Ankara’da mevsimlerin kendine özgü bir ritmi vardır. Özellikle yaz aylarında, sabahın ilk saatlerinde serin diyebileceğimiz olan sokaklar öğlene doğru yavaş yavaş ısınmaya başlar, gün ilerledikçe beton yüzeyler güneşi içine çeker ve kent başka bir karaktere bürünür. Temmuz ve ağustos aylarında dışarıda geçirilen birkaç dakika bile yürüyüş rotalarımızı değiştirmeye yeter. Gideceğimiz yere ulaşmaktan çok sıcaklıktan kaçmaya çalışır, eğer bulabilirsek bir ağacın gölgesine sığınırız. Bazen yalnızca birkaç dakikalık serinlik bile günün en büyük konforlarından biri haline gelir.

İklim krizini konuşurken genellikle gözümüzü uzaklara çeviriyoruz. Erimekte olan buzullar, yükselen deniz seviyeleri, kuraklıklar, orman yangınları ya da uluslararası iklim zirveleri gündemin merkezinde yer alıyor. Oysa iklim değişikliğinin etkileri yalnızca dünyanın başka yerlerinde yaşanmıyor. Her gün yürüdüğümüz sokaklarda, oturduğumuz parklarda, beklediğimiz duraklarda ve yaşadığımız mahallelerde de kendini gösteriyor. Hatta çoğu zaman iklim krizini en yoğun hissettiğimiz yer tam da yaşadığımız mekanlar oluyor.

Son yıllarda yapılan araştırmalar, kentlerin iklim değişikliğinin etkilerine karşı giderek daha kırılgan hale geldiğini ortaya koyuyor. Yoğun yapılaşma, geçirimsiz yüzeylerin artışı, azalan yeşil alanlar ve yükselen sıcaklıklar birçok kentte yaşam kalitesini doğrudan etkiliyor. Özellikle sıcak hava dalgaları artık yalnızca mevsimsel bir durum değil; kent yaşamını yeniden şekillendiren önemli bir çevresel risk olarak karşımıza çıkıyor.

Peki bu riskler kent içerisinde hepimizi eşit biçimde mi etkiliyor?

İşte tam bu noktada karşımıza son yılların en önemli kavramlarından biri çıkıyor: iklim adaleti.

İklim adaleti, en basit tanımıyla, iklim krizinin etkilerinin toplumun farklı kesimleri üzerinde eşit biçimde hissedilmediğini ifade eden bir yaklaşım. Başka bir deyişle, iklim değişikliği herkesi etkiliyor olsa da herkes aynı koşullarda yaşamıyor, aynı kaynaklara erişemiyor ve aynı ölçüde korunamıyor. Bu nedenle iklim krizini yalnızca çevresel bir mesele olarak değil; aynı zamanda sosyal, ekonomik ve mekânsal bir adalet meselesi olarak değerlendirmemiz gerekiyor.

Bugün iklim adaletini konuşurken yalnızca karbon emisyonlarını ya da küresel politikaları tartışmak yeterli değil. Aynı zamanda kentlerdeki ağaçların nerede bulunduğunu, parkların kimlere hizmet ettiğini, yeşil alanların nasıl dağıldığını ve kamusal mekânların ne kadar erişilebilir olduğunu da sorgulamamız gerekiyor. Çünkü bazen adalet, büyük politik kararların içinde değil, gündelik yaşamın en sıradan görünen detaylarında saklı olabiliyor.

Ankara’daki Dikmen Vadisi de bu tartışmayı görünür kılan önemli mekânlardan biri. Ancak Dikmen Vadisi’ni yalnızca yeşil alan miktarı ya da ekolojik işlevleri üzerinden değerlendirmek eksik olur. Çünkü vadi aynı zamanda Ankara’nın en tartışmalı kentsel dönüşüm hikâyelerinden birine ev sahipliği yapmaktadır.

Bugün vadide yürüyen biri geniş yeşil alanlar, yürüyüş yolları ve ağaçlık bölgeler görebilir. Ancak bu manzaranın ardında uzun yıllara yayılan sosyal, ekonomik ve mekânsal dönüşüm süreçleri bulunmaktadır. Bir dönem gecekondu yerleşimlerinin bulunduğu vadi, uygulanan dönüşüm politikalarıyla birlikte köklü bir değişim yaşamıştır. Bu süreçte birçok hane yer değiştirmek zorunda kalmış, mahalle ilişkileri dönüşmüş ve bölgenin sosyal yapısı önemli ölçüde değişmiştir.

Peki, bir alanın yeşil olması, o alanı otomatik olarak adil hale getirir mi?

Dikmen Vadisi örneğinde bu soruya net bir “evet” demek pek doğru olmaz. Mevzu yalnızca ağaç sayısıyla, park büyüklüğüyle ya da peyzaj kalitesiyle ilgili değildir. Aynı zamanda çevresel faydaların kimler tarafından kullanıldığı, bu faydaların nasıl dağıldığı ve bu süreçlerin toplumsal sonuçlarıyla da ilgilidir.

Bugün vadinin çevresinde yükselen yüksek katlı konutlar ve artan rant değerleri bu tartışmayı daha görünür hale getiriyor. Bir yandan kent merkezinde önemli bir açık ve yeşil alan üretilmiş durumda. Diğer yandan bu dönüşümün ortaya çıkardığı ekonomik değerlerden kimlerin yararlandığı sorusu hâlâ güncelliğini koruyor. Üstelik bu durum yalnızca Dikmen Vadisi’ne özgü de değil. Dünyanın birçok kentinde çevresel iyileştirme projeleri ile mekansal adalet arasındaki ilişkinin giderek daha fazla tartışıldığını görüyoruz.

Bu nedenle iklim adaleti yalnızca çevresel risklerin adil dağılımını değil, çevresel faydaların adil paylaşımını da sorguluyor. Bir başka ifadeyle mesele yalnızca daha fazla yeşil alan üretmek değil; bu alanların herkes için erişilebilir olmasını sağlamak. Ve bu noktada yeşil alanı üretirken mekânsal ve sosyal etkilerinin herkes için adil olmasını, kamu yararının gözetilmesini önceliklendirmek.

Belki de Dikmen Vadisi’nin asıl önemi burada yatıyor. Çünkü vadi bize kesin cevaplar vermiyor. Tam tersine, kentlerimizi nasıl ve kim için planladığımız, çevresel faydaları nasıl dağıttığımız ve nasıl bir gelecek kurmak istediğimiz üzerine düşünmeye davet ediyor.

Önerilen Yazı

Ankara’nın Central Park’ı: Dikmen Vadisi

Bugün iklim krizinin etkileri giderek daha görünür hale gelirken kentlerin daha fazla yeşil alana, daha fazla ekolojik koridora ve daha fazla kamusal açık alana ihtiyacı olduğu açık. Ancak aynı derecede açık olan bir başka gerçek daha var: Bu alanların sosyal ve mekânsal olarak adil olması gerekiyor.

Çünkü bir kentte herkes aynı sıcaklığı yaşamıyor.

Herkes aynı gölgeye ulaşamıyor.

Herkes aynı serinliği hissedemiyor.

Ve “yerinden edilmek” belki de bunların hepsinin başında geliyor. Gecekondu yerleşimlerinden 49 katlı rezidanslara geldiğimiz bugünde sormamız gereken temel soru;

Çözüm gerçekten gecekonduları ortadan kaldırıp yerine yüksek katlı konutlar inşa etmek miydi, yoksa bu süreçte yalnızca bir mekânsal problemi başka bir problemle mi değiştirdik?

Açıkçası bu sorunun kesin bir cevabı olduğu tartışılır. Ancak bildiğim bir şey var ki, bir kenti daha yaşanabilir kılmak yalnızca yeni yapılar inşa etmekle mümkün olmuyor. Bazen mesele, o kentin zaten sahip olduğu doğal sistemleri, kamusal alanları ve birlikte yaşama kültürünü koruyabilmekte yatıyor.

Belki de bu yüzden Dikmen Vadisi’ne baktığımda yalnızca bir kentsel dönüşüm projesi görmüyorum. Aynı zamanda kentlerimizi nasıl planladığımızı, kimler için planladığımızı ve bu süreçte neleri kazanırken neleri gerçekten kaybettiğimizi sorguluyorum. Çünkü adalet bazen çizilen planlarda, projelerde ya da yüksek katlı yapıların arasında değil; yaz sıcağında altında durabildiğimiz bir ağacın gölgesinde saklı olabiliyor.

Ve belki de tam olarak bu nedenle, bir kentin ne kadar geliştiğini anlamak için önce o ağacın gölgesine kimlerin gerçekten ulaşabildiğine bakmak gerekiyor.