İnsanlık, tarih boyunca birçok salgın hastalıkla karşı karşıya gelmiş ve bununla mücadele etmiştir. Bilinen ilk salgın hastalık MS 165- 180 yılları arasındaki Antoninus (Galen) salgınıdır. Bunun sonrasında Jüstinyen vebası, kara veba, suçiçeği, kolera, ispanyol Gribi, tifüs gibi bir çok salgının ardından günümüze yaklaştıkça AIDS, SARS ve en nihayetinde coronavirus (covid-10) ile karşı karşıya kaldık.

Milyonlarca insanın hayatını etkileyen Covid-19 salgını insanların yaşam biçimlerini değiştirmeye zorlamıştır. Bu salgın hastalığın diğerlerinden bazı farkları mevcuttur. Peki Covid-19 Sonrası Kentler Nasıl Olacak?

Salgın Hastalıkların Kentlere Etkileri

Salgın hastalıkların insanlık tarihinin savaş, göç, kıtlık gibi en zorlu yıllarında çıkmasına rağmen covid-19’un patlak verdiği günümüzde böyle bir durum yoktur. Günümüz teknolojisinde kentlerin hızlı dönüşebilirliği nedeniyle, salgının ardından kentlerde yeni planlamalara gidilmesi gerekliliği tartışılmaktadır.

Ne yazık ki coronavirus (covid-19) salgını, tarihteki ne ilk salgındır ne de son salgın olacaktır. Bu sebeple yaşadığımız bu felaketten kentler ve yaşam biçimlerimiz üzerinde önemli dersler çıkarıp buna yönelik adımlar atmak geleceğimiz için en doğrusu olacaktır.

Covid-19 Sonrası Kentler

Günümüzde dünya nüfusunun büyük çoğunluğunun kentlerde yaşadığını düşünürsek Covid-19’un Kentlere Etkileri ve bunlardan derslerin çıkarılması çok önemlidir. Yaşadıklarımız göstermektedir ki kentler pandemiler açısından son derece savunmasızdır.

Kentsel Planlama Açısından Pandemiden Alınan Dersler

1. Hava Kirliliğine Yönelik Planlamalar

Salgın sürecinde dünyanın çeşitli bölgelerinden çevrenin iyileştiği ve doğanın kendini yenilediği haberleri gelse de çalışmalar incelendiğinde durum çok daha kompleks ve ayrıntılıdır. Örneğin Madrid ve Barselona’da hava kirliliğinin azalmasının yanı sıra, Çin’in bazı bölgelerinde arttığını gösteren çalışmalar vardır.¹ Bunun en temel sebebi ise ülkelerdeki hatta şehirlerdeki hava kirliliğinin esas kaynağının farklı olmasıdır. Salgın sürecinde trafikten ve endüstriden kaynaklanan hava kirlilikleri genelde azalmışken, konut ısıtmadan kaynaklanan kirlilik tam tersi artmıştır.

Hava kirliliği ile pandemi arasındaki ilişkiye bakıldığında, hava kirliliği yüksek olan yerlerde hastalık bulaşma oranının fazla olduğu görülmüştür. Bunun için aslında sonraki salgınlara hazır olmak için yapmamız gerekenlerden bir tanesi de hava kirliliğini azaltmaya yönelik planlamalar yapılmasıdır. Burada önemli olan nokta kentlerin gerçek hava kirliliği kaynağını bulup ona göre bir planlamaya gitmesidir.

2. Su Yönetiminin Önemi

Tarihteki salgınların büyük çoğunluğunun kanalizasyonlardan, kanalizasyon hayvanlarından ya da bu atık suların içme sularına karışmasından kaynaklandığı bilinmektedir. Aslında atık suların arıtımı Covid-19 için de oldukça önemlidir. İnsanların virüse maruz kalmasını azaltmak için su tesislerinin ve atık su arıtma tesislerinin yeterli dezenfeksiyonu ve temiz su kaynaklarına kanalizasyon sızıntısının önlenmesi gibi önlemler gereklidir. ²

Kanalizasyon sistemindeki COVID-19 ve diğer virüslerin varlığı, enfeksiyonun etkin noktaları, kontrol ve yayılma yollarının etkisi hakkında bilgi edinme fırsatı da sağlar. Aslında, atık su verilerinin düzenli olarak test edilmesi önceden önlem almasını sağlayabilir. ¹

Bu konuda atılan en önemli adım BIOBOT uygulamasıdır. Temel olarak kanalizasyonda toplanan virüsleri ve bakterileri analiz edip şehirlerdeki veya eyaletlerdeki toplum sağlığını haritalandırıyorlar. Böylece atık sulardaki virüsler veya hastalıklar önceden tespit edilip hemen önlem alınabiliyor.

3. Kendi Kendine Yeten Şehirlerin Önemi

Aslında bu süreçte hepimiz gördük ki salgın sebebiyle yapılan her kısıtlamanın birden fazla etkisi oldu. Bunlardan bir tanesi de ulaşıma getirilen kısıtlamaların çevredeki şehirlerden/kırsal alanlardan getirilen gıdaların taşınmasında birtakım aksamalara sebep olduğudur.  Öyle bu süreçte bazı haberler bunu çarpıcı bir şekilde gösteriyor, örneğin NTV’deki bir habere bakalım:

BM’den “gıda sistemleri pandemi nedeniyle çöküyor” uyarısı: BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, “49 milyon kişi daha pandemi nedeniyle aşırı yoksulluğa düşebilir. Gıda güvenliği olmayan insanların sayısı hızla artacak” ifadelerini kullandı.³

Bu durumda yerel gıdanın, yerel pazarların, ithalatın azalıp kentin kendine yetebilecek miktarda gıda üretiminin önemi ortadadır. Kentlerin çeperlerinde içinde uygun alanlarda oluşturulacak tarım alanları kent planlamalarında düşünülmelidir. Elbette ki kendi kendine yeten şehirleri yalnızca bu açıdan ele almamalıyız, elektrik enerji ihtiyacının en azından bir kısmının güneş panellerinden karşılandığı bir kent planlaması geleceğimiz için her türlü felakete hazır olmamızı sağlayabilir.

4. Acil Durum Planları

Her ülke hatta daha da önemlisi her kente özgü farklı felaketlere yönelik acil durum planları hazırlanmalıdır. Artık anlıyoruz ki, salgın hastalıklara yönelik ayrıntılı acil durum faaliyetleri ve planları devlet yönetiminin hastalıkla mücadelesini oldukça kolaylaştırabilir.  Örneğin, korona salgınında Singapur, Tayvan ve Güney Kore gibi ülkelerde şehirler, acil durum planları geliştirerek ve SARS ve H1N1 salgınlarından öğrenilen dersleri uygulayarak büyük başarılar elde etmişlerdir. ⁴ Buna karşılık, Bangladeş’te önleyici planlama ve acil durum planlarının olmaması, şehirlerin krize etkili bir şekilde yanıt vermesini zorlaştırdı.

Bu konuda devlet yönetimine düşen en önemli görevlerden biri de bu planların günümüz şartlarına uyarlanarak şimdiki ve gelecekteki felaketlere karşı hazır hale gelmemizi sağlamaktır.

5. Sorunlu Ulaşım

COVID-19’un Çin ve dünya genelinde çok kısa bir süre içinde hızla yayılmasının en temel sebebinin bu bölgedeki bağlantı uçuşların ve demiryolu bağlantısının fazla olmasına dayandırılmaktadır.⁵ Bu durum ulaşımın salgın hastalıklarda ne kadar etkili olduğunu göstermektedir.

Bugün yaşadığımız salgın hastalık hepimizi toplu taşımadan özel araçlara yönlendirdi. Peki özel araçlara yönelmek ne kadar sağlıklı? Özel araçlara yönlenmek beraberinde hava kirliliği ve trafik ve bunlara bağlı çevre sorunlarına yol açar. Aslında bu da bizi başladığımız noktaya döndürür. Hava kirliliğinin artması bizim sağlığımızı olumsuz yönde etkilemekte bu felaketlerle baş etmemizi zorlaştırmaktadır. İşte bu sebeple yapılacak en doğru hareket bisiklet veya bunun gibi motorsuz araçlara yönelmek olacaktır.

Pandemi sürecinde dünyanın birçok şehrinde zaten bisiklet kullanım oranlarının ve sürelerinin arttığı gözlemlenmiştir. Bu yönelimin yönetim tarafından uygun bisiklet yolları yapılarak ve kentlerin buna göre planlanarak desteklenmesi ve teşvik edilmesi önemli bir planlama hareketi olacaktır. Bunun yanında uzak mesafeler için güneş enerjisi kullanan araçlar gibi enerji tüketmeyen ve kirlilik yaratmayan araç modellerinin teşviki ve bu konudaki yatırımlar oldukça önemlidir.

6. Kent Tasarımında Değişiklikler

Günümüzdeki kentlerin nüfus yoğunluğu tartışılmaz bir konudur. Bu yüzden ne yazık ki salgın hastalıklardan ve diğer felaketlerden en çok etkilenen alanlar olmaktadırlar. Covid-19 sonrası planlamalarda ve tasarımlarda bu gerçek artık göz ardı edilemez duruma gelmiştir. Şehir parklarında ve yeşil alanlarda kullanılan kent donatılarının sosyal mesafeyi sağlayacak şekilde tasarlanması sadece günümüz için değil, gelecekteki felaketler için de önemlidir.  Sokaklarda, kamusal alanlarda ve yeşil alanlarda kişilerin birbiriyle yakın temasının azaltılması düşünülmelidir. Günümüzdeki yeşil alan ihtiyacı Covid-19 sürecinde açıkça görülmüştür. Bu, yayaların ve bisikletlilerin ihtiyaçlarını daha iyi karşılamak için sokakların yeniden tasarlanmasını ve vatandaşların açık hava egzersiz ve rekreasyon taleplerini karşılamak için geniş yeşil ve açık alanlar sağlamayı gerektirebilir. ⁶

Yukarıdaki görsellerde görüldüğü üzere Covid- 19 sürecinde sosyal mesafenin sağlanması amacıyla düzenlemeler yapıldı. Bundan sonra tıpkı bu görsellerde olduğu gibi yeşil alanlarda deprem, salgın hastalık gibi felaketlerin göz önünde bulundurularak planlanması gerekecek gibi görünüyor.

Yaşadığımız bu zorlu ve tehlikeli süreç tasarımcılara, planlamacılara, yöneticilere ve kullanıcılara çok önemli uyarılar ve dersler vermektedir. Bizim bunu yaşayan nesil olarak bugün ve yarın yaptığımız her planlama ya da tasarım insan hayatının ve doğal çevrenin kalitesini arttırabilir. Sağlıklı bir toplum, sağlıklı bir kent ve sağlıklı bir ülke bu bahsedilen planlamaların altında yatıyor olabilir.

Kaynakça:

Kentsel köy kavramı gün geçtikçe daha da gündemimize girmekte. Basitçe anlatmak gerekirse kentsel köyler bir şehrin sakinleri ve çevresindeki bölgeler için hem konut hem iş sağlar. Aynı zamanda çevresel faydaları da vardır. Yaşam kalitesini arttırır. Yürünebilir, bisiklet dostu, toplu taşıma odaklı ve karma kullanımlı mahallelerdir. İklim değişikliği, küresel ısınma, çevre kirliliği, artan nüfus ve hızlı kentleşme kentlerde yaşanan başlıca sorunlardır. Yapılı çevremizi yeniden düşünmediğimiz sürece, şehirlerimizin giderek daha fazla sürdürülemez, karşılanamaz ve sosyal açıdan eşitsiz hale geleceği açıktır.

İdeal Cumhuriyet Köyü Projesi

Kentsel köy fikrini Atatürk de ele almıştır. Atatürk 1937 yılında Türkiye’yi temelden kalkındırmayı amaçladığı bir proje fikri bulmuştur. İdeal Cumhuriyet köyü projesi. Ancak bu proje Danimarka’nın Brondby şehrinde uygulanmış olup tüm dünyaya örnek olmuştur. Atatürk’ün uygulanmasını istediği bu proje Afet İnan’ın Cumhuriyetin ellinci yılı için köylerimiz adlı kitabında yer almaktadır. Ancak proje hayata geçmemiştir. 

Dünyada benzersiz bir şekilde planlanmış o kadar çok kentsel alan var ki, insanları suskun bırakıyor. Uydular ve hava fotoğrafçılığının yardımıyla, alanlardaki binaların ne kadar dikkatli yerleştirildiğini görme yeteneğine sahibiz. Böylesine büyüleyici manzaralardan biri Brøndby Haveby veya Brøndby Garden City‘dir. Danimarka, Kopenhag’ın hemen dışında bulunan bu “bahçe şehir“, benzersiz dairesel düzenlemeleriyle tanınan birçok topluluk bahçesinin bulunduğu yerdir. Brøndby Haveby’deki evler, gürültülü ve yoğun nüfuslu şehirden uzaklaşmayı sağlayan ve aynı zamanda büyüyen bitkiler ve mahsullerin hobisinin tadını çıkarma fırsatı veren geniş bahçelere sahiptir.

‘Bahçe şehir’ fikri, 1964 yılında Brøndby belediyesinin otaya atması ile onaylanmış ve böylece bölgede büyüleyici çevreler belirmeye başlanmıştır. Bu çevrelerin arkasındaki fikir basit: bahçeleri kiralayanlar arasındaki sosyal etkileşimi artırmak.

Kentsel köy kavramını daha iyi anlamak için 6 farklı özellik yazılmış. 

Kentsel Köy Özellikleri

1. Küçük ve samimidir. Alan yaya olarak rahat gezilebilir.
2. Benzersizdir. Alanın kendine özgü atmosferi ve mekan anlayışı vardır. Düzenli etkinlikler ve festivaller yapılır. Böylece insanları sosyalliğe çekmiş olur.
3. Sosyal etkileşim için tasarlanır. Günlük aktiviteler için pek çok yeşil alan bulunur. Yürünebilir yollardan oluşan bir ağ vardır.
4. Yerel olarak yönlendirilir ve halka saygılıdır. Sakinler köyün yaşamını yönetmeye dahil oluyorlar.
5. İşlevseldir. Topluma hem toplu taşıma hem özel ulaşım sağlanmaktadır.
6. Karışık bir topluluğu oluşturur. Farklı yaşlardan, kültürlerden ve genlerden insanlar bir arada yaşamaktadır.

Bir yeri köy olarak adlandırmak akla sadece üretim yapılan yer olarak gelebilir. Ancak kentsel köyler sürdürülebilirliği, insanlar arasındaki ilişkileri de  olumlu yönde etkiler.

Effect Mimarları‘nın  Kentsel Köy Projesi oldukça yararlı bir örnek. dünyanın dört bir yanındaki şehirlerde yaşayan birçok insan için sürdürülebilir, uygun fiyatlı ve yaşanabilir evler geliştirmek için yeni bir vizyoner modeldir. Kentsel köy projesinin tasarlanma amacı neredeyse tüm bileşenlerinin geri dönüşüm malzemelerinden oluşmasıyla birlikte kolayca sökülüp yeniden kullanmayı amaçlamaktadır. Bu sistem israfı önlemek ve yeniden kullanmak için tasarlanmıştır.

Kentsel köy kavramı sürdürülebilir kent kavramını da beraberinde getirir. Bugünkü dünyamızda yarımızdan fazlamız şehirlerde yaşıyor. 2050’ye kadar tüm insanlığın üçte ikisi – 6,5 milyar insan kentte yaşıyor olacak. Kentsel alanlarımızı inşa etme ve yönetme şeklimizi önemli ölçüde dönüştürmeden sürdürülebilir kalkınma elde edilemez. Nüfusun artması ve artan göçün bir sonucu olarak şehirlerin hızlı büyümesi, özellikle gelişmekte olan ülkelerde mega şehirlerde bir patlamaya neden oldu ve gecekondular kentsel yaşamın daha önemli bir özelliği haline geldi. 

Şehirleri sürdürülebilir kılmak, kariyer ve iş fırsatları, güvenli ve uygun fiyatlı konutlar yaratmak ve dayanıklı toplumlar, ekonomiler inşa etmek demektir. Toplu taşımaya yatırım yapmayı, yeşil kamusal alanlar yaratmayı, katılımcı ve kapsayıcı yollarla kentsel planlama ve yönetimi iyileştirmeyi içerir. Yani sürdürülebilirlik kavramı doğrudan kentsel köylerle bağlantılıdır.

Atatürk’ün köye, köylüye ve tarıma önem vermesinden dolayı yazımı Atartürk’ün sözleriyle bitirmek isterim.

• ”Köylülerin gözleriyle görebilecekleri, çalışmaları için örnek tutacakları, verimli, modern, uygulamalı tarım merkezleri kurmak gereklidir.”
• ”Eğer milletimizin büyük çoğunluğu çiftçi olmasaydı, biz bu gün dünya üzerinde olmayacaktık.”
• ”Milli ekonominin temeli tarımdır.”

Kaynaklar:

Üretken kent denildiği zaman aklımıza ilk olarak kentteki insanların kendi kendilerine üretip sürdürülebilir bir hayatta yaşamaları gelir. Bu kavramın tanımı ise kentsel altyapı ile üretken peyzajın tutarlı olması konseptidir.

Günümüzde tüm dünyada küresel ısınma ve çevre sorunlarının arttığı reddedilemez bir gerçektir. Kentlerde gıda ihtiyaçlarının karşılanması için çevre hiçe sayılarak yok edilmektedir. Üretken kent sistemine geçmeden öncelikle toplumu bilinçlendirmek gerekir. Kentlerde gerek sanayiden gerekse yanlış arazi kullanımından kaynaklı kirlilik, çevre sorunları ve ormansızlaşma gibi sorunlar gün geçtikçe artmaktadır. Toplumu bilinçlendirmek ilk adım, ikinci adım ise yeni yapılacak olan kentsel ve peyzaj tasarımlarında yeşil kuşak, yeşil kalp ve yeşil kama gibi yeşil altyapı sistemlerin kullanılmaya başlaması olabilir.

Sürdürülebilirlik

Sürdürülebilirlik ilk olarak 1972’de Stockholm’de Birleşmiş Milletler Çevre Konferansı’nda gündeme gelmiş bir kavramdır. Sürdürülebilirlik kavramı bugün ihtiyacımız olan şeyleri kullanırken gelecek kuşakların olanaklarını hiçe saymadan bunu yapmak anlamına gelmektedir. Bu konferansta edinilen sonuç teknolojinin gelişmesi ile birlikte çevre sorunlarının artmasına engel olmak için ekosistemi korumak adına yeni çalışmalar yapılması olmuştur. Sürdürülebilirlik kavramı ile birlikte doğayı kentin bir parçası haline alarak doğal ve ekolojik çözümler üretmek esas alınmalıdır. 

Sürdürülebilirlik ve üretkenlik kavramlarını birlikte ele almak son derece önemlidir. Günümüzde kent ve kırsalın arasında çok keskin sınırlar bulunmakta. Kırsal alanların tahribi ve doğal alanların yok edilmesi sürdürülebilir ve üretken şehirlerin oluşmasına büyük engeller oluşturmakta. 

Kentsel Tarım

Sürekli Üretken Kentsel Peyzaj kentteki normal hayat devam ederken kent içinde yapılan tarım anlamına geliyor. Kentsel Tarım günümüz için çok önemli bir kavram çünkü ürettiğimizden fazlasını tükettiğimiz bir dönemde yaşıyoruz. Bunun önüne geçmek adına kent içindeki tarım faaliyetlerini artırmak ve insanları da bu yönde teşvik etmek önceliklerimizden olmalıdır. Kentsel tarım aynı zamanda üreticilere ekonomik destek sağlar. Yeşil alanın da artmasına yönelik bir kavram olduğu için insan sağlığını olumlu yönde etkiler. Aynı zamanda insanlara yakın yerlerdeki meyve ve sebze üretimi gıdalara doğrudan ulaşımı sağlar. Kentsel tarım kentsel yoksulluğu azaltmak için de bir fırsat aslında. Doğa ve şehir yaşamının bir araya gelmesi ile birlikte refah seviyesinde de bir artışın olacağını söylemek mümkün. Kendi balkonumuzda yetiştirdiğimiz domates, nane gibi sebzelerin tadı bile ayrı olur mesela. Kentsel Tarıma lezzetli bir devrim diyebiliriz o halde.

Yedikule Bostanları Kentsel Tarım Parkı

Bu parkta seralar, farklı oyun alanları, sebze üretim atölyeleri, bahçe yapıları ve şifa atölyeleri düşünülmüş. Asıl ve en önemli amaç bostan alanların korunmasını sağlamak ve bahçecilik tarihinin gelecek nesillere aktarılması. Ayrıca güneş panelleri ile kendi elektrik ihtiyacını da karşılayan bir proje. Kentsel tarımın önemini insanlara vurgulamak için son derece iyi bir örnek.

Tarım Kent – Le Corbusier

Bugün yaptığımız birçok şey gelecek nesilleri olumlu ya da olumsuz etkilemekte. Attığımız her adım yaptığımız her şey yarının şehirlerini oluşturuyor. Bu bizlere dünyaca ünlü mimar Le Corbusier’in Yarının Şehri ve Planlaması çalışmasını hatırlatabilir. Corbusier’in şehir planlamasında tarım çok önemli bir rol oynamaktadır. Corbusier’e göre her 100 araziden sorumlu 1 çiftçi olmalı ve yoğun ekim yapılmalı. Meyve bahçeleri, evler ve ekili araziler yan yana olmalı. Corbusier bu şehri yaratırken şehri çevreleyen bir bahçe olmasını ve şehrin sadece ticari amaçlarla kullanılmasını önermiştir. Yani bahçe şehirler tasarlamak istemiştir.

Broadacre city – Frank Lloyd Wright

Şehri bütüncül bir peyzaj olarak kaplayan bu proje  sağlıklı, üretken ve sürdürülebilir bir ütopik şehir. Üretkenliğe önem vererek tarımı ve şehirdeki verimi artırmak adına banliyö yerleşimleri tasarlamış Frank Lloyd. Corbusier ile de ortak vizyonu olan Wright şehir planlarında kişisel ulaşım kullanmış. Wright’e göre kırsal ve kentsel ayrımı olmamalı. Bağımsız, kendi kendine yetebilen ve sürekliliğe önem verilen bir yer olmuştur Broadacre city.

Garden City – Ebenezer Howard

Son örnek Ebenezer Howard’a ait olan Garden City. Bu proje nüfus kalabalıklığını ve çevre kirliliğini önlemek adına yapılmıştır. Frank Lyloddan farklı olarak Howard kent ve kırsalı birleştirmeyip yan yana getirmiştir. Üretken şehir oluşturmak Howard’ın ana teması. Çoğunlukla insanlara odaklanan Howard insanların ihtiyaçları ile doğa arasındaki dengeyi sağlayan bir proje tasarlamıştır.

Son Ada – Zülfü Livaneli

Yazımı bitirmeden önce yakın zamanda okuduğum bir kitabı bu konuyla bağdaştırmak isterim. Zülfü Livaneli’nin Son Ada kitabı. Kitap aslında var olan bir ütopyanın insanlar yüzünden nasıl bir distopyaya dönüştüğünü anlatıyor. Yazarın son ada dediği ve son sığınak olarak betimlediği yer yaşadığımız yer. Doğayla ve hayvanlarla uyum içinde ve sorunsuz bir şekilde yaşanan bir yer bu ada. Daha sonra adaya bir diktatörün gelmesi ile her şey değişiyor tabii. Kendi  tabirinde medeniyet için doğaya ve hayvanlara zarar veriyor. Romanın ana karakterleri martılar. İnsanlardan önce de var olan martılar adanın asıl sahipleri. Diktatörün doğayı ve canlıları yok etme arzusunda bile kendileri bir savaş veriyorlar adeta. Yazımın asıl konusuyla yani üretken kentlerle ilgili bir bağlantı kuracak olursam şunu söyleyebilirim ki; bu adada insanlar diktatör gelene kadar doğayı koruyor, üretiyor ve bunu çevreye zarar vermeden yapıyor. Üretken kentlerde olması gereken düzen de tam olarak bu değil mi?

Kaynaklar: