İnsanlar çok eski çağlardan beri gördüklerini, duyduklarını ve hissettiklerini sanatla gösterme eğilimindedirler. Sanat, geçmişten geleceğe doğru sanatçıların bakış açılarıyla anlattıkları mesajları taşıyan önemli bir araçtır. Bazen bu araç, keyfin ve hazzın ön planda yer aldığı, insanları sanatsal doyuma ulaştırmak için kullanılır. Bazen de yaratıldığı zamanın izlerini taşımak ve bu izleri insanlığa göstermekle görevlendirilir.

Hayat ağacı da ikinci kısımda bahsedilen izlerin dışa vurumculuğu ve değişmesi gereken bir olgunun sembolü olarak yaratılmıştır. İsmi her ne kadar mitolojik olsa da hayat ağacının hikayesi tarihin acılarını barındırmaktadır. Yaşadıkları kötü anıları unutmamak ve bunu da sanatıyla gözler önüne sermek isteyen Mozambikli 4 heykeltıraş: Kester, Hilario Nhatugueja, Fiel dos Santos and Adelino Serafim Maté bir araya gelerek bu heykeli yarattılar. Bu heykeltıraşları bir araya getiren ortak amaç ise sanatlarıyla barışı teşvik etmek istemeleriydi.

Heykeltıraşlar İçin Ağacın Sembolik Anlamı ve Ağaç Figürünü Seçme Nedenleri

Bir ağacın kökleri, gövdesi, dalları, yaprakları, çiçekleri ve meyveleri vardır. Afrika kültüründe ağaç bir ana semboldür. Ağaç insanları korur. Hava sıcak olduğu zaman insanlar ağaç gölgesi bulabilir. Hasat zamanı geldiğinde meyveler toplanır ve yenir. Ağaç gölgesinde insanlar sorunlarını çözmek, ruhlardan kendilerine güç vermesini ve kalıcı bir barış istemek için birlikte otururlar. İşte bu yüzden ağaç, sanatın bir parçası olmuştur.

Silahları Ekipmanlara Dönüştürme

Tamamen AK-47’ler, tabancalar ve roketatar gibi silahların parçalanmasıyla yapılan bu 3 metre yüksekliğindeki heykel için heykeltıraşlar 3 aylarını harcadılar. Heykeli oluşturan bu silahları ise “Silahları Ekipmanlara Dönüştürme” projesi kapsamında temin ettiler. Bu proje silahların dikiş makineleri, bisikletler ve inşaat malzemeleri gibi ekipmanların takasıyla elde ediliyor. Hatta bu proje kapsamında bir köye 500 silah toplanıldığı için traktör verildi. Silah takası, birçok Mozambiklinin yeni araçları sayesinde geçinebilmelerini de sağladı.

Bu silahların bu kadar çok bulunmasının sebebi ise 1992’de sona eren 16 yıllık iç savaşın bir mirasıdır. Mozambik’te savaşın anısı olarak hala milyonlarca silah saklanıyor. Bilinene göre, son dokuz yılda 600.000’den fazla silah toplandı ve söküldü.

Cristian Aid tarafından desteklenen Piskopos Dom Dinis Sengulane, Silahları Ekipmanlara Dönüştürme projesinin kurucusudur. Ve o sözlerini şöyle dile getiriyor: ” İnsanlara yatak odanızda silahla uyumanın bir yılanla-bir gün dönüp sizi ısırabilir- uyumaya benzediğini söylüyorum.”

Cristian Aid’in direktörü Dr. Daleep Mukarji de bunları söylüyor:” Mozambik sanatçılarının, sökülmüş ölüm makinelerinden büyüleyici heykeller yaratarak nasıl bir barış kültürü inşa ettiklerini görmek çok şaşırtıcı. Bu proje; insanları, ölüm araçlarını yaşam araçlarıyla değiş tokuş etmeye teşvik ediyor.

Silahları Ekipmanlara Dönüştürme projesi eski askerlerden silah toplamakta o kadar başarılı oldu ki diğer Afrika hükümetleri de benzer projeler üretmeyi planlıyorlar.

British Museum’un direktörü Neil MacGregor, Hayat Ağacının Afrika’yı dünyanın geri kalanına bağlayan karmaşıkların güçlü bir amblemi olan olağanüstü, düşündürücü bir heykel olarak tanımlıyor. Ve ayrıca Müze’nin bu projede Cristian Aid ile birlikte çalışmış olmaktan mutluluk duyduklarını dile getiriyor.

Mozambik, nüfusunun dörtte üçünden fazlasının günde 2 dolardan daha az bir gelirle yaşayan ve dünyanın en fakir ülkelerinden biridir. Bu yoksulluk durumu suçu körükleyebilir. Silahların hala kullanılabilme ihtimali olduğu sürece, yanlış ellere düşme ve acıya neden olma tehlikesi bulundurmaktadır.

Silahlardan Yapılmış Bu Eserlerin Mozambikli Heykeltıraş Gonçalo Mabunda İçin Anlamı

Bu projenin heykeltıraşlarının yanı sıra bireysel olarak çalışan heykeltıraşlar da bulunmaktadır. Heykeltıraş Gonçalo Mabunda heykellerine her baktığında, Mozambik’in 16 yıllık iç savaşı sırasında ölümcül bir şekilde vurulan bir hükümet askeri olan amcasının heykellerinden malzemelerinden herhangi birinin amcasını öldürüp öldürmediğini merak ediyor. Mabunda’nın eserleri çatışmayı körükleyen mermi ve tüfeklerden yapılmıştır.

37 yaşındaki Mabunda paslı bir AK-47 ve duvarında asılı bir miğferden yapılmış bir heykele bakarak şunları söyledi: “Ailemin bir kısmı, komşularım, hepsi bir savaşta öldü. Bu silahlarla kaç kişi öldürüldü? Bazı akrabalarımı öldüren bu olabilir.”

Çalışmaları post modern, hatta Picasso’yu hatırlatacak tarzda kübist. Savaşın dehşetini tasvir eden korkunç, yüzü olmayan maskelerin yanı sıra bazı Afrikalı liderlerin siyaseti nasıl manipüle ettiğini ve iktidara tutunmak için şiddeti nasıl kullandıklarını sembolize etmek için silahlardan yapılmış tahtlar yarattı.

Matt Cunningham’ın Fiel dos Santos İle Yaptığı Röportajdan Bir Kesit

Cunningham: “Kendi ülkenizde kanlı bir iç savaş zemininde büyüdünüz. Bu deneyim çalışmalarınızı nasıl yönlendirdi?”

Santos: “Yaşadığım yer Maputo’nun 14 km dışında, savaşın merkezinde değildi. Ama ben 15 yaşımdayken erkek kardeşim evimizin yakınında Renemo (hükümet karşıtı direniş hareketi) tarafından yakalandı ve 6 yıl boyunca tutuldu. Tabii ki savaş beni ve çalışmalarımı etkiledi.”

Amacım barış için bir medeniyet yaratmanın mümkün olduğunu ve savaşsız bir dünyada yaşamanın mümkün olduğunu anlatmak.

Fiel dos Santos

***

Santos: “Burada çalıştığım malzemeler kendi adına konuşuyor, onlara farklı bir şeyler söyletmeye çalışıyorum. Bu yüzden onları kuşlara, çiçeklere ve hayvanlara dönüştürdüm. Adım adım, insanları savaş hakkında değil barış hakkında düşündüren temalar sunmaya çalışıyorum.

İnsanlardan çok olumlu tepkiler alıyorum, ancak hiçbir zaman %100 tatmin olmuyorum çünkü söylediklerimle bazılarının duydukları arasında her zaman büyük bir boşluk olduğu zaman dilimi var…”

Cunningham: “…Sanatınızın, izleyicilerinize karşı konuşmak veya dikte etmek yerine insanları “bir düzeyde” meşgul etmesi sizin için önemli mi?”

Santos: “Yaptığım işi toplumdan alıyorum. Her zaman insanlarla, başkalarının yaratıcılığıyla, sanatçılarla, ve sanatçı olmayanlarla çalışmaya çalışıyorum. İnsanları anlamaya ve insanların görmeyi sevdiklerini anlamaya çalışıyorum. Ama aynı zamanda sanatımı onlarla konuşmak için kullanmaya da çalışıyorum. Bu bir sohbet gibi.

Gerçekten güçlü olabilir. Hatta insanlara farklı koordinatlar gösterdiğim ve her şeyi farklı bir şekilde düşünmelerine yardımcı olduğum için bana teşekkür eden insanlar oldu…”

Silahların Oluşturduğu Heykellere İnsanların Tepkileri

Hayat Ağacının yaratıcıları, Güney Afrika başkentinde silahları heykele dönüştüren, kıtanın en hızlı büyüyen ekonomilerinden birinde şiddet ve istikrarsızlığın yeniden dirilmesini önlemede rol oynayan sanatçılardan bir kaçıdır. Heykeller; Osaka, Londra, diğer şehirler ve New York’ta galerilerde sergilenen diğer eserlerle birlikte uluslararası ilgi gördüler. Hatta Clinton Vakfı ve Vatikan, Mabuda’nın heykellerinden bazıları satın aldı.

Afrika 2005 sezonu, Şubat’tan Ekim 2005’e kadar Afrika sanatını ve kıtanın kültürel çeşitliliğini kutlamak amacıyla güçlerini birleştirin büyük Londra galerilerini, Sanat Konseyi’ni, British Museum’u, Soutbank Centre, Cristian Aid ve diğer Birleşik Krallık kurumlarını kapsar. Bu hareket, Batı sanatı ile Afrika sanatını bir araya getirmek, Afrika sanatını Batılılara tanıtmak için yapılmıştır. Bu sayede de çarpıcı sanat eseri olan Hayat Ağacı ortaya çıkmıştır.

Kaynakça

Günümüzde birçok teoriye ve araştırmaya göre bitkiler, hayvanlardan ve insanlardan daha uzun süredir dünyada bulunmaktadırlar. Dünyanın geçirdiği felaketlere ve yaşadığı değişikliklere rağmen onlar dünyada yaşamaktan vazgeçmemişlerdir. Bitkiler bu olaylara çabucak uyum sağlamıştırlar ve adapte olamayanlar ise kaybolup gitmişlerdir. Bu yaşadıkları zorluklarla birlikte bugünlere kadar gelmiştirler.

Günlük yaşantımızda da dışarıda veya içeride olmak fark etmeksizin bitkilerle çok fazla karşılaşırız. Nereye gidersek gidelim en az bir tanesi ile yollarımız kesişir. Bu durum şaşırtıcı bir şekilde büyük radyasyon facialarının yaşandığı Fukuşima ve Çernobil içinde geçerlidir. Bu terk edilmiş bölgelerde kimse ikamet etmezken, bitkiler bunu fırsat olarak değerlendirip istilacı bir şekilde ele geçirmişlerdir. İnsanlar ve hayvanlar radyasyondan bu denli etkilenirken nasıl olur da bitkiler etkilenmez? Bitkileri, radyasyon bakımından bizden daha üstün ve ayrıcalıklı kılan şey nedir? Bu yazıyla birlikte aklımızdaki soruların cevabını bulacağız.

Radyasyon Nedir?

Radyasyonun tam olarak ne olduğunu ve maddeyi nasıl etkileyebileceğini bilmek bitkileri nasıl etkilediğini öğrenmekte yarar sağlayacaktır. Düşünülenin aksine radyasyon teknoloji ile ortaya çıkan bir şey değildir ve bu yüzden de her zaman tehlike arz etmez. Radyasyon, Güneş’ten, cep telefonları ve televizyonlar gibi birçok yerden gelir. Radyasyon, ne tür bir radyasyon olduğuna ve maddenin ne kadar süre maruz kaldığına bağlı olarak çok tehlikeli hale gelebilir.

Radyasyonun iyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan şeklinde iki türü vardır ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon çoğunlukla zararsızdır. Bu yüksek enerjili iyonlaştırıcı radyasyonlar, bir organizma için ciddi sorunlara yol açabilir. Radyasyon enerjisi, parçacıklar veya dalgalar tarafından aktarılır. İyonlaştırıcı olmayan radyasyon nispeten düşük enerjili iken, iyonlaştırıcı radyasyon o kadar yüksektir ki kimyasal bağları koparabilir. Bu, onunla etkileşime giren bir atomun yükünü değiştirebileceği anlamına gelir. Yüksek seviyelerde, bir organizmanın DNA’sını doğrudan etkileyerek bir atomun çekirdeğine zarar verebilir ve yok edebilir. Ve sonucunda da DNA’da yaptığı değişikliklerle organizma tehlikeli mutasyonlara maruz kalabilir.

Bitkiler, Radyasyondan Nasıl Doğrudan Etkilenirler?

Yüksek düzeyde radyasyonun organizmalar üzerindeki etkileri şunlardır:

• Kromozom yapısında görsel olarak gözlemlenebilir değişiklikler olarak tanımlanan kromozomal sapmalar.
• DNA dizisi “inversiyonu” (TCAG şimdi GACT) ve “silinen” sekans bölümleri dahil olmak üzere, DNA moleküllerine verilen herhangi bir hasar olarak tanımlanan DNA hasarı.
• Organizmaların büyüme hızında bir azalma olarak tanımlanan büyümede azalma.
• Kısırlık, üreme oranında azalma ve gelişimsel anormalliklerin ortaya çıkması veya yavruların yaşama kabiliyetinde azalma da dahil olmak üzere üreme etkileri.
• Azaltılmış tohum çimlenmesi.
• Hem akut ölüm hem de yaşam süresinde uzun vadeli azalma dahil olmak üzere ölüm oranı.
• Maruz kalan dokuya doğrudan yanık hasarı.

Bir bitkinin veya herhangi bir organizmanın radyasyondan etkilendiği miktar, organizmanın aldığı radyasyonun yanı sıra maruz kaldığı süre ile belirlenir. Çernobil faciasından elde edilen veriler bu konu hakkında daha kesin rakamlar veriyor. Radyolojik dozların 5 rad / yıl veya daha az olduğu yerlerde radyasyonun zararlı etkileri gözlenemez. 5 ila 400 rad / yıl arasındaki dozların alındığı yerlerde, radyasyon etkileri ‘ekolojik olarak maskelenmiştir’, yani bireysel organizmalarda birkaç takım sorunlar gözlemlendi, ancak popülasyonlarda veya ekosistemlerde hiçbir değişiklik meydana gelmedi. Dozların 400 rad / yıldan büyük olduğu durumlarda, popülasyonlar ve topluluklar üzerinde zararlı etkiler meydana geldi.

Bitkiler, Radyasyondan Dolaylı Yollarla Nasıl Etkilenirler?

Yerel bitki yaşamını etkilemek için radyasyon veya radyoaktif maddelerle doğrudan temas gerekli değildir. Sadece bir reaktörün varlığı bile çoğu zaman yeterlidir. Bir nükleer reaktör inşa etmek için, genellikle suya yakın alanlar da dahil olmak üzere çok fazla alan gerekir. Bu da herhangi bir yerel bitki örtüsünün temizlenmesi anlamına gelir. Reaktör tarafından yayılan ısı, yakındaki su sıcaklığını değiştirerek kıyı bitki örtüsü için gereken hassas koşulları bozabilir.

Çernobil’deki Radyasyon Bitkileri Neden Öldürmedi?

Çernobil felaketinden sonra Çernobil ve çevresi hızla tahliye edildi. Bu bölgeler şu an ıssız yerlere dönüştü ve insan hariç bir çok türe ev sahipliği yapmaya devam etti. Kurtlar, domuzlar ve ayılar eski nükleer santrali çevreleyen yemyeşil ormanlara geri döndü. Bitki örtüsü ise en savunmasız ve açıkta kalan bitki yaşamı, facianın hemen sonrasında hiç ölmedi ve tersine bölgenin en radyoaktif alanlarında bile bitki örtüsü üç yıl içinde iyileşmeye başladı.

Yukarıda da bahsedildiği üzere radyasyonun DNA üzerindeki etkileri çok büyüktür ve hayvanlarda genellikle ölümcüldür. Çünkü hücreleri ve sistemleri oldukça özelleşmiş ve yeterince esnek değildirler. Hayvan biyolojisinde her hücre ve organın bir yeri ve amacı olan, bireyin hayatta kalması için tüm parçaların çalışması ve işbirliği yapması gereken karmaşık bir yapıdır. Bir insan beyni, kalbi veya ciğerleri olmadan idare edemez.

Bitki hücreleri ise hayvan hücrelerinin tersine çok daha esnek ve organik bir şekilde gelişir. Hareket edemedikleri için, kendilerini buldukları koşullara uyum sağlamaktan başka bir seçenekleri yoktur. Bitkiler, bir hayvanın yaptığı gibi tanımlanmış bir yapıya sahip olmak yerine, ilerledikçe o yapıyı oluştururlar. Daha derin kökleri mi yoksa daha uzun bir gövdesi mi olacağı, bitkinin diğer kısımlarından ve de ahşap geniş ağdan gelen kimyasal sinyallerin dengesine ve ayrıca ışık, sıcaklık, su ve besin koşullarına bağlıdır.

Kritik olarak hayvan hücrelerinin aksine hemen hemen tüm bitki hücreleri, bitkinin ihtiyaç duyduğu türden yeni hücreler oluşturabilir. Bu nedenle bir bahçıvan, yaptığı budamalar ve kesimler sayesinde bir gövdeden veya yapraktan çıkan köklerle yeni bitkiler yetiştirebilir.

Tüm bunlar, hasarın bir hayvan tarafından saldırıya uğramasından veya radyasyondan kaynaklanıp kaynaklanmadığına bakılmaksızın, bitkilerin ölü hücreleri veya dokuları hayvanlardan çok daha kolay değiştirebileceği anlamına gelir.

Radyasyon ve diğer DNA hasarı türleri bitkilerde tümörlere neden olabilirken, bitki hücrelerini çevreleyen sert, birbirine bağlanan duvarlar sayesinde mutasyona uğramış hücreler genellikle bitki kanser olduğunda da gözlemlendiği gibi bitkinin bir bölümünden diğerine yayılamaz. Vakaların büyük çoğunluğunda bu tür tümörler ölümcül de değildir çünkü bitki arızalı doku üzerinde sorunun üstesinden gelmenin yollarını bulabilir.

İlginç bir şekilde radyasyona karşı doğuştan gelen bu dayanıklılığa ek olarak, Çernobil bölgesindeki bazı bitkiler DNA’larını korumak için ekstra mekanizmalar kullanıyorlar. Kimyalarını hasara karşı daha dirençli hale getirmek için değiştiriyorlar ve eğer bu işe yaramazsa onarım için sistemlerinde değişiklik yapıyorlar. Dünya yüzeyindeki doğal radyasyon seviyeleri, ilk bitkilerin evrimleştiği uzak geçmişte çok daha yüksekti. Bu nedenle de Çernobil bölgesindeki bitkiler, hayatta kalmak için bu zamana kadar uzanan adaptasyonlarından yararlanıyor olabilirler.

Radyasyonun Bitkilere Etkisi Üzerine Yapılan Araştırmalar ve Sonuçları

Araştırmacılar, Çernobil yakınlarında yetişen soya fasulyesi proteinlerinde bitkilerin kronik radyasyona maruz kalmalarına rağmen nasıl hayatta kaldıklarını açıklayabilecek değişiklikleri keşfettiklerini söylüyorlar. Bulgular, bir gün araştırmacıların radyasyona dayanıklı mahsuller oluşturmasında yardımcı olabilir.

Nitra Slovak Bilimleri Akademisi’nde bitki biyoloğu olan Martin Hajduch ve meslektaşları, bu nükleer faciası sonrasında bitkilerin nasıl hayatta kaldığını öğrenmek istedi. Ekip, santralin kalıntılarından sadece 5 kilometre uzaktaki 30 kilometrelik yasak bölgeye soya fasulyesi ekti. Daha sonra radyoaktif madde olan sezyum-137 seviyelerinin 163 kat daha düşük olduğu bitkiden 100 kilometre uzaktaki bölgeye de özdeş bir soya fasulyesi ekti. Birkaç ay sonra, araştırmacılar bitkilerden olgun fasulye topladılar ve içindeki proteinleri analiz ettiler.

Radyasyon bölgesi fasulyeleri, protein analizinden önce bile tuhaf görünüyorlardı. Yarı ağırlığındaydılar ve düşük radyasyonlu muadillerinden daha yavaş su alıyorlardı. Araştırmacıların bildirdiğine göre, moleküler düzeyde incelendiğinde fasulyeler daha da tuhaf bir hal alıyorlardı. Normal bitkilerle karşılaştırıldığında yüksek radyasyonlu bölgedeki fasulye, bitkileri ağır metalleri bağlayarak koruduğu bilinen bir protein olan sistein sentazına üç kat daha fazla sahipti. Radyasyona maruz kalan insan kanındaki kromozomal anormallikleri azalttığı bulunan bir bileşik olan betain aldehit dehidrojenaza % 32 daha sahipler. Çimlenen tohumlar için nitrojen sağlayan tohum depolama proteinleri de normal soyadan farklı konsantrasyonlarda bulunduğu yani bazılarının daha yüksek bazılarının ise daha düşük olduğu ortaya çıktı.

Peki araştırmacılar bu moleküler ortam hakkında ne yapıyor? Hajduch, bitkilerin kendilerini Çernobil’in düşük seviyeli radyasyonundan koruyor gibi göründüğünü söylüyor, ancak bu protein değişikliklerinin nasıl hayatta kalmaya dönüştüğünü veya yeni nesillere geçip geçmeyeceğini kimse bilmiyor. Ekip, daha fazla araştırma yapmak için dört nesil fasulyeyi analiz etmeyi planlıyor.

Kolombiya South Carolina Üniversitesi’nde Çernobil bölgesindeki vahşi yaşamı inceleyen bir biyolog olan Timothy Mousseau, araştırmanın “Gerçekten yeni ve özellikle dünya çapında nükleer enerji geliştirmeye olan ilginin artması göz önüne alındığında önemli bir toplumsal soruyu ele alıyor” diyor. Mousseau, araştırmacılar bitkilerin radyasyona nasıl tepki verdiğini anlayabilirlerse nükleer kontaminasyona dayanacak – hatta tecrit edip ortadan kaldıracak – mahsuller tasarlamaya başlayabileceklerini söylüyor.

Yeni Bir Yaşam Süreci

Hayat şimdi Çernobil çevresinde yeniden şekilleniyor. Pek çok bitki ve hayvan türünün popülasyonları, felaket öncesine göre şaşırtıcı bir şekilde şu anda daha fazla bulunmaktadır. Çernobil ile ilişkili trajik kayıp ve insan yaşamlarının kısalması göz önüne alındığında, doğanın bu yeniden dirilişi insanı hayretler içerisinde bırakıyor. Radyasyonun bitki yaşamı üzerinde bariz şekilde zararlı etkileri vardır. Ayrıca tek tek bitki ve hayvanların yaşamlarını kısaltabilir. Ancak yaşamı sürdüren kaynaklar yeterince bolsa ve yükler ölümcül değilse o zaman hayat gelişecektir ve akıp gitmeye devam edecektir.

En önemlisi, Çernobil’de radyasyonun getirdiği yük, bölgeyi terk eden insanlardan gelen zararlardan daha az ağır. Şimdi esasen Avrupa’nın en büyük doğa koruma alanlarından biri olan ekosistem, bu yaşamın her bir döngüsü biraz daha az sürse bile eskisinden daha fazla yaşamı destekliyor. Bir bakıma Çernobil felaketi, gezegenimiz üzerindeki çevresel etkimizin gerçek boyutunu ortaya koyuyor. Zararlı olsa da nükleer kaza yerel ekosistem için bizim yarattığımız sorunlardan çok daha az yıkıcı bir etkiye sebep oldu. Kendimizi bölgeden uzaklaştırırken, doğanın geri dönmesi için alan yarattık.

İleride bu yapılan araştırmaların nasıl sonuçlanacağını bilemiyorum ama şuna eminim ki doğa bizim düşündüğümüzden ve tahmin ettiğimizden daha fazlasına sahip. Çevreye verilen her bir zarar, doğayı düşünülenin aksi bir yere getirdi. İnsan eseri olan bu nükleer enerji faciaları bile doğayı kendini yenilemekten ve değişen çevreye uyum sağlayabilmekten alı koyamadı. Sürdürülebilir olarak tarif edilen bu enerji kaynağının felaketi, insanların kendine verdiği zararlarla sınırlı kaldı.

Yararlanılan Kaynaklar:

Günlük hayatta karşılaştığımız bitkilerin önemli bir kısmı güneşli alanlarda daha istekli gelişir. Bu yüzden bahçelerin gölgede kalan köşeleri çoğu zaman boş bırakılır ve zamanla düzensiz, “bakımsız kalmış” bir görüntü ortaya çıkar. Oysa gölge, doğru bitki seçimi ve doğru yerleşimle bahçenin en karakterli bölümüne dönüşebilir. Bu yazıda Gölge Alanda Yetişen bitkilerle gölgelik alanları daha canlı, daha dengeli ve daha kullanışlı hale getirmenize yardımcı olacak türleri bir araya getirdim.

Gölgeyi tek bir durum gibi düşünmemek işe yarar. Çünkü “tam gölge” ile “benekli gölge” aynı şey değildir; bitkinin tepkisi de değişir. Kısaca şöyle okuyabilirsiniz:

• Tam gölge: Gün içinde doğrudan güneş almayan alan.
• Yarı gölge: Günün 2-4 saati güneş alan, kalanında gölgede kalan alan.
• Benekli gölge: Ağaç tacı altından süzülen, filtrelenmiş ışık alan alan.

Gölge Alanda Yetişen Bitkiler

Bitkiler çoğunlukla büyümek ve çiçeklenmek için ışığa ihtiyaç duyar. Ancak orman ekosistemleri gibi kapalı alanlarda evrimleşmiş bazı türler, düşük ışık koşullarında da gelişimini sürdürebilir. Peyzaj tasarımında gölge alanı “bitkisiz kalacak zor bir parça” gibi görmek yerine, yaprak dokusu, form ve mevsim etkisi üzerinden kurgulamak çok daha güçlü bir sonuç üretir.

Yalancı keçi sakalı (Astilbe türleri)

Gölge Alanda Yetişen Yalancı keçi sakalı, ince dokulu çiçek salkımları ve taze görünümlü yapraklarıyla gölgede “hafiflik” hissi veren türlerden biridir. Beyazdan mora uzanan renk aralığı, farklı boyutlarda çok sayıda kültivarının bulunması ve kümeler halinde gelişmesi nedeniyle gölgeli alanları hızlı biçimde toparlar.

Bu bitki tam güneşte zorlanır; özellikle öğle güneşi yapraklarda yanıklara ve kenarlarda kurumaya neden olabilir. En iyi senaryo, sabah güneşini kısa süre alıp öğleden sonra gölgeye geçen alanlardır. Toprak tarafında organik maddece zengin, nem tutan ama suyu içinde biriktirmeyen bir yapı istenir. Drenaj zayıfsa, dikim öncesi kompost katkısı ve toprağı hafifçe yükseltmek (mini tepecik) işi kolaylaştırır.

• Işık: Yarı gölge ve benekli gölge daha güvenli.
• Toprak: Humuslu, nemli, iyi drene olan toprak.
• Sulama: Yüzeysel püskürtme yerine derin sulama; kurak dönemde kontrol şart.
• Bakım: 3-4 yılda bir ilkbaharda bölme; çiçeklenme sonrası solan sapları temizleme.

Ortanca (Hydrangea türleri)

Gölge Alanda Yetişen Ortancalar ilkbahar sonundan yaz boyunca çiçeklenerek gölgeli alanlarda güçlü bir “odak” oluşturur. Görünüşte narin dursa da doğru yere dikildiğinde bakımı yönetilebilir bir çalıdır. Tür ve kültivara bağlı olarak 1,5-3 metre bandında gelişen seçenekler yaygındır; bu yüzden küçük bahçelerde de kullanılabilir.

Ortancalar için ideal yer, güneşli sabahlara ve gölgeli öğleden sonralarına sahip alanlardır. Sert rüzgarlar çiçekleri yıpratabilir; ağaç altı dikimlerde ise su ve besin rekabeti oluşabileceğini unutmayın. Dikim zamanı olarak serin dönemler (sonbahar ya da ilkbahar başı) genellikle daha konforlu ilerler. Toprağın nemli kalması önemli; fakat suyu tutup kökü boğan ağır, havasız zeminler risk yaratır.

• Işık: Sabah güneşi ve öğleden sonra gölge iyi bir denge sağlar.
• Toprak: Organik maddece zengin, nemli, iyi drene olan toprak.
• Sulama: Haftada birkaç kez derin sulama; özellikle yazın düzenli kontrol.
• Ek not: Malç uygulaması hem nemi korur hem de yazın kök bölgesini serin tutar.

Japon aralyası, Japon çınarı (Fatsia japonica)

Gölge Alanda Yetişen Fatsia japonica, iri ve loblu yapraklarıyla gölgede “tropik etki” arayanlar için çok güçlü bir seçenektir. Uygun koşullarda 2-3 metreye çıkar, zamanla daha da boylanabilir. Yaprak ağırlığı nedeniyle formu bazen tek tarafa yatabilir; bunu kusur değil, karakter gibi okumak mümkün.

Orta ve tam gölge alanlarda daha sağlıklı görünür; kuvvetli rüzgar ve yoğun güneş yaprakları yıpratabilir. Toprakta organik maddeyi sever, düzenli nem ister. Saksıda yetiştirilecekse daha sık kontrol gerekir; çünkü saksı toprağı hızlı kurur. Soğuk bölgelerde kış rüzgarından korunaklı bir cephe seçmek, ilk yıllarda bitkiyi rahatlatır.

• Işık: Orta gölge ve tam gölge.
• Toprak: Kompostça zengin, nemli ama boğulmayan toprak.
• Sulama: Düzenli, derin; özellikle saksıda daha dikkatli.
• Budama: İlkbahar başında şekil düzeltme; yaşlı dalları seyrelterek gençleşme.

Ormangülü (Rhododendron türleri)

Gölge Alanda Yetişen Ormangülleri, ilkbahardan yaz başına uzanan dönemde çarpıcı çiçekleriyle gölge alanlara güçlü bir renk katmanı ekler. Renk skalası çok geniştir ve doğru yerde uzun yıllar kalıcı bir çalı etkisi verir.

Bu türlerde en kritik konu toprak tepkimesi ve drenajdır. Gölge Alanda Yetişen Ormangülleri genellikle asidik karakterli, iyi drene olan, organik maddece zengin toprakları sever. Benekli gölge çoğu zaman ideal koşuldur; öğleden sonra güneşi ve rüzgar, özellikle sıcak dönemlerde bitkiyi zorlar. Sulamada denge önemlidir: kök bölgesi nemli kalmalı ama su birikmemelidir.

• Işık: Benekli gölge ve yarı gölge.
• Toprak: İyi drenaj, organik madde, asidik eğilimli yapı.
• Sulama: Düzenli ve derin; kurak dönemde aksatmamak gerekir.
• Ek not: Sığ köklü oldukları için çapalama yerine malç daha güvenlidir.

Parfüm kutusu (Sarcococca confusa)

Parfüm kutusu, geç kış döneminde küçük ama etkili kokulu çiçekler açan, yaprak dökmeyen bir çalıdır. Çiçekler gösterişli değildir; ama koku gerçekten belirgin olabilir. Çiçek sonrası kırmızıdan siyaha dönen parlak meyveler de dekoratif bir etki üretir.

Genellikle 1-1,5 metre aralığında, yuvarlak forma yakın gelişir. Nemli, humuslu ve iyi drene edilmiş toprakları sever. Yarı gölge ve gölge alanlarda daha istikrarlı görünür; iyi nem koşulunda güneşi de bir miktar tolere edebilir. Kent içi koşullarda dayanıklılığı nispeten iyi olduğu için “gölgeyi yeşil tutma” bitkisi gibi düşünülebilir.

• Işık: Gölge ve yarı gölge.
• Toprak: Humuslu, nemli, drenajı iyi.
• Budama: Çiçeklenme sonrası hafif şekil düzeltme yeterli olur.

Çınar kartopu (Viburnum opulus)

Çınar kartopu, ilkbaharda gösterişli beyaz çiçek salkımları ve sonbaharda renklenen yapraklarıyla mevsim etkisini güçlü veren bir çalıdır. Uygun koşullarda 3-5 metre bandına çıkabilen formları daha yaygındır. Meyveleri dekoratif olabilir; ancak tüketim amaçlı değerlendirme konusu ayrı bir başlıktır.

Yarı gölgede rahat eder; tam güneşte de gelişebilir ama düzenli nem daha kritik hale gelir. Nemli ve organik maddece zengin topraklar bitkiyi belirgin biçimde güçlendirir. Çiçeklenme sonrası budama, formu korumak için daha doğru bir zamandır.

• Işık: Yarı gölge ve güneş; gölgede çiçeklenme zayıflayabilir.
• Toprak: Nemli, humuslu, iyi drene olan yapı.
• Budama: Çiçeklenme sonrası hafif seyreltme ve şekil düzeltme.

Küçük Cezayir menekşesi (Vinca minor)

Vinca minor, yer örtücü olarak çok bilinen, gölgede yeşil dokuyu sürekli kılabilen bir türdür. İlkbaharda başlayan çiçeklenme, uygun koşullarda aralıklı şekilde uzayabilir. Hızlı yayılma eğilimi, doğru yerde avantajdır; fakat sınır istemeyen alanlarda kontrol gerektirebilir.

İyi drene olan toprakları sever. Tam gölgeyi tolere edebilir; yarı gölgede daha diri bir görünüm verir. Eğer daha açık bir alana dikilecekse toprağın nemini korumak önemlidir. Yer örtücülerde en sık hata, ilk yıl “nasıl olsa tutar” deyip sulamayı zayıf bırakmaktır; ilk sezon iyi bakım, sonraki yılları rahatlatır.

• Işık: Tam gölge ve yarı gölge.
• Toprak: İyi drenaj; orta nem.
• Bakım: Yayılmayı sınırlandırmak için kenar kontrolü.

Japon defnesi (Aucuba japonica)

Japon defnesi, özellikle derin gölgede yaprak dokusuyla “alanı boş bırakmayan” türlerden biridir. Alacalı yapraklı kültivarları gölgeyi aydınlatır. Uygun koşullarda 2-3 metreye kadar büyüyebilir; yavaş geliştiği için ilk yıllarda seyrek görünmesi normaldir.

Ne kadar koyu gölge varsa, yaprakların diri görünümü çoğu zaman o kadar iyi olur. Fazla güneş alan yerlerde yapraklarda kararma ve yanma görülebilir. Organik maddece zengin, nemli ama iyi drene olan topraklar idealdir. Ağır killi zeminlerde yaşayabilir; fakat drenajı iyileştirmek bitkinin ömrünü uzatır.

• Işık: Derin gölge ve yarı gölge.
• Toprak: Organik madde, düzenli nem, drenaj.
• Bakım: Kırık ve zayıf sürgünleri temizlemek çoğu zaman yeterli olur.

Zemheri ortancası (Bergenia cordifolia)

Zemheri ortancası, gölgeli alanlarda düşük bakım isteyen, yaprak kütlesiyle zemini toparlayan bir çok yıllıktır. Benekli gölge ve gölgeyi sever; yoğun güneşte yapraklar sertleşebilir ve yazın daha çabuk yorulabilir.

İyi drene edilmiş toprak tercih edilir; gerekiyorsa kompostla iyileştirmek iyi olur. Çiçekler birkaç hafta etkili kalır; çiçekler yaşlanınca sapları temizlemek görüntüyü toparlar. 3-5 yılda bir bölünerek gençleştirilebilir; orta kısım boşalmaya başladığında bu işlem genellikle zaten kendini belli eder.

• Işık: Gölge ve benekli gölge.
• Toprak: Drenaj iyi olmalı; organik madde desteklenebilir.
• Bakım: Çiçek sonrası temizlik, 3-5 yılda bir bölme.

Gölge Alanda Yetişen Adi şimşir (Buxus sempervirens)

Adi şimşir, sınır belirleyici çitler ve form budamaları için klasik bir türdür. Gölgeyi tolere eder; fakat tam gölgede yaprak yoğunluğu azalabilir. Yarı gölge, çoğu bahçe senaryosunda daha dengeli bir görünüm verir.

Toprakta çok seçici değildir; ancak eşit derecede nemli ve iyi drene olan zeminlerde daha sorunsuz ilerler. Tam güneşte kış yanıkları ve yaz stresleri artabilir; rüzgar da yaprak nemini hızlı çektiği için özellikle kışın olumsuz etki yapar. Budamada en kritik konu, sonbaharda donlardan hemen önce ağır budamadan kaçınmaktır. Ayrıca şimşirlerde zararlı ve hastalık problemleri son yıllarda daha görünür olabildiği için (özellikle yaprak dökümü ve kuruma gibi belirtiler) düzenli gözlem yapmak değerli bir alışkanlıktır.

• Işık: Yarı gölge ideal; tam gölgede seyrekleşebilir.
• Toprak: Orta nem, iyi drenaj; malç kök bölgesini korur.
• Budama: İlkbahar sonu ve yaz başı hafif budamalar daha güvenli.
• Ek not: Hava dolaşımını artırmak için çok sık dokuyu ara ara seyreltmek iyi gelir.

Ek tür önerileri

Hosta, funkia (Hosta türleri)

Hosta türleri, gölgede yaprak dokusuyla çalışan en güvenli seçeneklerden biridir. Açık yeşilden mavi-yeşile, alacalı formlara kadar geniş bir doku repertuvarı vardır. Nemli ve organik maddece zengin toprakları sever. Gölge bahçelerde “zemini toparlama” ve büyük yaprakla kontrast kurma açısından etkisi çok yüksektir.

Eğreltiler (Dryopteris, Athyrium ve benzeri türler)

Eğreltiler, özellikle benekli gölgede doğal bir orman altı hissi kurar. Taş, kütük ve kabuk malç gibi doğal malzemelerle birlikte kullanıldığında gölge alanın “vahşi ama düzenli” bir estetiği oluşur. Toprağın sürekli ıslak kalması değil, düzenli nemli kalması daha sağlıklı bir çizgidir.

Noel gülü (Helleborus orientalis)

Noel gülü, kış sonu ve erken ilkbaharda çiçeklenmesiyle gölge bahçelerde nadir bulunan bir zaman aralığını doldurur. Yaprakları da uzun süre dekoratif kalır. Yarı gölge ve benekli gölge senaryolarında, özellikle girişe yakın “kışın da görünen” noktalarda çok iyi çalışır.

Gölge bahçeyi daha iyi göstermek için küçük tasarım hamleleri

Gölge Alanda Yetişen başarının yarısı bitki seçimi, diğer yarısı yerleşimdir. Işığın azaldığı yerlerde çiçekten çok yaprak dokusu, katman ve ritim daha belirleyici olur. Benzer türleri tek tek serpiştirmek yerine küçük kümeler halinde tekrar etmek, alanı daha tasarlanmış gösterir. Açık renkli yapraklar, ince dokulu bitkiler ve yer örtücüler gölgeyi “koyu bir leke” olmaktan çıkarıp okunur hale getirir.

• Katman kurun: Yer örtücü, orta katman ve vurgu bitkisi birlikte düşünün.
• Tekrar kullanın: Aynı bitkiyi birkaç noktada tekrar etmek göze düzen hissi verir.
• Malç ve kenar çizgisi ekleyin: Kabuk malç ve net bir sınır, gölge köşeyi anında toparlar.
• Yürüyüş çizgisi bırakın: En azından dar bir patika, gölge alanı kullanılabilir kılar.

Yararlanılan Kaynaklar

• Gardening Know How: Astilbe
• The Old Farmer’s Almanac: Astilbe
• Gardenia: Astilbe çeşitleri
• Gardening Know How: Fatsia japonica