Bitkilere ve bitki yetiştiriciliğine ilgi duyanlar için, iç ve dış mekân tasarımlarında kullanılan bitkilerin bakımından; yemek yaparken kullanılabilecek bitkilerin yetiştiriciliğine kadar temel bilgilerin ve püf noktalarının yer aldığı 10 kitabı sizler için derledik. Keyifli okumalar. 

1. Bahçede Felsefe – Damon Young 

Bahçede Felsefe, Young’un kendi ifadesiyle; “Elinizdeki kitap, felsefe kitabı değil, felsefi yaşantıların portresidir.” Kitap, bahçenin kimi edebiyatçılar ve filozoflar için nasıl bir ilham kaynağı olduğunu eserlerden alıntılar yaparak ve biyografik bilgilerden yararlanarak anlatıyor.  

“Jane Austen, bir bahçesi olmadığı zamanlarda neden yazamaz hale gelmişti? Jean-Paul Sartre kendi halinde bir parktan neden ölesiye nefret ediyor, o parkın tetiklediği “bulantı” duygusuyla tüm yaşamı boyunca nasıl mücadele ediyordu? George Orwell’ı en güç koşullarda toprağında delice çalışmaya iten neydi? Birkaç bodur, çirkin saksı çiçeği Marcel Proust’a ne ifade ediyordu? Ve Voltaire, “Bahçemizi ekip biçelim,” derken yalnızca felsefi bir alegori mi yapıyordu? (Tanıtım Bülteninden) 

Sayfa Sayısı: 216 
Baskı Yılı: 2012 

2. Ağaçların Gizli Yaşamı – Peter Wohlleben

“Ağaçların acıyı hissedebildiğini, hafızaları olduğunu ve ebeveyn ağaçların çocuklarıyla birlikte yaşadığını öğrendiğinizde, artık onları sanki sıradan bir işmiş gibi devasa makinelerle kesip hayatlarını altüst edemiyorsunuz.” Peter Wohlleben (Tanıtım Bülteninden) 

Peter Wohlleben’ın, yapılan bilimsel araştırmaları ve yıllarca Almanya’nın Hümmel köyünde yönettiği ormanda yaptığı gözlemlerini kaleme aldığı kitabında, bugüne kadar ağaçlar hakkında doğru bildiğimiz ne kadar çok yanlış olduğunu anlatıyor. Yazar, ağaçların da tıpkı insanlar gibi bir yaşam mücadelesi verdiğini, canlarının acıdığını, yaşamak için nefes almaları gerektiğini, ağaçların da birbirini yaklaşan tehlikelere karşı uyardığını, aralarındaki hasta veya acı çeken bireylerle gıdalarını paylaştığını ve belli bir yaşam süresine ulaşınca da tüm canlılığını kaybedip ormanın derinliklerinde toprağa geri döndüğünü anlatıyor. 

Sayfa Sayısı: 234 
Baskı Yılı: 2018 

3. Şehir Bahçeciliği for Dummies – Charlie Nardozzi ve Paul Simon

Bir evin bahçesinde, terasında, balkonunda ve hatta pencere pervazında rengârenk bir çiçek bahçesi ya da lezzetli gıdalar elde etmek için gerekli olan tüm stratejileri içeren bu kitapta; uygun bitki seçimi, toprak hazırlığı, bitki ekimi ve bitkilerin yerleşimi ile ilgili genel bilgilerden; hayvan gübresi, organik gübre ve kompost kullanarak nasıl daha verimli toprak elde edilebileceğine dair tüm detaylar yer alıyor. 

Sayfa Sayısı: 360 
Baskı Yılı: 2017

4. Şehirdeki Bahçe – Sonia Day 

Şehirdeki Bahçe; yeni başlayanlar için bir evin bahçesinde, balkonunda ya da terasında; fesleğen, havuç, salatalık, dereotu, patlıcan, altın çilek, sarımsak, kavun, nane, maydanoz, patates, çilek, domates gibi pek çok meyve ve sebzenin bakımına dair ipuçları sunuyor. Ayrıca kitapta, yetiştirilen bitkilerle hazırlanabilecek yemek tarifleri de yer alıyor. 

Sayfa Sayısı: 128 
Baskı Yılı: 2013 

5. Saksı Bitkileri El Kitabı – Peter Mchoy

Kitapta; iç ve dış mekân bitkilerinin seçimi, yerleşimi, dikimi ve bakımı üzerine ipuçları yer alıyor. Detaylı açıklamalar, teknikler ve fotoğraflarla desteklenen kitapta ayrıca menekşelerin sarktığı bir sepetten, teraryuma; renk, koku ya da mevsim temalı tasarım örneklerine de yer veriyor.  

Sayfa Sayısı: 512 
Baskı Yılı: 2012 

6. Bitkiler Ne İster? – Kazım Cem Şirin

İnsanlar, bitkileri önceleri korunma ve beslenme için kullanmış, daha sonra yetiştirmeye çalışmış, en küçük toprak parçasını bile bu amaç doğrultusunda değerlendirmişlerdir XV. yüzyıldan sonra bahçelerini, saraylarını güzelleştirmek için kullandıkları bitkileri, XVIII. yüzyıldan itibaren özellikle Roma, Mısır, Hindistan ve Çin’de dekorasyonlarının ana öğeleri haline getirmişlerdir. 
Günümüzde bitkiler gerek iç gerek dış mekân olsun, tüm alanlarda yoğun olarak kullanılmaktadır. Bazen evlerimizdeki bitkileri diğerleri gibi yetiştiremediğimizi düşünerek umutsuzluğa kapılırız. Ancak onları sevmek ve ne tür ihtiyaçları olduğunu öğrenmek başarının anahtarı olacaktır. (Tanıtım Bülteninden) 

Kitapta; iç mekânda en çok tercih edilen 60 bitkinin özellikleri, hastalık ve zararlılara karşı alınabilecek önlemleri ve bakımında dikkat edilmesi gereken püf noktaları anlatıyor.  

Sayfa Sayısı: 196 
Baskı Yılı: 2004 

7. Küçük Bahçe: Küçük Mekanlar İçin Parlak Fikirler – John Brookes

John Brookers’un; “Mekân bir varlık olduğundan, sahip olduğunuz her santimin keyfini sürmeniz akıllıca bir davranıştır. İster pencere pervazı ister dam ister balkon, ister giriş katındaki avlu olsun açık hava mekânlarını kullanmak evinizin sınırlarını genişletmenin keyifli ve zarif bir yoludur.” düşüncesinden yola çıkarak kaleme aldığı kitabında, küçük bir alanda ne gibi mucizeler yaratılabileceğini örneklerle anlatıyor. 

Sayfa Sayısı: 352 
Baskı Yılı: 2009 

8. Pratik Sebze Yetiştiriciliği Rehberi – Ben Hartman 

Bahçecilikle uğraşmayı seven herkesin rahatlıkla yararlanabileceği, tohumun nasıl ekileceğinden hasat işlemine kadar geçen süreci madde madde açıklayan bu kitapta; sebzeler nasıl budanır, tohum ne zaman alınır, fide nasıl yetiştirilir gibi sebze yetiştiriciliğine dair tüm soruların cevaplarını okuyucuya en uygun şekilde anlatılıyor.  

Sayfa Sayısı: 224 
Baskı Yılı: 2019 

9. Permakültür Bahçeleri – Toby Hemenway 

“Permakültür Bahçeleri, kesinlikle bugüne kadar yazılmış en iyi permakültür kitabı ve bugüne kadar yazılmış en iyi bahçıvanlık kitabı olmaya da aday. Herkesin kütüphanesinde bulunmalı.” Sharon Astyk – Depletion and Abundance: Life on the New Home Front’un yazarı (Tanıtım Bülteninden) 

Permakültürün en temel bilgilerini ortaya koyan kitap, doğayla iş birliği içerisinde olunduğunda daha verimli bahçeler elde edilebileceğini öne sürüyor. 

Sayfa Sayısı: 288
Baskı Yılı: 2015

10. Bitki Sistematiği – Michael G.Simpson 

“Bitki Sistematiği kitabı, bitkilerin kendileri içerisindeki son literatür bilgileriyle ve kara bitkilerinin sıra dışı dağılışı için titiz bir şekilde eğitim amaçlı tanımlanmış, çok kolay ulaşılabilir ve güzel bir şekilde hazırlanmıştır. Simpson birçok görsel materyali sıra dışı etkili bir şekilde kullanmasıyla yaşam için bitki morfolojisinin detaylarını bir araya getirmede ve alandaki hızlı gelişimin heyecanını yakalayarak başarıya ulaşmıştır.” Bruce G. Baldwin, Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley (Tanıtım Bülteninden) 

Kitap; kara bitkilerinin sınıflandırılması, gelişimi ve morfolojileri konularında temel bilgileri içeriyor. İkinci baskısında revize edilen kitap; eğreltilerin, açık tohumlu bitkilerin ve kapalı tohumlu bitkilerin familya özelliklerini fotoğraflarla ve çizimlerle detaylı bir şekilde açıklıyor.  

Sayfa Sayısı: 740 
Baskı Yılı: 2012 

Bitki ve bahçeseverler için kitap önerilerimiz şimdilik bu kadar. Bizlerin bilmediği veya unuttuğu; sizlerin beğendiği başka kitap önerileri varsa lütfen aşağıdaki yorum kısmına yazınız. Bir başka yazımızda görüşmek üzere :)

Bazı bilim insanları yaşayabileceğimiz yeni gezegenler ararken; permakültürcüler, üzerinde bulunduğumuz gezegeni nasıl zenginleştirebileceğimizi anlatmaya devam ediyor. Dünya nasıl kendine yetebilen, doğayla uyum içinde bir hayatın yaşandığı bir gezegen olabilir?

1960’lardan beri hava kirliliği ve ozon tabakası ile başlayan endişelerimiz; radyasyon, GDO, bozulan ekosistemler, yok olan endemik türler; 2000‘li yıllarda güncelliğini küresel iklim değişikliği ve su kirliliğiyle sürdürüyor.

Doğayı yok ettiğimiz düşüncesi ise insan egosunun bir yansıması. Çünkü insanlık olarak doğayı yok etmek bizim gücümüz dâhilinde değil, ama insanlığı pek âlâ dünya üzerinden silebiliriz. Milyonlarca yıldır yaşanan büyük afetler sonucunda bazı türler sahneden çekilirken yeni ortama uyumlu başka türler geldi ve doğa var olmaya devam etti. Asıl soru, dünyanın yeni durumuna insanlar ayak uydurabilecek mi?

Bir dönüşümün içindeyiz ve zaman aleyhimize işliyor. Bazı konularda geri dönülmez noktaya ulaştık bile. Şu an kullandığımız mono kültürel konvansiyonel tarım sistemleriyle gıda üretmenin ya da kaynakları tahrip ederek uzun vadede susuz bırakacak yöntemlerle su elde etmenin geçici çözümler olduğunu görmeye başladık. Eninde sonunda daha az tükettiğimiz ve daha az kirlettiğimiz bir sisteme dönmek zorunda kalacağız. Bunu bilinçli ve planlı yapmak daha uygun değil mi? Bazı bilim insanları yaşayabileceğimiz yeni gezegenler ararken; permakültürcüler, üzerinde bulunduğumuz gezegeni nasıl zenginleştirebileceğimizi anlatmaya devam ediyor. Dünya nasıl kendine yetebilen, doğayla uyum içinde bir hayatın yaşandığı bir gezegen olabilir?

Permakültür Nedir?

Permakültür, permanent (kalıcı) ve agriculture (tarım) kelimelerinin birleşiminden oluşuyor. “Permanent Agriculture” kavramı ilk olarak Franklin Hiram King’in 1911 yılında yazdığı “Farmers of Forty Centuries: Or Permanent Agriculture in China, Korea and Japan” adlı kitapta kullanıldı. Permakültür kelimesi ise Avustralya’da üniversite öğretim görevlisi olarak çalışan Bill Mollison’un sürdürülebilir tarım üzerine yaptığı çalışmalar sırasında ortaya çıktı. Adını Mollison’un öğrencisi David Holmgren ile birlikte 1978’de yayınladığı “Permaculture One” adı kitapla duyurdu.

Her ne kadar gıda üretme yöntemleri ön plana çıksa da permakültür;  doğanın işleyişini kavrayarak sistemleri yeniden tasarlar, ihtiyaçları karşılarken tüketmenin aksine kullandıkça verimi artan alanlar oluşturur. Doğaya karşı değil, doğayla beraber çalışır. Böylece sistem işi bizim için yapar, enerji ve zaman daha etkin kullanılmış olur.

Bill Mollison permakültürün etik ilkelerini şöyle sıralar:

Bill Mollison çalışmalarının başında Avustralya’nın yerlilerini gözlemlemiş ve onların doğayla ilişkilerini, kullandıkları yöntemleri permakültüre aktarmıştır. Malç, kompost gibi yaygın birçok uygulama zaten uzun süredir geleneksel olarak kullanılıyor. Bunun yanında Zonlama çalışmaları, kenar etkisinin değerlendirilmesi gibi modern yöntemler de planlamanın ana hatlarını oluşturur. Sonuç olarak geleneksel yöntemlerle işlevsel tasarımcılığı ve teknolojiyi birleştirip bol verimli, tüm ihtiyaçlarını karşılayan, kendi kendini devam ettirebilen insan yerleşimleri oluşturulur.

Permakültür Uygulamaları

Permakültür tasarımında işlevsellik ön plandadır, her öğenin birden fazla fonksiyonu vardır. Örneğin evin güney cephesine dikilen meyve ağacı, meyve vermesinin yanı sıra yazın yapraklarıyla gölge yaparken kışın yapraklarını dökerek güneşten faydalanmamızı sağlar. Tabii permakültürcü,  alanı gözlemleyip evi güneşe doğru konumlandırmış, pencereleri de buna göre boyutlandırmıştır bile. Hatta belki eve yapışık bir sera inşa edip, küçük bir bölümünü kümese ayırarak, tavukların ürettiği ısıyla hem evi hem serayı ısıtıyordur. Bu evde muhtemelen mutfaktan çıkan gri su arıtılıp sulamada kullanılıyordur. Yağmur yağdığında çatıdan toplanan su da içme ve kullanma suyu olarak değerlendiriliyordur.

Eğer yerleşim kurak bir bölgedeyse; ilk iş bahçeye yağmur hendekleri kazılmış, azot bağlayan öncü türlerle toprağı zenginleştirirken, gölgelerinde ikincil türler yetiştirmeye başlanmıştır. Bu bahçede dikey katmanlar oluşturacak şekilde yetişen bitkilerden bazıları yenilebilirken bazıları malç yapılıyordur, bazıları hayvanları besliyor, bazıları ise yakacak oluyordur. Burada muhtemelen her türlü hayvana yer vardır, hayvanların doğal döngüdeki ilişkilerini sürdürmelerine izin vererek, bitkilerin doğal ortamlarına benzer koşullarda ve organik maddece zengin toprakta, kardeş bitkileri birlikte yetiştirme yöntemiyle hastalık ve zararlıların salgına dönüşmesi engelleniyordur. Hatta hasat yapıldığında konu komşuyla bir araya gelip, yerel organik pazarda ürünler satılıp, hasat şenlikleri düzenleniyor, tohumlar takas ediliyordur.

Peyzaj Mimarları’nın da zaman zaman söylediği gibi “doğayı bahçemizde taklit ederek” hatta akıllıca düşünülmüş tasarımlarımızla biraz daha fazlasını vererek oluşturulmuş bir yaşam alanı oluşturabiliriz. Güçlenen toplumsal bağlar da bu yaşam tarzının çok önemli bir parçası.

Bill Mollison’un 1991 yılında yarımşar saatlik 4 bölüm halinde hazırlanan The Global Gardener –Yerkürenin Bahçıvanı adlı belgeseli her şeyi oldukça iyi özetliyor. En çarpıcı olanı 2. Bölüm-Kurak Alanlar; Arizona, Botswana ve Avustralya’da çölleşmeye getirdiği çözümler, yerel halkla beraber en verimsiz alanları bile gıda ormanlarına çevirmeleri ile görülmeye değer.

Türkiye Permakültür Araştırma Enstitüsü, kurulduğundan beri çok ciddi çalışmalar yürütüyor. 2010 yılında düzenlenen PDC (Permaculture Design Certificate) kursu, bizim için bulunmaz bir fırsattı ve dünyanın farklı bölgelerinden gelen öğrencilerle geleceğe yönelik bağların kurulması açısından oldukça değerli çalışmalardan biriydi. Şu an birçok ülke permakültürü devlet destekli olarak uygulamakta, çeşitli üniversitelerde tezlere konu olmasının yanı sıra bugün Permakültür Eskişehir Anadolu Üniversitesi Ekoloji Ana Bilim Dalı yüksek lisans dersleri arasında yer alıyor. 2012 yılının Temmuz ayında Emet Değirmenci’nin eğitmenliğinde Van Erciş’te düzenlenen Afet Sonrası Ekolojik Restorasyon eğitimi de oldukça umut veren bir çalışma.

Artık durumumuzun Ekoloji modasına uymanın çok ötesinde, kökten çözüm gerektirdiğini, yaşam tarzımızı değiştirmemiz boyutuna geldiğinin bilincine varıyoruz. Özellikle biz tasarımcılar, dünyanın yaşadığı bu dönüşüme yumuşak geçiş yapabilmenin öncüleri olmalıyız. Doğayı kurtarmak için değil belki ama insanlık için yapabileceğimiz çok şey var.

Yazar: Nihan PARLAK – Peyzaj Mimarı