Bir kenti okumak için sadece haritalara, resmi verilere bakmak yeterli midir? Çoğu zaman hızlıca geçip gittiğimiz sokaklar, kentin en güçlü ve en dürüst anlatıcılarıdır. Bir kaldırımın aşınmış taşında, bir tabelanın solmuş harflerinde, geçmişten bugüne uzanan sayısız hikaye saklıdır. Bu yüzden bir kenti okumak yalnızca onu görmek değil, izini sürmek ve anlamaya çalışmaktır. Sokaklar ise kenti okuyabilmenin en samimi cümlelerini bizlere sunar. Çünkü sokaklar gündelik hayatın ritmini, hafızasını ve dönüşümün izlerini aynı anda taşır. Bir kenti anlamak ise bu izlerin peşine düşmeyi gerektirir.

Bir Kenti Okuyabilmek Mümkün Müdür ?

Kent dediğimiz kavram yalnızca planlanmış fiziksel bir mekan değil, farklı kültürleri içinde barındıran, zamanla değişim gösteren, aynı zamanda katmanlardan oluşan anlamlar bütünüdür. Kent, sadece gözle görülebilir unsurlardan ibaret değildir; insanların bir arada yaşama biçimlerini bizlere gösteren, toplumsal ilişkilerin sürekli yenilendiği bir alan olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle bir kenti anlamak düşünebilmeyi, okumak ise nesneler arasında ilişki kurabilmeyi ve izleri takip etmeyi gerektirir.

Peki bir kenti okuyabilmek mümkün müdür? Kent, kendini tek seferde ele vermez, her bakışta farklı bir yönünü bizlere gösterir. Her yönü farklı anlamlar içerir. Bu yüzden kenti okumaya çalışan herkes sabit bir bilgiye ulaşmaz, herkes için değişen ve çoğalan anlamları vardır. Bu değişken yapıyı en açık okuyabildiğimiz yer ise kentin omurgasını oluşturan sokaklardır.

Sokaklardaki Fiziksel İzler Neyi Görünür Kılar?

Bir sokağı okumak genellikle gözümüzün ilk yakaladığı izlerden, yani fiziksel yüzeyinden başlar. Kaldırımlar, bina cepheleri, duvarların rengi, sokağa açılan pencereler, aydınlatmalar… Bu unsurların her biri sıradan ayrıntılar veya mimari düzenin bir parçası gibi görünse de aslında zamanın sokak üzerinde biriktirdiği izlerdir. Sokaklar birer geçiş alanı olmaktan ziyade, yaşanmışlıkların olduğu, toplumsal hareketlerin biçimlendiği bir yerdir.

Sokakların fiziksel izleri gözle görülebilen nesneler olarak değil, mekanın görünen katmanlarını oluşturan anlam taşıyıcıları olarak değerlendirilmelidir. Zamanla bozulmaya uğramış kaldırımlar, bir duvarın eskimiş boyası, bir evin sürekli kullanımından dolayı eskimiş kapı eşikleri, o sokaktan geçip giden hayatlara sessizce şahitlik eder. Çünkü bu yüzeyler zamanla insan müdahalesiyle şekillenmiş, okunabilir izlere dönüşmüştür. Bu yüzden estetik bir görüntü oluşturmakla kalmayarak, o sokağın nasıl kullanıldığını, nasıl bir değişim geçirdiğini bize anlatır.

Sokaklar taş ve topraktan oluşan alanlar değil, içinde yaşayan insanların ruh hâllerini, alışkanlıklarını gösteren canlı mekânlardır. Bu düşünce, Türk edebiyatında da karşılık bulmuş; özellikle Sami Paşazade Sezai, sokakları bu yönüyle ele alan isimlerden biri olmuştur. Sezai’nin özellikle “Sokak” adlı hikayesine ilişkin yapılan yorumlarda sokağın fiziksel dokusunun estetik bir tercih değil, toplumsal bir gösterge olduğu vurgulanır. İyi aydınlatılmış bir cadde, geniş yollar, düzenli yapılar birer medeniyet görüntüsü verirken, dar, bakımsız ve karanlık sokaklar farklı hikayeler anlatır ( Özgün, 2020). Bu açıdan bakıldığında sokaklara dair okumaya çalıştığımız anlam daha belirgin hale gelir.

Bu yüzden bir sokağa bakmak, aslında toplumun ruhuna bakmaktır.

Bir Sokak Nasıl Ritim Kazanır?

Sokaklar duyularla algılanabilen mekanlardır. Her sokağın kendine has bir dokusu, işleyişi ve akışı vardır. Günün farklı saatlerinde ortaya çıkan sesler, değişen hareketler o sokağın kendine özgü ritmini ortaya çıkarır. Sabahın ilk saatleri daha sakin ve sessiz iken, zaman ilerledikçe ses artar, kalabalıklaşır ve sokak farklı bir kimliğe bürünür. Bir korna sesi, esnafın bağırışı, insan adımları, sokağın yapısını oluştururken bu ritim kentin yaşayan tarafını ortaya koyar.

Günlük hayatın sokakta akması, kısa süreli karşılaşmalar veya duraksamalar planlı bir şekilde değil de kendiliğinden oluşan bir hareketlilik barındırır ve kendi içinde anlamlı bir bütün oluşturur. Bu ritmik yapı insan ve mekan arasındaki ilişkinin en net gözlemlenebildiği alanlardan biri olması nedeniyle kentin karakterine dair önemli bilgiler sunar. Sokakta akan hayat tesadüfen oluşan kalabalıktan ibaret değil, aksine belirli alışkanlıklar ve tekrarlarından dolayı bu düzenin bir parçasıdır. Bu tekrar ve alışkanlıklar sokakların zaman içinde bir düzen kurduğunu ve süreklilik içinde var olduğunu göstermektedir. Böylece ritim anlık hareketler değil zamana yerleşmiş yaşam biçimi olarak karşımıza çıkar.

Sokaklar Birer Hafıza Mekanı Olabilir Mi?

Pierre Nora, hafıza ve mekanlar kavramını ortaya atarak bazı mekanların geçmişi saklayan ve hatırlatan niteliğe sahip olduğunu söyler (Nora, 2006). Ona göre bugünkü toplumlarda hafıza dediğimiz şey doğal bir akış içinde değil, belirli mekanlar aracılığıyla korunmaya devam eder. Bu bağlamda sokaklar gündelik yaşamın içinde ne kadar sıradan görünse de kollektif belleğin yoğunlaştığı yerlerdir. Kısaca geçmişin izini bugüne ve yarınlara aktaran birer taşıyıcıdır.

Sokakları hatırlamak sadece zihinsel bir durum değil, aynı zamanda mekanla birlikte deneyimleyebileceğimiz bir olgudur. Bir zamanlar kalabalık olan dükkanın kapanmış kepengi, bir apartmanın girişindeki aşınmış merdivenleri, her iki sokağın kesişmesine şahit olmuş bina köşeleri, yıllardır aynı yerde duran bir ağaç o sokağın hafızasına dair önemli bilgiler sunar. Bu unsurlar geçmişte kalmış izler değil, geçmişin bugünün içinde varoluşunu sürdürebilme biçimidir. Her bir unsur zamanla boyun eğmeden, yaşanmışlıkları farkettirmeden sessizce taşımaya devam eder.

Hafızası olan sokaklar zamanın ve mekanın bir tür muhafızı gibidir. Çünkü hafıza olmadan hiç bir şeyin korunması mümkün değildir.

Sokaklar Değişirken Geçmişi Nasıl Korur?

Kentler sabit yapılardan oluşmaz. Sürekli değişime uğrayan müdahaleler ile yeniden şekillenir. Bu değişim en açık şekilde sokaklar üzerinden gözlemlenir.

Bir sokağa baktığımızda değişimin çoğu zaman küçük detaylarda kendini gösterdiğine tanıklık ederiz. Mahalle bakkalının yerini zamanla süpermarkete bırakması, eski bir yapının yıkılıp günümüzün modern mimari anlayışına göre yapılması, çocuklar için oyun alanına dönüşmüş sokakların çocuk sesleri yerine korna seslerine ev sahipliği yapması, sokağın kullanım biçiminin farklılaşması bu değişimin hayatımızdaki karşılığıdır. Fakat bu değişimle eski olan yok olmaz, yeni olan eski düzenin üzerine eklenir ve böylece sokak katmanlı bir yapıya dönüşür. Herhangi bir sokağın yıllar içindeki değişimine baktığımızda değişen şey sadece fiziksel değil, aynı zamanda ekonomik, toplumsal ve kültürel bir dönüşümdür.

Ülkemizde kentleşme üzerine çalışmalar yapan İlhan Tekeli bu süreklilik halini vurgular. Tekeli’ ye göre kent geçmişten bağımsız değil, geçmişle birlikte dönüşerek varlığını sürdürmeye devam eder. Bu açıdan baktığımızda bizler sokağı hem değişimini hem de devamlılığını aynı anda okuyabileceğimiz birer alan olarak görebilmeliyiz. Bir yanda yeni yapıları, farklı kullanım biçimlerini görürken diğer yanda geçmişin izlerini hatırlarız.

Bu yüzden bir kenti okumak yalnızca bugünkü haline bakılarak olmaz. Sokaklarında biriken yüzleri, gündelik hayatın ritmini, hafızanın taşıdığı anlamları, zamanla geçirdiği dönüşümü, koruyabildikleri veya kaybettikleriyle birlikte değerlendirebilmeyi gerektirir. Çünkü bir kent kendini en iyi sokaklarda anlatabilir.

Kaynakça

• Nora, P. (2006). Hafıza Mekânları. Ankara, Dost Kitabevi.

• Özgün, E. (2020). Sami Paşazade Sezai’nin “Sokak” Öyküsünde Mekânın Algılanışı Üzerine Biyografik Bir Okuma. Söylem Dergisi, 5(1).

Bu yazıma “Kültür”, “Peyzaj” ve “Peyzaj Hafızası” tanımları ile başlamak istiyorum. Bunların ilki sıkça duyduğumuz bir çok zaman ayağımıza ket vurmasından dert yandığımız bazı zamanlar ise gurur duymamızı sağlayan “Kültür” ikinci tanım ise kültürün sahnesi olmuş “Peyzaj” ve son olarak bu iki olgunun meydana getirdiği “Peyzaj Hafızasını” oluşturacak  “Kültürel Peyzaj” bu iki olgu, peyzaj ve kültür bana göre ayrılmaz  ve birbirini tamamlayan iki önemli değerdir.  Çünkü eğer nesillere mal olacak bir olay ve/veya bir durum ortaya çıkacaksa öncelikle bir sahneye (Mekan’a, Yer’e) ihtiyaç duyulacaktır. Ve bu mekanların tıpkı biz insanların olduğu gibi hafızası vardır. Mekanı veya yeri mekan yapan/yer yapan coğrafi yapılarının yanı sıra biyotik ve abiyotik etkilerin birleşimidir. Kültürel peyzajlar bu iki faktörün birleşimiyle meydana gelir. Peyzajın hafızasını oluşturacak olan, Kültür, Peyzaj ve Kültürel Peyzaj tanımına gelecek olursak:

Kültür

Kültür, insanlığın var olmasından bu yana yaşam deneyimlerinin tamamı olup bunların sonraki nesillere aktarılarak devamlılığının sağlandığı yaşam biçimi, yaşama aracı olmuş her şeyi kapsamaktadır.  

Peyzaj

Peyzaj, Avrupa peyzaj Sözleşmesinde “İnsanlar tarafından algılandığı şekliyle, karakteri tabii veya insanî unsurların eyleminin ve etkileşiminin sonucu olan bir alan” olarak tanımlanmaktadır.

Kültürel Peyzaj

Kültürel peyzaj, Amerikan Peyzaj Mimarları Topluluğu (ASLA) tarafından 1994’te “tarihi bir olay, etkinlik veya kişiyle ilişkili veya diğer kültürel veya estetik değerleri sergileyen, hem kültürel hem de doğal kaynakları ve buradaki yaban hayatı veya evcil hayvanları içeren bir coğrafi alan” olarak tanımlanır.

Peyzaj Hafızası

İnsanlar yaşamın fiziksel deneyimleri ve anıların birikmesi sonucunda yaşamsal süreçlerini tamamlarken anı ve fiziksel yaşam katmanları artarak kişinin belleğini meydana getirir. Peyzajlarda tıpkı biz insanlar gibi katmanlardan bu katmanların bir araya gelmesi ve birbirleri arasında ki ilişkiler sonucunda oluşurlar.

İnsanın ve insanın üzerinde herhangi bir etkisinin görülmediği hava, toprak, su ,hayvanlar yani canlı ve cansız bütün varlıkların bir arada oluşturdukları ekolojik bütünlüğe doğal peyzaj denir. Doğal peyzaj başta insan olmak üzere bütün canlı varlıkların hayatlarını idame ettirebilmelerindeki en önemli kaynaklardır. Doğal peyzaj arazi ve iklim şartlarının çeşitli varyasyonları sonucunda şekillenirler. Bu varyasyonların sonucunda peyzajları meydana getiren biyotik ve abiyotik kodlar peyzajın katman katman oluşmasını sağlamaktadır, bunun sonucu olarak peyzajın doğal hafızasının kodları meydan gelir.

Peyzajların kendileri katmanlardan meydana gelirken, bizlere doğa ve kültür arasında katman olurlar. Bu . Doğanın var olması insanlığın varlığından çok öncesine dayanmaktadır. Kültür ise doğal faktörler sonucunda var olmuş, insanların eylemleri sonucunda var olan bir olgudur. Burada sözü edilen doğal faktörler peyzajların coğrafi faktörleri sonucunda meydana gelmiştir. Kültür, insan ve doğa arasındaki etkileşimler sonucunda oluşmuştur.

 Peyzajların coğrafi konumlarına bağlı burada bulunan insanların yaşayış şekilleri, değer yargıları, inançlar ve üretim faaliyetleri ve peyzajı deneyimleme biçimleri doğal olarak farklılık gösterir. Bu gibi sebepler neticesinde peyzajlarında varlıkları boyunca belleklerinin oluşuğu ve bu belleği besleyen olaylar ve etmenlerin olduğu kanısı ortaya çıkmaktadır. Peyzajların tıpkı biz insanlarda olduğu gibi hafızası vardır. Ve bu hafıza abiyotik ve biyotik kodlar olarak ikiye ayrılır. İklim, topoğrafya, hidroloji, flora ve fauna gibi etmenler peyzajın kodlarını meydana getirir. Mekanlara veya yerlere kodlanan bu faktörler sonucunda üzerine birde biz insanların bu alanlara yükledikleri anlamlar ile beraber bir bütün olarak değer yargılarımıza destek çıkmaktadır.

Sonuç olarak; peyzajlar meydana geldikleri katmanlar neticesinde doğal bir hafızaya sahiptirler, bunun yanında sahne oldukları olaylar sonucunda insanların değer yargılarının oluşmasına aracı olmuş olurlar. Bu olaylara sahne oldukları için peyzajın artık kültürel değerlerimiz içinde yer edinmesiyle kendi doğal katmanlarına ek olarak abiyotik katmanları oluşturulmuş olur. Ve bu sayede peyzajın meydana geldiği biyotik ve abiyotik kodlarla beraber hafızası oluşur. Her yerin bir belleği vardır. Bu bellek somut ve soyut değerler neticesinde meydana gelir. Kendi belleğimize elle dokunamayacağımız gibi mekanların/yerlerin belleğine somut bir kavram olarak düşünmek doğru olmayacaktır.

Dünya bir sahnedir der Shaekspeare ;
Bütün dünya bir sahnedir…
Ve bütün erkekler ve kadınlar
sadece birer oyuncu…
Girerler ve çıkarlar.
…

Ve bu sahnenin bir belleği vardır.

Kaynakça

• Ertem, G., Tosun, S., Duman, Y., İzmir Kent Tarihi Üzerinden Peyzaj Hafızasını Okuma, Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, 2022
• Çatalhöyük Görsel: Arkeofili
• Efes Antik Kenti Görsel: antiquelodgecamp.com