadar devam etmiş ve alternatif tıpta önemli bir yere sahip olmuştur. 

2. Roma Kültüründe Defne

“Kollar yerini cübbeye bıraksın, savaşçıların defnesi hatip diline yol versin.”

Yazar, hatip, politikacı Marcus Tullius Cicero (M.Ö. 106 – 43) 

Hristiyanlığı kabul etmeden önce Antik Yunan geleneklerinden etkilenen ve farklı bir dini inanca sahip olan Roma Krallığı’ndan itibaren Roma İmparatorluğu’nda defne ağacı yaprakları ve dallarıyla bolluk, bereket, sağlık, müjde, özgürlük, barış, askeri zafer, statü gibi birçok kavramı temsil etmesiyle günlük yaşamda çok önemli bir yer edinir. Örneğin halkın her yıl mart ayının birinci günü bolluk, bereket, sağlık getirsin diye evlerinin kapılarına defne dalı asmaları; savaş esnasında tarafların ateşkes istemek için defne dalını sallamaları; zaferle dönen askerlerin defne çelenkleriyle ödüllendirilmeleri; sempozyum, festival, bayram, Tanrılara adak adama gibi etkinliklerde bilge, şair ve yazarların defne tacı takmaları; kralların başka krallardan asker dilerken defne dalları ve yapraklarıyla dolu sepet göndermeleri veya yönetimin barış dönemine girildiğini Roma tanrısı Jüpiter’in kucağına defne dalı koyarak halka ilan etmeleri gibi birçok gelenek defnenin erken dönemlerde günlük yaşamdaki kullanımlarını vurgular. 

Defne, ilk Roma imparatoru Sezar Augustus ile beraber imparatorluk döneminde de önemli bir konumdadır. Augustus’un Roma’daki Palatine Tepesi’nde bulunan ve kendisinin yaptırdığı Apollon Palatinus Tapınağı’na bağlı olan malikanesinin girişini çevreleyen defne ağaçları, kendisinin Apollon ile yakın ruhani ilişkisini betimlerken; bir kartalın gagasından düştüğü halde hiçbir zarar görmeyen tavuğun ağzındaki defne dalının Augustus’un eşi ve Roma’nın ilk imparatoriçesi Livia tarafından malikanesinin zeminine dikilmesi hikayesi ise defnenin mucize ile özdeşleştirildiğini ve kendisine kutsal bir özellik atfedildiğini gösterir. Bu dikilen dalın büyük bir ağaca dönüşerek defne ağaçlarından oluşan koruyu beslediği ve alınan her bir zaferle çoğaldığı rivayeti ise defnenin bereket ve askeri zaferle ilişkilendirildiği ve Antik Yunan’da olduğu gibi hanedanlık boyunca krallık defnesi / Augusta defnesi olarak da adlandırılan bu ağacın yapraklarından elde edilen tacın savaşlardaki zaferin ve beraberinde getirdiği siyasi başarının temsili olarak kullanıldığı görülür. Bu nedenledir ki Roma İmparatorluğu’nun zafer arzusu imparatorların başlarında defne çelengi ile tasvir edilmesi ve tasvirlerinin sikkelerin, madalyaların üzerine basılması geleneğini beraberinde getirmiştir. Yenilmez Romalı liderlerin ihtişamından esinlenerek onların başarısına ulaşma arzusu ile gücünü ve otoritesini tüm dünyaya duyurmak isteyen Fransız lider Napolyon da defne çelengi geleneğini sürdürmüş ve resimlerde, heykellerde, sikkelerde kendini başında defne yaprakları ile göstermiştir.   

Öte yandan Romalılar, kolay yanmama ve yandığı zamansa yüksek sesle çıtırdama özelliğine sahip olan defne ağacının içinde ‘cennetsel ateş iblisi’ olarak adlandırdıkları varlığın yaşadığına ve bu nedenle Tanrıların öfkesinden kaynaklandığına inanılan ateş, şimşek, yıldırım gibi yanıcı dış tehditlere karşı ağacın bağışıklığı olduğuna inanmışlardır. İkinci Roma imparatoru Tiberius’un fırtınalı havalarda defne çelengi takması veya evlerin, tapınakların defne ağaçlarıyla donatılması bu inanıştan ötürü Romalıların aldığı korunma yöntemlerindendir. Romalı yazar, doğa bilimci ve filozofu Gaius Plinius Secundus (Pliny the Elder) doğal ve coğrafi olayların araştırmalarının yer aldığı Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı eserinde defnenin kültürel değerine değinerek sunaklarda ateş yakmak ya da tanrılara sunulmak için bile kullanımının yasaklandığını çünkü defnenin bu tür muameleleri çıtırdayarak protesto ettiğini belirtir. Buna ek olarak Pliny the Elder, defne yağının felç, spazm, siyatik, morluk, baş ağrısı, nezle, kulak enfeksiyonları, romatizma gibi rahatsızlıkları tedavi ettiğinden, hamamlarda masaj yağı olarak kullanıldığından ve kişiye güç, kuvvet vermesi için de erkek adı olarak (Laurea) tercih edilen tek ağaç olduğundan bahseder. Ayrıca yine Roma’da defnenin özellikle imparator ve yüksek zümredeki bürokratların konaklarını çeşitli formlarıyla süsleyen popüler bir bahçe bitkisi olduğu antik yazarların anlatımlarından bilinirken duvar resimleri, mozaikler ve mimaride de yer aldığı görülür.  

3. Anadolu Kültüründe Defne

Antik Yunan ve Roma’da önemli bir konuma sahip olan defne ağacı, Osmanlı dönemi Anadolu’da efe ve zeybek kültüründe totem niteliğindeki kutsal ağaç olarak kendini göstermeye devam eder. Akdeniz bölgesine özgü yetişen bu güzel kokulu ve yemyeşil yapraklı bitki, zeybekler arasında ‘teknel’ ya da ‘ölüm ağacı’ adıyla vefakarlığın ve sadakatin sembolü olarak anılırken zeybekliğe terfi törenlerinin merkezi olarak da konumlanır. Bu törenler sırasında, zeybek adayı defne ağacı çevresinde toplanan diğer zeybeklerin arasında ayakta durur, törenin sonuna doğru zeybeklerin başı efe, yatağanını defne ağacına saplar ve ‘Sözünde durmayanın şu yatağan böğrüne batsın mı?’ diye sorar. Bu soruya ‘Evet’ diyerek yatağanın altından 7 kere geçen zeybek adayı gruba kabul edilir ve efe yatağanını ağaçtan çektikten sonra tören tamamlanır. Tören sonunda defne ağacı ile özdeşleştirilen zeybek adayı ihanetinin bedelinin ölüm olacağını bilerek sadakat yemini etmiş olur. Ağacın keskin ve uyarıcı kokusu, Akdeniz kıyılarında ve dağlarında gezen zeybeklerin törende verdikleri sözlerini kendilerine hatırlatır ve mesajın asla unutulmamasını sağlar. 

Rivayete göre Antik çağlardan beri bilinen Apollon ve Daphne miti defne ağaçları arasından akan şelalelerin bulunduğu Hatay’daki meşhur Harbiye Şelaleleri (halk arasında ‘Apollon’un Gözyaşları’)’nde gerçekleşir ve Hatay’ın Defne ilçesinin bugünkü ismi de Daphne’den gelir. Bu geçmiş, farklı kültürleri birbirine bağlarken Akdeniz’in özgün florasıyla Efe geleneğindeki ritüel uygulamalarını da ilişkilendirmiştir. Zira Daphne, Apollon’dan kurtulmak ve bakire kalabilmek için defne ağacına dönüşürken, efenin izni olmadan evlenemeyip belli bir amaç için fedakarlıkta bulunarak bakir kalmayı tercih eden zeybeklerle paralellik gösterir. Bu dönemde, kutsallaşan defne ağacının kesilmesi ve yakılması hem yasak hem günah olarak kabul edilirken bu ağacın yetiştiği yerlerin bereketli olduğuna inanmışlardır. Bu yüzden, Roma döneminde Hatay’daki Harbiye dolayları ve defne ormanlarına girilmesini yasaklandığı gibi Anadolulular da ağaca zarar vermemek için yetiştiği yerlere zorunlu olmadıkça girmemişler; ağacın meyvelerini de kutsal saydıkları için zeybekler yatağanlarına bu meyveleri sürmüşler, böylelikle tehditlere karşı korunacaklarını ve yatağanlarının güçlü kalacaklarını düşünmüşlerdir. 

Öte yandan, kutsal saydıkları bu tıbbi bitkiyi her derde deva görerek kas ve eklem hastalıkları gibi birçok hastalığın tedavisinde ve dallarının kabukları soyulmak suretiyle nazarlık yapımında kullanmışlardır. Kokulu ve aromatik bir bitki olmasıyla da yaprak ve meyveleri kozmetik, sabun ve boya endüstrisinde önemli bir yere sahip olmuştur. Türkiye’de özellikle Hatay ilinde çok sayıda defne ağacı bulunması Hatay defne sabunlarının ünlenmesine, etkili kokusundan dolayı arı petekleri, elbise, halı, kilimlerin güveden korunmasında kullanılmasına, çamaşırların güzel kokması ve yemeklere koku, tat vermesi için baharat olarak tercih edilmesine neden olmuştur. Anadolu’da geniş ve çeşitli kullanım alanlarına sahip olması defne ihracatında Türkiye’yi dünyada ilk sıraya taşımıştır (yaklaşık %80 ihracat payı). 

Geçmişten günümüze, sürekli ün veya tanınma için tamamen geçmişte kalan başarılara güvenen bir kişiye atıfta bulunurken ‘defne üzerinde durmak’ veya rütbeyi rekabette kaybetmemeye dikkat etmek anlamında ‘defnelerine bakmak’ şeklinde deyimleşmesiyle çeşitli anlam ve kullanım misyonu yüklenen defne, günümüzde Apollon’nun zafer, merhamet, sadakat kavramlarını temsil etmesiyle şairlerin ve dolayısıyla akademisyenlerin gözdesi haline gelerek özellikle İtalyan, Fransız ve bazı Amerikan okullarında lisans, yüksek lisans, doktora diploma törenlerinde ödül tacı olarak uzmanlık derecelerini sembolize etmek için kullanılmaktadır.  

Defnenin Antik dönemden beri günlük hayatın her alanında olmasına karşın zeytinyağının faydalarının keşfedilmesiyle zaman içerisinde gözden düşmeye ve neredeyse zeytin ağacının yaprakları defnenin yerini almaya başlamıştır. İlgilenirseniz zeytin ağacı hakkındaki yazımızı da okuyabilirsiniz.

Kaynak:

Yazı dilinde ay ile ilişkilendirilerek ayçiçeği olarak adlandırılan, derleme sözlüğünde “günebakan çiçeği, aydın çiçeği, çiğdem, devranber, devriamber, günâşık, güneâşık, günçiçeği, gündöndü, güntabak, günetapan, simişka, şakkalgan, şemşamer, vardıyan, aydede” ⁽¹⁾ gibi pek çok kelimeye karşılık gelen, yazın sıcaklığını, güneşi, güzelliği ve çocukluğumuzu hatırlatan, bulunduğu ortama neşe ve sıcaklık katan, insanın içine umut serpen, yollarda boylu boyunca uzanıp yüzünü güneşe dönen, güneş panellerinde mühendislere esin veren, Vincent Van Gogh’un büyük bir hevesle çalıştığı ve en sevdiği temalardan biri olan çiçek, Can Yücel’in çiçeği. 

Günebakan, güneşe bakan. 

Bulutların arasından süzülen huzmelere doğru sevinçle dönen…

“Ah, zaman yorgunu günebakan, güneşin adımlarını sayan. Gezginlerin yolu bitirdiği yerde o güzelim altın ülkesini arayan.” 

Günebakan çiçeği (Helianthus annuus); Asterales takımından, Asteraceae (Papatyagiller) familyasının bir üyesi olan Helianthus cinsinden olup, tek yıllık bir bitkidir.

Günebakan Çiçeği Hikayesi

Kısa sürede yetişmesi ve kolayca depolanabilmesi ile göçebe hayatına uygun olan günebakan çiçeğinin tarihi çok eskilere dayanır. Arkeolojik verilere göre anavatanı Kuzey Amerika olarak belirlenen günebakan çiçeğini, Amerika’da yaşayan yerlilerin ekmek yapımında kullandıkları; günebakan çiçeğinin kabuğundan kırmızı ve pembe, çiçeklerinden sarı, yapraklarından ise yeşil boya elde ettikleri bilinir. Ayrıca günebakan çiçeğinin tabla ve köklerini de tıbbi amaçlarla kullandıkları söylenir.   

Kaynaklara göre 1500‘lü yıllarda İspanyol gezginleri tarafından Kuzey Amerika’dan toplanan günebakan tohumları, zamanla Avrupa ülkelerine yayılır. Önceleri dekoratif amaçla kullanılan günebakanlar, 1700’lü yıllarda ise Avrupa’da tercih edilen bir yağ bitkisi olur. 1800’lü yıllarda Rusya’ya ulaşan günebakan çiçekleri Rus Ortodoks Kilisesinin, kutsal günlerde yenmesini yasakladığı yağlı yiyeceklerin listesinde yer almaması nedeniyle hemen benimsenir ⁽⁵⁾.  Ruslar “semeçki” adını verdiği çekirdeği “milli çerez” olarak kabul eder ve Çeboksarı’da “Çekirdek Çitleten Babuşka” heykeli bulunur ⁽⁶⁾.

Ülkemizde de bir çevre sorunu haline gelen “çekirdek çitleme” 1917 Ekim Devrimi ile Rusya’ya yayılarak Ruslar için bir köy eğlencesi olur. Dönemin tanıkları Petrograd’da insanların mitinglerde kitle halinde çekirdek çitleyip konuşmacıları dinlediklerini anlatırlar ⁽⁶⁾. 

Ülkemize ise 1. Dünya Savaşı’ndan sonra Romanya ve Bulgaristan’dan gelen göçmenler tarafından getirilir ve Ege, Trakya-Marmara bölgelerinin en çok yetiştirilen bitkisi olur.  

Dünya Dillerinde Güneş Çiçeği Olarak İsimlendirilen Bitki Türkçede Neden Ayçiçeği? 

Helianthus annus (Günebakan Çiçeği), Eski Yunan’da güneş anlamına gelen “helios” ve çiçek anlamına gelen”anthos” sözcüklerinden oluşur. Bitkinin çiçeğinin gündüzleri güneşe yönelmesi nedeniyle diğer dillerde güneş çiçeği anlamında kelimeler kullanılırken Türkçe ’de ayçiçeği olarak adlandırılır.  

Günebakan Çiçeğinin Anlamı

Türk Dil Kurumu sözlüğünde ayçiçeği “Birleşikgillerden, sarı renkli çiçeği çok iri olan, yurdumuzda çok yetiştirilen bir bitki, günçiçeği, günebakan, gündöndü, günâşık (Helianthus annuus); bu bitkinin yağ çıkarılan ve çerez olarak da yenilen tohumu” olarak tanımlanır ⁽⁸⁾. 

Türk Dil Kurumu tarafından 1928 senesinde hazırlanmış ilk İmlâ Lügati’nde ayçiçeği kelimesinin bulunmadığı, bu lügatte bulunmayan ayçiçeği kelimesinin lügat kolu çalışmalarıyla 1944 senesinde hazırlanan ilk Türkçe Sözlük’te yer aldığı görülür ⁽¹⁾. Sözlükte ayçiçeği kelimesi “ayçiçeği, -ni b.i. Birleşikgillerden, çiçeği çok iri, tabak şeklinde ve sarı renkte olan, tohumundan yağ çıkarılan ve memleketimizde çok yetiştirilen bir bitki. Buna çiçekleri güneşe doğru döndüğü için “günebakan” da denir.” şeklinde açıklanır. Aynı sözlükte ayçiçeği ve günebakan adlandırmalarının yanında günçiçeği de ayçiçeği karşılığı olarak verilir ⁽¹⁾. 

Halk arasında genellikle günün her vakti güneşi takip eden, ona yüzünü dönen ve güneşe benzeyen özelliklerinden dolayı “günçiçeği“, “gündöndü” gibi isimlerle anılan bitkinin yazı dilinde neden güneşle değil de ay ile ilişkilendirilerek “ayçiçeği” ismi verildiği tam olarak bilinmemekle birlikte ay gibi yuvarlak ve ışığı çağrıştırdığı için bu ismin verildiği söylenir. Ayrıca “aydın, aydın çiçē, aydın çiçeği, aydın gülü, aygın çiçeği, aygün, aygün aşığı, aygün çiçeği” gibi kullanımlardan eksilme sonucu ortaya çıkmış olabileceği ihtimali de mevcuttur ⁽¹⁾. 

Hayranlık Uyandırıcı Günebakan Bitkisi Dizilişi  

Günebakan çiçeği, altın oranı takip eden bir spiral oluşturacak şekildedir. Günebakan çiçeğinin merkezinden dışarıya doğru sağdan sola ve soldan sağa doğru taneler sayıldığında çıkan sayılar Fibonacci dizisinin ardışık terimleridir ve bu ardışık terimlerin birbirine oranı altın oranı verir. Günebakan çiçeğinin hayranlık uyandırıcı bu dizilişi güneş enerji santralleri için mühendislere esin kaynağı olur.

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT)’nden üç öğrenci güneş enerjisinden faydalanmak için kurulan güneş panelleriyle ilgili bir araştırma yapar. Bu panellerle daha çok enerji elde etmeyi hedefleyen öğrenciler günebakan çiçeğinin hayranlık uyandırıcı dizilişinden yararlanarak benzer bir yapı oluşturmak amacıyla incelemelerini sürdürürler ve panellere güneşi algılayabilecek aynalar yerleştirirler. Güneş enerjisi santrallerinde aynaların hareket edebilecek biçimde, Fibonacci kuralına göre dizilmesi ile güneş ışınlarının merkezde yer alan elektrik üretim kulesine yönlendirilmesi kolaylaşırken, gölge oluşmasını engelleyerek bu panellerden maksimum verim alınmasını sağlanır. 

Tasarlanan paneller geçtiğimiz aylarda Malibu’da bir okulun bahçesine kurulur. Sistemin bir günde yaklaşık 260 kilowatt enerji ürettiği ve okulun enerji ihtiyacının %75-90’lık kısmının güneş enerjisiyle karşılandığı görülür ⁽⁹⁾.

Günebakan (Ayçiçeği) Neden Güneşi Takip Eder? 

Bitkinin çiçek kısımları gün içinde güneşin konumunu takip ederek doğudan batıya doğru hareket eder. Geceleri ise tersi yönde hareket ederek sabahki konumlarına geri dönerler. Bu günlük hareket, gelişme dönemindeki günebakan tomurcuklarında görülür ve çiçekler gelişimlerini tamamladığında durur. Olgunlaşmış günebakanlar sürekli olarak doğuya doğru yönelir.  

Günebakan çiçeğinin güneşe yönelmesinde, bitkinin güneşe bakmayan yüzünde biriken bitkinin büyüme şekli, miktarı ve yönüyle ilgili düzenlemelerde görev alan oksin hormonunun etkisi vardır. Oksin hormonu bitkinin ışık almayan kısmında daha fazla birikir, bu nedenle bitkinin ışık almayan kısmı daha hızlı büyür ve bitkinin ışık alan kısma doğru eğilmesine neden olur.  

Günebakan (Ayçiçeği) Aktif Hareket Eder Mi?

Günebakanların doğu-batı hareketinin tam olarak nasıl işlediği öğrenmek isteyen bilim insanları, kapalı büyüme odalarında ve dışarıya konulan saksılarda gözlem ortamı oluşturacak şekilde deneyler yaparlar. Yapılan deneyler ile ilgili Kaliforniya Davis Üniversitesi’nde profesör olarak görev yapan Stacey Harmer, LA Times’a olgun günebakanların güneşi izlediklerinin yaygın bir kanı olduğunu ama aslında bunun doğru olmadığını, olgunlaşmış günebakanların daima doğuya doğru yöneldiğini, gelişme dönemindeki günebakanlarda ise sabah saatlerinde doğuya yönelenlerin daha hızlı ısındığını ve bu nedenle batıya yönelenlerden 5 kat fazla dölleyici çektiğini belirten bir açıklama yapar.

Söz konusu araştırmada bilim insanları ayrıca genç günebakanların 30 saatlik bir ışık döngüsüne maruz bırakıldığında tekrar döngünün başına doğru hareket etmediklerini ancak 24 saatlik bir döngü sağlandığında, bitkilerin “güneş” yönünü takip ettiklerini gözlemler. 2016 senesinde Science dergisinde yayımlanan bu araştırma günebakanların güneşe yönelmesinin nedeninin sadece gün ışığının olmadığını, biyolojik ritim olarak da isimlendirilen sirkadiyen ritme de dayandığını açıklar niteliktedir ⁽¹⁰⁾.

Van Gogh ve Ayçiçekleri

Vincent van Gogh ve onun Ayçiçekleri… Van Gogh’un ressam Paul Gaugin’e duyduğu minnettarlığı ifade eden, kimilerine göre sarı rengi mutlulukla özdeşleştirerek kimilerine göre ise epilepsi hastalığı nedeniyle kullandığı ilaçların yan etkisi ile sıklıkla dönüp çalıştığı, kendi sembolü haline getirdiği ve farklı kompozisyonlarda yorumladığı çiçektir ayçiçekleri. Monet’in nilüferleri sahiplendiği gibi sahiplendiği ayçiçeklerinden “Biliyorsun şakayık çiçeği Jeannine’nindir, hatmi çiçeği Quost’a aittir, ayçiçeği de galiba biraz benim…” diye bahseder Van Gogh, kardeşi Theo’ya yazdığı bir mektubunda. 

Van Gogh’un günebakan çiçeklerine olan tutkusu 1880’lerin sonlarında başlar. Ressamın en bilinen eserlerinden olan “Sunflowers” (Ayçiçekleri) aslında iki seri natürmort resmini konu alır. İlk seri Van Gogh’un 1887 senesinde Paris’te yapmış olduğu 4 adet resimden oluşur. Bu resimlerde olgunlaşmış kesik ayçiçeklerinin bir zemin üzerinde resmedildiği görülür ⁽¹¹⁾. 

İkinci seri olan vazodaki ayçiçekleri serisi ise 3, 5, 12 veya 15 çiçekten oluşan 7 adet resimden oluşur ⁽¹¹⁾. Van Gogh daha çok sarı rengi ağırlıkta kullandığı bu ikinci seriyi 1888-1889 senelerinde Arles’te bulunan Sarı Ev’inde kurduğu stüdyoda tamamlar. Kurduğu stüdyoyu hayranı olduğu Fransız ressam Paul Gauguin ile paylaşmak isteyen Van Gogh, çeşitli yollarla Gauguin ile temasa geçerek onu Arles’te bulunan stüdyosuna davet eder. 

Gauguin’in, davetini kabul ettiğini ve Arles’e geleceğini öğrenen Van Gogh, dostunun kalacağı odayı süslemek amacıyla birkaç resim yapmaya karar verir. Yaptığı ilk seri ayçiçeklerinden ikisini çok beğenen Gauguin’i etkilemek için ikinci bir seri ayçiçekleri yapmaya başlar. Bu ikinci seriyi vazoya yerleştirilmiş çeşitli boylarda ayçiçeklerinden oluşan bir kompozisyon olarak tasarlar. Dostunu heyecanla bekleyen Van Gogh, Sarı Ev’inde kurduğu stüdyoda yaptığı ayçiçeklerine ilişkin kardeşi Theo’ya mektubunda şöyle yazar ⁽¹¹⁾ : 

“Çok sıkı çalışıyorum, bir Marsilyalının balık çorbası içerken gösterdiği hevesle resim yapıyorum; çok büyük ayçiçeklerinin yağlı boya resmini yaptığımı öğrendiğinde bu hevesime şaşmazsın herhalde. 

Üstünde çalıştığım üç tuval var elimde -birincisi, açık renk bir geri plan üstüne, yeşil bir vazoda üç çok kocaman çiçek, 15 numara bir tuval; İkincisi, biri tohuma kaçmış, taç yapraklarını dökmüş, biri tomurcuk halinde üç çiçek, geri plan koyu mavi, tuval 25 numara; üçüncüsü, sarı bir vazoda bir düzine çiçek ve tomurcuk (30 numara tuval). Sonuncusu açık renk üstüne açık renk, umarım en güzeli olacak. Bu konuyu bu kadarla bırakmayacağım herhalde. Artık Gauguin ile birlikte kendi atölyemizde oturmayı kuruyorum ya, stüdyo için dekorasyon hazırlamak istiyorum. Hep kocaman kocaman ayçiçekleriyle… Hani, senin dükkânın bitişiğindeki lokantada çok güzel süs çiçekleri vardı ya, orada, pencerenin içinde duran ayçiçeği hep aklımda. 

Bu fikri gerçekleştirirsem on iki ayrı tablo olacak; hepsi birden, sarı ve mavi üstüne bir senfoni oluşturacaklar. Her sabah şafakla birlikte bunun üstünde çalışmaya başlıyorum, çünkü çiçekler çok çabuk soluyor ve her tabloyu bir oturuşta bitirmek gerek.” 

Günebakan Çiçeğinin Mitolojisi

Helianthus türü bir çiçek olan günebakan, bu özelliğinden dolayı Yunan mitolojisindeki güneş tanrısı Helios ile ilişkilendirilir ⁽¹⁴⁾. Yunan mitolojisinde kul köle olmayı temsil eden günebakan; Çinlilerde ise ölümsüzlük sembolüdür.  

Günebakan Çiçeğinin Hikayesi

Söylenceye göre günlerden bir gün güneş tanrısı Helios, kendisini yorgun hissettiği bir akşam Phtya kıyılarına iner. Kıyıda yürüyen Helios’un kulağına bir şarkının büyülü melodisi çalınır ve şarkı bitinceye dek bu sesi dinler. Sesin sahibi ile tanışmak isteyen Helios, kendini görünmez kılar ve ilerlemeye başlar. Şarkıyı söyleyen kişi o güne dek Helios’un görmediği güzellikte olan su perisi Clytie’dir. 

Clytie, Helios’un onu izlediğinden habersiz yeni bir şarkı mırıldanmaya başlar. Clytie’den gözlerini alamayan Helios ondan daha fazla uzak kalamayacağını hissedip periye doğru yaklaşır. Clytie ne olduğunu anlayamaz ve birdenbire karşısında beliren Helios’dan korkar. Helios periyi sakinleştirir ve ona korkmamasını söyler. Sözleriyle Clytie’yi etkileyen Helios her gün güneşle birlikte arabasını gökyüzünde bırakarak yeryüzüne iner ve Clyte ile birlikte vakit geçirir.  

Bir gün Helios’u ilk karşılaştıkları yerde beklemeye başlar Clytie. Günler geçer, Clytie beklemeye devam eder ama Helios gelmez. Bekler, bekler, bekler… Bitkin düşen Clytie’nin haline üzülen deniz tanrısı Thetis periyi günebakana dönüştürür. 

Yararlanılan Kaynaklar

Gül (Rosa sp.), gülgiller (Rosaceae) familyasından Rosa cinsinden çok yıllık dikenli çalı ya da tırmanıcı bitki türündendir. Beş çanak yaprağıyla çok sayıda parçalı taç yaprağından oluşan gülün az yapraklı, çok yapraklı, kokulu, kırmızı, sarı, beyaz vb. renklerde oluşu bakımından yüzlerce tür ve çeşidi bulunur (Yaylalı 2017) (Resim 1, Resim 2 ve Resim 3). 

Güller hakkında ilk sistematik bilgiye ve tanımlamalara Aristoteles’in öğrencisi Theophrastos’ta rastlanır. Theophrastos, Aristoteles’in hayvanlar için yaptığı sınıflandırmayı bitkilere de uygular ve Historia Plantarum adıyla bilinen eserinde güle de yer verir (Özcan 2012). Theophrastos, sözü edilen eserinde üç gül çeşidinden bahseder ve bunların tanımlamasını yapar. Bu tanımlamalara dayanarak bunların Rosa canina, Rosa sempervirens ve Rosa x centifolia olduğu varsayılır (Özcan 2012) (Resim 4, Resim 5 ve Resim 6). 

Bilimsel olarak ilk tanımlanan gül ise Rosa gallica (Kırmızı Frenk gülü)’dır (Anonim 2020b) (Resim 7). 

Doğu ve Batı medeniyetlerinin önemli ortak figürlerinden biri olan gül, pek çok eski sözlükte bir cins ismi olarak bütün çiçekleri karşılar. Bu genel karşılık dışında müstakil bir isim değeri de kazanan gül, “taç yaprakları yalın ve katmerli olabilen bir çiçek” şeklinde tanımlanırken, aynı zamanda “ateş koru, kırmızı renk” anlamlarına da gelir (Çetindaş 2013). 

Gül’ün Tarihçesi

Gülün tarihi, insanlığın tarihinden önce başlar. Tarihte gülün kullanımı ile ilgili en eski buluntuya günümüzden 3000 yıl öncesine ait Mezopotamya’daki kil tabletler üzerinde rastlanır (Can 2019). 

Tarihçi Herodot, anlatımlarında Babil’in Asma Bahçelerinde güller yetiştirildiğinden, yetiştirilen güllerden ise gül yağı elde edildiğinden bahseder. Ayrıca pek çok tarihçi, gül suyunun Babil gibi eski medeniyetlerde de kullanılmış olduğuna inanır (Anonim 2020c). Mezopotamya’dan sonra gül Girit’te, Knossos sarayındaki MÖ 1500’lerden kalma bir duvar freskinde karşımıza çıkar (Anonim 2020d) (Resim 8).  

Eski Mısır’da ise gülü tanımlayan en eski hiyeroglif, MÖ 1400 yılına aittir (Anonim 2020c) (Resim 9). Kleopatra döneminde, Kleopatra’nın gülleri çok sevdiği, süt banyolarını gül yaprakları ile bezediği Markus Antonyus’un ayaklarının altına gül yaprakları serdirdiği hatta gülü afrodizyak olarak kullandığı bilinir (Anonim 2020c). 

Çin medeniyetinde de gülün özel bir önemi vardır. Filozof Konfüçyüs, Çin İmparatoru’nun bahçelerindeki güllerden ve imparatorluk kitaplığında güllerle ilgili 600’den fazla kitap olduğundan bahseder.

Antik Yunan ve Roma festivallerinin çoğunda gül kullanıldığı bilinir. Roma’da gülün gündelik hayatta, cenaze ve düğün törenlerinde kullanıldığını söylenir. Roma’da özellikle Pompei’deki duvar resimlerinde bahçeleri, bitkilerin sıklıkla betimlendiği ve bunların arasında güllerin olduğu dikkat çeker (Resim 10). 

Doğa bilimci Yaşlı Plinius (MS 23-79), anlatımlarında gülden şarap yapıldığından, parfüm üretiminde gülün kullanıldığından ve gülün içinde olduğu kokuların etkili ve güzel olduğundan söz eder. Ayrıca Romalıların gül suyunun antiseptik ve anti bakteriyel özelliklerinden yararlandıkları; ellerini gül suyu ile yıkadıkları ve gül suyu ile banyo yaptıkları bilinir.  

Baharın gelişi veya bahar ayı ile özdeşleştirilen gül, Roma döneminde antik dönem eserlerinde bahar atribüsü olarak gösterilir. Özellikle dört mevsimi gösteren mozaiklerde veya mevsim lahitleri (season sarcophag Jahreszeitensarkophag) olarak adlandırılan lahitlerde gül, elinde gül demeti tutan veya başında gül çelengi olan genç bir kadın olarak gösterilir (Çetintaş 2013).  

Orta Çağ, gülün tedavi edici özelliklerini ön plana çıkartır. Orta Çağ ve Rönesans dönemleri boyunca gül, depresyonun en gözde tedavisi olur (Anonim 2020c). 

Osmanlı döneminde kimi sarayların etrafında gül yetiştirilmesi için özel bahçelerin tahsis edilmiş olduğunu, bu alanların, içinde “gül” kelimesi bulunan isimlerle adlandırıldığını, halkın reçel ve şurup gibi ihtiyaçlarını karşılamak için gül pazarlarının kurularak buradan alınan güllerle; güllaç, güllabiye, gül şerbeti, gül reçeli gibi tatlılar ve içeceklerin hazırlandığını görülür (İpek 2008).  

Sık sık gül suyu ile banyo yapması ve gülden parfümler hazırlaması ile tanınan İmparatoriçe Josephine, 1798 yılında “Malmaison Bahçeleri” olarak bilinen gül bahçelerini kurar. Eşinin gül merakını destekleyen Napolyon, kaptanlarına yeni gül türleri bulduklarında fidelerini memlekete taşımalarını söyler. Böylece gül koleksiyonunu epeyce geliştiren İmparatoriçe Josephine’in bu bahçelerde yaklaşık 250 farklı tür yetiştirdiği bilinir (Resim 11).

Haçlıların Ortadoğu ülkelerinden memleketlerine taşıdıkları gül fideleri, zaman içinde Fransa’dan İngiltere’ye geçer. Daha sonraları Batı Avrupa, Amerika ve Avustralya da gülden çeşitli şekillerde yararlanmaya başlar.

Gül’ün Mitolojik Hikayesi 

Neredeyse insanlık tarihi kadar eski bir kültürel unsur olan gül, insanın doğayı anlamlandırma çabalarının yansıdığı inanç alanı olan mitolojik birikim içerisinde önemli bir yere sahiptir. Doğa unsurlarının kaynağını açıklama çabası içerisinde olan insan, güle büyük önem atfeder ve bunun sonucunda gülün doğuşu, rengini alışı, Tanrılar âlemindeki konumu pek çok mitik anlatıya kaynaklık eder (Çetindaş 2013). 

Çiçeklerin kraliçesi 

Yunan mitolojisine göre Gül’ün Mitolojik Hikayesi çiçek tanrıçası Chloris, ormanda gezerken bir perinin cansız bedenini bulur ve onu çiçeğe dönüştürür. Kendisine yardım etmeleri için diğer tanrıları çağırır. Şarap tanrısı Dionysos, çiçeğe hediye olarak güzel kokmasını sağlayacak bir öz; aşk ve güzellik tanrısı Afrodit ise güzellik verir; rüzgâr tanrısı Zefhirus, onun üzerinden bulutları uzaklaştırır; ışığın ve sanatın tanrısı Apollon, ışıklarını onun için seferber ederek açmasını sağlar (Çetindaş 2013). Tanrıların el ele verip yaratmaları nedeniyle Yunan mitolojisinde gül, çiçeklerin kraliçesi olarak bilinir (Yıldız 2019). 

İran mitolojisinde Gül’ün Mitolojik Hikayesi ise önceleri çiçeklerin kraliçesi, nilüfer çiçeği iken, daha sonra çiçekler, nilüferi çok uyuduğu için Tanrı’ya şikâyet eder ve bunun üzerine Tanrı da daha az tembel olan ve daha az uyuyan bir kraliçe olarak gülü yaratır ve onu, tehlikelere karşı kendisini koruyabilmesi için dikenlerle donatır (İpek 2008). 

Afrodit’in çiçeği 

“Düştü genç kızın kalbi sert bir dikenle yandı / Güller o günden beri kırmızıya boyandı.” 

Yunan mitolojisinde aşk tanrıçası Afrodit’in bir atribüsü de güldür. Vazo resimleri ve heykellerde Afrodit bu atribüsüyle çok az gösterilmiş olsa da yazılı kaynaklar gül ile Afrodit’e, Afrodit ile gül bahçesine birlikte değinirler (Çetindaş 2013). 

Efsaneye göre Afrodit, Adonis adlı ölümlü bir erkeğe aşık olur. Günün birinde ava çıkan  Adonis bir yaban domuzunun saldırısına uğrayarak yaralanır ve ölür (Bazı kaynaklara göre ise Afrodit’e aşık olan savaş tanrısı Ares bu aşkı çok kıskanır. Kıskançlıktan gözü dönen Ares, günün birinde ava çıkan Adonis’in üzerine bir yaban domuzu salar.) Adonis’in cansız bedeni ile karşılan Afrodit kahrolur ve telaşla Adonis’e koşar. Sevgilisine doğru telaşla koşan güzel tanrıçanın ayağına dikenler batar. Tanrıçanın ayağından damlayan kanlar ise beyaz gülleri kırmızıya boyar.  

Bu anlatıya göre Biblos’tan geçtiği söylenen Adonis nehri her yıl, Adonis’in ölüm yıldönümünün anılışında kızıla boyanır. Bu sırada yapılan törenlerde gül mevsiminin bitişi ve yazın gelişini anlatmak için tohumlar ekilir ve çabuk büyümesi için bu tohumlar sıcak suyla sulanır (Çetindaş 2013).  

Bir diğer Mitolojik efsaneye göre ise Afrodit, en sevdiği çiçeklerden biri olan gülü oğlu Eros’a hediye eder. Eros ise aynı gülü sessizlik tanrısı Harpokrates’e verir ve böylece gül, sevginin, sessizliğin ve gizliliğin sembolü olur (İpek 2008). 

Gül’ün Mitolojik Hikayesi: Venüs’ün doğuşu 

“Gümüş kâseyi yakan alevden gülleri ile / Kâfurdan, revaklardan, mermerden doğdu hayal.” 

Venüs’ün doğuşu (Yunan mitolojisinde Afrodit’in doğuşu) gül ile ilişkilendirilen bir diğer mitolojik anlatıdır. Roma mitolojisine göre Venüs, Kıbrıs sahilinde dalgaların içerisinden çıkarak doğar ve karaya ayak basar. Onun güzel ayaklarıyla basıp geçtiği yerlerde güller açmaya başlar (Çetindaş 2013). 

Sandro Botticelli  “Venüs’ün Doğuşu” adlı tablosunda bu mitolojiye konu olan Venüs’ü, bir deniz kabuğu üzerinde denizden yükselip, sol taraftaki iki rüzgâr tarafından kıyıya doğru sürüklenmiş şekilde betimler (Resim 12). Ayrıca rüzgârlar Venüs’ün üzerine güller döker. Bazı uzmanlara göre tablo, Venüs’ün doğuşunu resmetmekle birlikte asıl olarak baharın gelişine vurgu yapar (Anonim  2020f).

Dante Gabriel Rossetti de “Venus Verticordia” adlı tablosunda tanrıça Venüs’ü bir bahçede güllerle çevrili kumral saçlı genç bir kadın olarak tasvir eder (Anonymous 2020d) (Resim 13). 

Kimi efsanelerde ise Venüs’ün doğuşu sırasında vücudundan akan köpüklerden bir gül ağacının bittiği, sonra tanrıçanın onu, nektar ile sulayınca ağacın gül verdiğini söylenir (İpek 2008).   

Gül ile Bülbül 

“Gül dikene düştü, bülbülün göğsü yaralandı / Bir dikene, bir güle baktı ve ağladı.” 

Efsaneye göre gül oldukça güzel ve güzelliğinin farkında olan nadide beyaz bir çiçektir. Bülbül, gülün aşkıyla yanıp tutuşurken; gül, bülbüle karşı kayıtsız ve ilgisizdir. Gülün bu tavrına dayanamayan bülbül, bir gün kendini tutamayıp, derdini anlatmak için gülün narin gövdesine konar ve dikenler bülbülün kalbine batar. Bülbül ölür, ancak kalbindeki yaradan gülün dibine dökülen kanları, gülün damarlarına yayılarak, rengini kırmızıya dönüştürür (Yıldız 2019). O günden sonra güller hep kırmızı açar. Gülün renginin kırmızı oluşu, bülbülü öldürmesinden utanarak kızarması şeklinde de rivayet edilir (İpek 2008). 

“Gül Bülbül Hikayesi”, Türk dünyasının hemen her tarafında rastlanılan anlatılardan birisidir. Uygurlar’da “Kızıl Gülüm”, çağatay sahasında Nevruz Şah, Anadolu’da “Nevruz Bey” adıyla yaygın olan bu hikaye Türkmenistan sahasında “Gül Bilbil Destanı” diye bilinir (Yıldız 2019).

Hızır ile İlyas 

“Yaz dileğini bırak bir güle; kavuş berekete.” 

Hızır ve İlyas birbirlerine çok bağlı iki kardeştir. İnanışa göre Hızır karalarda, İlyas ise denizlerde yaşamak zorunda kalır. Her gün birbirlerine kavuşmak için dua ederler. Bunun üzerine Tanrı onların yılda bir defa buluşmalarına izin verir. Birçok kültürde yer alan bu söylenceye göre Hızır ve İlyas kardeşlerin buluştuğu gün 6 Mayıs olarak kabul edilir (Gezgin 2010). 6 Mayıs Hıdırellez günü bir bahar bayramı olarak kutlanır. Hıdırellez’de insanlar, Hızır ve İlyas peygamberin altında buluştuğuna inanılan gül ağaçlarının altına dileklerini bırakırlar.  

Musevilerin Mısır’dan çıkmalarının yedinci haftaları olarak kabul ettikleri bayramları “gül bayramı” olarak adlandırılır ve hahamlar dinî törenlerinde alınlarında gül başlığı kullanırlar. İran’da nevruz bayramlarında yüze gül atılırken, Mısır’da dinî ayinlerde gül suyu kullanılır.  

Yahudilerin Mayıs’ın altıncı ve yedinci günü kutladıkları bir hasat bayramı olan Şavuat da gül bayramı olarak bilinir. Şükran Bayramı olarak da benimsenen bu özel günde evlerde hiçbir iş yapılmaz ve her yer çiçeklerle süslenir. Sinagoglarda Tevrat’ın konulduğu bölümler özellikle güllerle süslenir (Gezgin 2010). 

Gül Bahçesinde İbrahim 

“İbrahim olur adı O’nun / Gül toplar ateş bahçelerinden.” 

Hikâyeye göre, Hz. İbrahim’e düşmanlık besleyen Nemrut, Hz. İbrahim’i küçük bir tepenin üzerine kurduğu mancınıkla tepenin aşağısında yanan ateşe fırlatır. Allah’ın “Ey ateş! İbrahim için serinlik ve esenlik ol!“ (Enbiyâ 21/69) emri ile ateş gül bahçesine dönüşür. Bir diğer hikâyeye göre ise Hz. İbrahim’in atıldığı yerdeki ateş göle, ateşte yanan odunlar balıklara dönüşür, Hz. İbrahim ise ateşin hemen yakınlarındaki gül bahçesine düşer.  

İbrahim peygamberin ateşe atıldığında düştüğü yerin Şanlıurfa’da yer alan Balıklıgöl olduğu bilinir. 

Hz. Muhammed’in sembolü  

“Çiçek eydür ey derviş gül Muhammed teridir.” 

İslam mitolojisi ve tasavvuf anlayışında gül, ilahi güzelliği temsil eder. Gülün, Hz. Muhammed’in sembolü olduğu, onun yüzünün güzelliğini hatırlattığı, kabrinin “gül bahçesi” olduğu, insanlığa tebliğ ettiği Kur’ân-ı Kerim’in de “gül tohumları saçan” bir kitap olduğu ifade edilir (Açıkel 2018).  

Rivayete göre Miraç gecesi Burak ve Cebrail (as) ile Hz. Muhammed’in terler döktüğü, Burak’ın terinden sarı gül, Cebrail’in terinden beyaz gül, Hz. Muhammed’in terinden ise kırmızı gül oluşur (Yıldız 2019).  

Güle verilen bu önemden dolayı Müslüman toplumlarda gül suyu kullanmak yaygındır.

İslam kültürünün yayıldığı ülkelerde gülün bahçe sanatının en sevilen bitkisi olarak yer almasında da Hz. Muhammed’in gülü cennet çiçeklerinin ulusu olarak nitelendirilmesinin yeri vardır (Khabbazı̇ ve Yazgan 2013). 

Bektaşiler için gülün ayrı bir önemi de Hz. Ali’den ileri gelir (Gezgin 2010). Rivayetlere göre Hz. Ali ölmeden önce yanındakilerden bir deste gül ister ve getirilen güldesteyi kokladıktan sonra vefat eder (Hançerlioğlu 2000).  

Hristiyanlıkta ise Hz. İsa ve haç ile ilişkilendirilen kırmızı gül, Kabala’da da kendisine ciddi bir kaynak bulur (Çetindaş 2013). Beyaz gül; saflık, su ve ay ile ilişkilendirilirken Hz. Meryem’in de simgelerinden birisidir (Gezgin 2010).  Sarı gül ise Katoliklikte Papanın amblemidir (Gezgin 2010). 

Edebiyatta Hâfız’dan Ronsard’a, Yunus’tan Tagore’a, Hayyâm’dan Goethe’ye, Fuzuli’den Rilke’ye kadar bütün dünya şairleri için buluşma noktası olan; çeşitli hastalıkların tedavisinde, bazı yemeklerde, parfüm ve kremlerde kullanılan; Eski Yunan’da “gül altındayız” tabiriyle sır saklayabilmeyi ifade eden; İslamiyet’te Hz. Muhammed ile, Hristiyanlıkta Hz. İsa ve Hz. Meryem ile ilişkilendirilen gül ile ilgili hikayeler şimdilik bu kadar. Bir başka yazımızda görüşmek üzere. Sevgiyle kalın. 

Yazarımızın çok beğenilen önceki yazısı Zeytin Ağacının Mitolojik Hikayesi yazısını okudunuz mu?

Editörün Notu

 Yararlanılan Kaynaklar:

Eski Yunan’da “geçmişte söylenenlerin tekrar edilmesi” gibi bir anlama gelen mitoloji, belirli bir din, inanış veya kültürdeki insanlık ile evrenin yaratılış ve doğasını, geleneklere özgü inanç ve uygulamaların sebebini açıklamaya yönelik söylencelerin tümünü tanımlamak için kullanılır (Çayır 2020). Türk Dil Kurumu sözlüğünde ise mitoloji, “mitleri, doğuşlarını, anlamlarını yorumlayan, inceleyen bilim; bir ulusa, bir dine, özellikle Yunan, Latin uygarlığına ait mitlerin, efsanelerin bütünü” olarak tanımlanır (Anonim 2020a).   

Tarih öncesinden bugüne aktarılan pek çok mitolojik hikâyede bitkilerin sıklıkla yer aldığı görülür. Tanrıların insanlara verdiği en değerli armağan olarak ele alınan bitkiler; süregelen olaylar ile özdeşleştirilmiş ve bitkilere farklı hikayeler, farklı anlamlar yüklenmiştir. Bu olayların araştırılmasında ve incelenmesinde mitolojik hikayeler önemli bir yere sahiptir. 

Bu yazı dizimizin ilkinde mitolojide kimi zaman başarılı bir sporcunun şampiyonluk tacı, iki ülke arasında barış sembolü, mabetlerin aydınlatılmasında bir araç, kimi zaman da tanrıça Afrodit’in güzelleşmek için yüzüne sürdüğü bir iksir olarak karşımıza çıkan zeytin ağacının mitolojik hikayesini inceledik. Keyifli okumalar.  

Bırakın zeytin ağacı kulağınıza fısıldasın…  

Zeytin (Olea europaea), zeytingiller  (Oleaceae) familyasından Akdeniz iklimine özgü meyvesi yenen boylu bir çalı veya 10 metreye kadar boylanabilen, sık dallı, yayvan tepeli, her dem yeşil yapraklı bir ağaçtır (Anonim 2020b) (Resim 1).  

Zeytin ağacı (Olea Europea) ağır ve zahmetli büyümesine karşın uzun ömürlü ve dayanıklı bir ağaçtır. Bu nedenle eski Romalılar zeytin ağacına yedi canlı anlamına gelen “vivax oliva” adını vermişlerdir.  

Zeytin Ağacı Mitolojisi

Mitoloji ve botanikte adı “Ölümsüz Ağaç“tır. İlyada Destanı’nda şair Homeros, zeytinin ölümsüzlüğünü şöyle anlatır: “Ben herkese aitim ve kimseye ait değilim, sen gelmeden önce de buradaydım, sen gittikten sonra da burada olacağım” (Anonim 2020c).  

Zeytin Ağacı Anlamı

Kutsallığın, bolluğun, bereketin, adaletin, sağlığın, barışın, arınmanın ve yeniden doğuşun kısaca insanlık için önemli erdem ve değerlerin sembolü olan zeytin ağacı; semavi dinlerin üç kutsal kitabı olan Kur’an-ı Kerim, İncil ve Tevrat’ta kutsal ağaç olarak nitelendirilir. Kur’an-ı Kerim’de zeytin ağacından, meyvesi zeytinden ve zeytinyağından övgüyle bahseden ve kutsal olduğunu kabul eden ayetler bulunur. İncil’e göre Hz. İsa’nın göğe yükselişinin gerçekleştiği Zeytin Dağı’ndaki bahçede bulunan zeytin ağaçlarının o zamandan kalma ağaçlar olduğuna ve bugün mevcut olan 8 zeytin ağacının Hz. İsa’nın çarmıha gerilişine tanıklık ettiğine inanılır. Tevrat’ta ise insanlara “hakkaniyet ve doğruluk” anlatılırken zeytin ağacı işaret edilir ve bu kutsal ağacın erdemine dikkat çekilir (Efe ve ark. 2013).  

Zeytinin kullanım alanının geniş olması nedeniyle peygamberlerden krallara, Yunan tanrılarından firavunlara kadar zeytinle ilgili pek çok hikâye anlatılır.   

“Olea prima omnium arborum est.”

“Zeytin bütün ağaçların ilkidir.”  

Hz. Âdem; yaşı ilerleyip öleceğini hissedince, Allah’tan kendisini ve tüm insanlığı bağışlamasını istemeye karar verir. Bu amaçla oğlu Şit’i cennet bahçesine gönderir. Bahçenin bekçiliğini yapan melek, İyi-Kötü Ağacı’ndan aldığı üç tohumu Şit’e verir ve babası Âdem öldüğünde bu üç tohumu ağzına koyarak gömmesini ister. Hz. Âdem ölüp Tabor Dağı’na gömüldüğünde toprakta üç ağaç yeşerir. Bunlar zeytin, sedir ve servidir. Akdeniz ikliminin simgesi bu üç ağaçtan ilk yeşeren zeytin ağacıdır (Efe ve ark. 2013). 

“…ve insanlık zeytinle yeniden doğar.”

Tevrat’ın Tekvin 6. bölümünde yer alan hikâyeye göre insanların günden güne artan kötülükleri ve zorbalıkları nedeniyle Allah yeryüzünü, yarattığı insanlar ve hayvanlarla birlikte yok etmeye karar verir. Hz. Nuh’tan bir gemi yapmasını ve yeryüzünde soyları tükenmesin diye, yanına temiz sayılan hayvanlardan erkek ve dişi olmak üzere yedişer çift, kirli sayılan hayvanlardan birer çift, kuşlardan yedişer çift almasını söyler (Tekvin 7/2-3-23). Ardından büyük tufan başlar, Hz. Nuh ve gemisindeki canlılar hariç, yeryüzü üzerinde yaşayan her şey yok olur. Hz. Nuh suların çekilip çekilmediğini öğrenmek için bir güvercin gönderir. Geriye ağzında bir zeytin dalı ile dönen güvercin Allah ile insanlar arasında sağlanan barışın müjdesini verdiği için tarih boyunca zeytin dalı ve güvercin “barış sembolleri” olarak kabul edilir (Dursun ve Tuna Oran 2015) (Resim 2 ve Resim 3). 

“Ağaçların kralı” 

Hakimler Kitabı’nda de yer alan hikâyeye göre “Bir gün ağaçlar kendilerine bir kral mesh etmek isterler; zeytin ağacına gidip, ‘Gel kralımız ol’ derler. Zeytin ağacı, ‘İlahları ve insanları onurlandırmak için kullanılan yağımı bırakıp ağaçlar üzerinde sallanmaya mı gideyim?’ diye yanıtlar” (Hakimler 9: 8-14). 

“Tanrıça İsis’in meyvesi.”  

“Tanrı Ra’nın aydınlanma simgesi.” 

Eski Mısır uygarlığında zeytin ağacının MÖ 1600’lerde Nil Deltasında ekilmeye başlandığı ileri sürülür (Kaplan ve Karaöz Arıhan 2011). Mısır inançları Mısırlıların zeytinyağı üretmeyi Yunanlılardan ve Filistinlilerden çok daha önce bildiğini öne sürer. Hikâyeye göre bundan 6.000 yıl önce tanrıça İsis, Mısırlılara zeytin ağacı yetiştirmeyi ve ürünlerinden faydalanmayı öğretir (Sarı 2016) (Resim 4). MÖ 2500 yılında inşa edilen Sakkara Piramiti’nin duvarlarında zeytin sıkma işlemini anlatan figürlerin bulunması (Kaplan ve Karaöz Arıhan 2011) ve Hayfa’da yapılan kazılarda zeytin değirmeninin ortaya çıkarılması bu inançları destekler niteliktedir (Sarı 2016) (Resim 5 ve Resim 6).  

Mısır firavunlarından Tutankamon’un (MÖ 1333-1323) zeytin dallarından örülmüş tacı adaletin sembolü olarak kabul edilir. Mısırlıların zeytin ağacının yaprağını ezerek elde ettikleri kıymetli yağı firavunlarını mumyalamakta kullandıkları bilinir.  

Firavun III. Ramses’in (MÖ 1186-1156) Güneş Tanrısı Ra için yaptırmış olduğu tapınağın aydınlatılmasında ışık kaynağı olarak kullanılacak zeytinyağı için, özel zeytinlikler kurdurduğu söylenir (Ünsal 2011). Güneş Tanrısı Ra’ya, aydınlanmanın simgesi zeytin dallarını sunan III. Ramses bundan duyduğu övüncü şöyle dile getirir: “Senin şehrin Heliopolis’i zeytin ağaçlarıyla süsledim. O zeytin ağaçları ki, meyvelerinden halis zeytinyağı elde edilir. Bu zeytinyağı, senin tapınağını aydınlatan kandilleri besleyen yağdır” (Sarı 2016). 

“Bereket ve barışı temsil eden tanrıça Athena’nın armağanıdır.” 

Yunan mitolojisine göre zeytin ağacı, bilgelik tanrıçası Athena ile deniz tanrısı Poseidon arasındaki bir yarışma sonucu oluşur. Hikâyeye göre Poseidon ve Athena, Kekrops’un kurduğu kente kendi adlarının verilmesini ister. Zeus ise hangi tanrı ya da tanrıça insanlığa daha elverişli ve daha faydalı bir iş yaparsa kurulan kente onun adının verileceğini söyler. Poseidon üç dişli yabasıyla bir kayaya vurur vurmaz su fışkırır ve azgın bir at çıkar (Resim 7).  Athena ise mızrağıyla kayaya vurur ve dalları meyvelerle dolu bir zeytin ağacı oluşur (Resim 8). 

Kaplan ve Karaöz Arıhan’a göre buradaki simgeselliğin iki anlamı vardır: Birincisi savaş arabalarını çekecek olan atın hiçbir zaman zeytin ağacı kadar faydalı olamayacağı, ikincisi ise barışın simgesi olan zeytinin, savaşın simgesi olan ata üstün gelmesidir. İnsanlara göre barış savaştan daha hayırlı olduğu için yarışmayı Athena kazanır ve böylece bugün Yunanistan’ın başkenti olan Atina kentine Athena’nın ismi verilir. Mitolojiye göre bilgelik tanrıçası Athena, zeytin ağacını barışı ve medeniyeti simgelediği için insanlara armağan eder. Antik Yunan’da Athena aynı zamanda zeytin ağacının koruyucu tanrıçasıdır. 

Eski Yunanlılar ve Romalıların ölülerinin anısına zeytin ağacı yetiştirdiği söylenir ve ayrıca Romalılarda zeytinyağı ölüm ve dini törenlerde kullanılır, ölen kişinin yüzüne zeytinyağı serpilerek kutsanır. Tapınak bahçelerine zeytin ağacı dikilir ve bu bahçeler kutsal kabul edilir (Resim 9 ve Resim 10).  

Antik Yunan’da yedi bilgeden biri kabul edilen Solon’un koyduğu kanunlar arasında zeytin ağacı kesenlere ağır cezalar uygulandığı yer alır. “Devlet malı veya özel mülkiyet farkı olmaksızın, zeytin ağacını kesen veya deviren herkes mahkemede yargılanacaktır. Eğer suçlu bulunurlarsa idam edilmek suretiyle cezalandırılacaklardır” (Aristotales Atina Anayasası). Bu yasa dünyada ilk zeytin ağacı koruma yasasıdır (Kaplan ve Karaöz Arıhan 2011). 

Yunan ve Roma mitolojisine göre, tanrılar ve yarı tanrılar zeytin ağacının dalları altında doğarlar.  Zeus’un ikiz çocukları Apollon ve Artemis’in zeytinlikte doğduğu söylenir (Efe ve ark. 2013). Antik dönemin olimpiyat oyunlarında başarı kazanan sporcuların, zeytin ağacının dallarından yapılmış taçlarla ve zeytinlerden sıkılan yağların konulduğu amfora ile ödüllendirildiği söylenir. 

Ayrıca Yunancada alfabenin son harfi olan Z-Zetanın, ölümsüzlüğü simgelemesi ve zeytin anlamına gelmesi de dikkate değerdir (Kalkan ve Çuha 2017). 

Zeytin ve zeytin yetiştiriciliği hakkında yapılmış konunun tarihini ve mitolojisini de içerisinde barındıran videoyu aşağıda bulabilirsiniz. 

Bu yazımızda sizlerle paylaştığımız gerek eski dönemlerde Antik Yunan’da, gerekse kutsal kitaplarda zeytin ağacıyla ilgili yer alan hikayeler şimdilik bu kadar. Bizlerin bilmediği veya unuttuğu; sizlerin önerdiği zeytin ağacı mitolojisi ile ilgili başka mitoslar varsa lütfen aşağıdaki yorum kısmına yazınız. Bir başka yazımızda görüşmek üzere. Sevgiyle kalın.  

Yararlanılan Kaynaklar