Empresyonist ressam Claude MONET’nin adeta tablolarından birini boyar gibi; kendi elleriyle ekip diktiği büyüleyici renklerde çiçeklerin, uzaktan bakıldığında fırça darbelerini andıran farklı tekstürde bitkilerin süslediği bahçesi bugün Paris’e 80 km uzaklıktaki Giverny kentinde ressamın kendi tabiriyle en ölümsüz eseri olarak varlığını sürdürmeye devam ediyor.

Monet’in sanat hayatı daha küçük bir çocukken La Havre Limanında karikatür çizdiği yıllarda başlar ve o yıllar klasik resim anlayışının hakim olduğu zamanlardır.  Peyzaj ise bir resmin konusu olarak henüz moda olmaya başlamıştır. Manzara ressamları genellikle atölyelerde çalışır doğada çizdiği eskizleriyse yine bu atölyelerde tamamlardı. Monet ise çağdaşlarının aksine bir pikniğe gider gibi geniş bir şemsiyeyle birlikte  eşyalarınıda yanına alır; Siene Nehri boyunca uzanan küçük köyleri, Manş Denizini ve Kuzey denizi kıyılarını atölyesi olarak kullanırdı. Rüzgar çıktığında tuvaliyle sehpasını sıkıca bağlar tam da doğanın içinde saatlerce çizer ve boyar, klasik resmin aksine detaylardan çok “ o anın” yarattığı izlenimin peşine düşerdi.

Resimlerini kelimenin tam anlamıyla  çizgilerle değil ışıkla çizer, bir parça rengin peşinden koşardı. Güneşin yedi rengini esas alarak, gölgeleriyse zıt renkler kullanarak  ifade ederdi. Anlık görüntüleri aktarabilme çabası, hızlı fırça darbeleri, belli belirsiz ayrıntılar resmi bir anda resim olmaktan çıkarıp bir yanılsamaya ya da zihinde bir türlü netleşmeyen bir yaz akşamı rüyasına dönüştürürdü. 

Elbette bu farklı ve yeni üslup ilk etapta Paris Salonlarında kabul görmez. Hatta bir grup arkadaşıyla  reddedilen 30 eserin bulunduğu bir sergi açarlar ve burada İzlenimcililiğe ismini de veren “İzlenim: Gündoğumu”tablosu yer alır. Ancak bu sergide de istediği başarıyı elde edemez hatta alay ve eleştirilerin hedefi olur. Böylece tüm talihsizlikler; bugün tanıdığımız Monet’i yaratan, hayatının ikinci bölümüne sevk eder onu. Çok sevdiği eşi Camille ‘in de ölümüyle Paris’ten taşınmaya karar verir. Ardından çocukları, çocuklarının bakıcısı Alice ve Alice’in çocuklarıyla birlikte Giverny’e gelirler. 

Burada, ömrünün kalan kısmını adayarak yeniden imar edeceği ve mükemmelleştireceği o meşhur şirin pembe evi bulur. İlk gördüğü andan itibaren çok beğenir ve sonraları satın alacağı evi kiralar. 

Gerekli tadilatların ardından yavaş yavaş evi çevreleyen araziye; görmekten ve resmetmekten zevk alacağı tarzda bir bahçe yapmaya başlar Monet. Başta ailesiyle birlikte bizzat kendisi çalışır. Hatta bir yazısında “Hepimiz bahçede çalışırdık. Kendim kazıp diker, otları temizlerdim. Akşamlarıysa çocuklar sulardı bahçeyi.” diye bahseder bu durumdan ve ömrünün son yirmi yılını seyahate çıkmasına gerek kalmayacak kadar büyüleyici bir doğa parçası, muhteşem bir stüdyo inşa ederek geçirir. Başyapıtım dediği bu bahçeyi ise üç farklı bölüm olarak düşünüp tasarlar:

Evin çevresindeki çeşit çeşit renk renk perennial bitkileriyle klasik Clos Normand bahçesi, etrafını gül kemerlerinin çevrelediği ve çiçekten bir halı gibi Nasturtiumların (latin çiçeği) yol boyu sere serpe uzandığı Grande Allée ve farklı nilüfer türlerini içinde barındıran, üzerinden wisterialar (mor salkım) sarkan, kederli  bir söğüt ağacının  yaslandığı küçük yeşil Japon köprüsüyle Su bahçesi..

Monet’den beklenildiği üzere bahçenin bütününe yayılmış floral  kompozisyonlarda renk temaları  ve süreklilik göze çarpar. Yani bahçeyi çiçeksiz görmek neredeyse imkansızdır. Her mevsim farklı çiçeklerin sahneye çıkmasıyla çok çeşitli manzaralar ortaya koyar. Baharda mavi çan çiçeklerinin içinde beliren sarı laleler, yeşil yaprakların arasında yoğun monokrom görünümler oluşturan süsen tarhları, kışın çuhalar, haseki küpeleri ve beyaz dağ akasması, yazın; kırmızı gelincikler içinde mor çiçekler açan sığır kuyruğu gibi bitkiler göz alıcı renk kombinasyonlarıyla Monet tarafından büyük bir ustalıkla bir araya getirilir.

Ayrıca uzaktan ağaç topluluğu gibi görünen küçük bir bambu ormanı, lavantalar, orman gülleri, açelyalar,  şakayıklar, farklı renk ve formlarda güller bahçenin dört bir yanına düzenli bir şekilde dikilmiştir. Su bahçesinde ise ılgınlar, yerel türlerde eğrelti otları, düğün çiçekleri, bataklık süsenleri ve su okları yer alır. Ama su bahçesinin en meşhur bitkisi hiç şüphesiz 12 tablosuna ilham olan nilüferlerdir. Onları şu şekilde anlatır Monet:“Nilüferlerimi anlamam biraz zaman aldı. Onları resimlerini yapmak için değil, zevk için dikmiş ve yetiştirmiştim. Bir manzara bir anda zihninize belirmiyor.  Sonra birden, göletimin büyüsünün farkına varıp paletimi elime aldım. O zamandan beri neredeyse başka konum olmadı”

1889 yılında Paris Universal sergisinde gördüğü çiçeklerden esinlenmiştir aslında . Yakındaki bir dereden faydalanarak oluşturduğu göleti, yeni melez renklerinde bulunduğu nilüferlerle doldurdu ve bu muazzam tabloyu daha yakından görmek için üzerine küçük ikonik japon köprüsünü yerleştirdi.  Daha sonra ise  bu köprüyü mor ve beyaz çiçekleri olan wisterialarla örttü. Dönemin ünlü yazarlarından Marc Elder; Giverny kitabında bu manzarayı şu şekilde tasvir etmiştir: “Salkımlarla kaplı bir köprü su bahçesine uzanıyor. Haziran ayında koku öyle yoğun ki, sanki insan bir vanilya çubuğu içinde yürüyor, beyaz ve mor çiçekler –bir suluboya resimdeki gibi pembeye çalan bir mor–arasında enfes üzüm taneleri gibi sarkıyor. Meltem estikçe hoş kokular devşiriyor. Ayak sesleri suyun altındaki gölgelerde toplaşan balıkları cezbediyor. Suya eğilince kendi yansımamızı görüyoruz; sudaki imgemiz incecik bir zara parmakla değmişçesine, bir sazanın ağız dokunuşuyla birden sarsılıyor.”

Monet’in bahçe tutkusu bütün bunlarla sınırlı kalmadı. İyi bir ressam olduğu kadar iyi bir bahçıvanda olan Monet ısıtmalı bir sera yaptırdı. Zamanla 6 bahçıvan çalıştırdığı serasında egzotik türler yetiştirip başka ülkelerden getirttiği çeşitli bitkileri burada kültüre alıyordu. Tohumdan ürettiği yerel bitkiler ve soğanlarda yine bu seralarda bulunuyordu. Ressam arkadaşı Caillebotte’ye yazdığı bir mektuptan bitkilerin görünümleri kadar nasıl üretildikleri ve yetiştirildiğiyle de alakadar olduğunu anlıyoruz. 

“Sevgili dostum kararlaştırdığımız gibi pazartesi günü gelmeyi unutma. Tüm süsenlerim çiçek açacak. Belçika’dan aldığım japon bitkisinin adı : Crythrochaete. Mösyö Godefroy ile bunun hakkında konuştuğunuzdan ve bana onun ekimi hakkında bilgi aldığınızdan emin olun.” 

Tophane limanında bekleyen kayıklar zamanı geldiğinde tüm bağlarından kurtulup, rüzgarın kopardığı hafif bir yaprak gibi suyun üzerinde aheste aheste yüzerdi. Birleşmesi imkansız devasa bir puzzle’a benzeyen girintili çıkıntılı kıyıları takip ederek ilerler, meraklı gözlere Boğaziçi’ni eşsiz bir açıdan keşfetme imkanı sunardı. İlk başta küçük körfezlere uzanmış balıkçı köylerinin mütevazı camilerinden yükselen minareler, orada burada otlayan, çobansız bir koyun sürüsü gibi yayılmış mezar taşları, salkım söğütlerin gölgelerinde kalmış, martıların müdavimi olduğu  derme çatma iskeleler göze çarpıyordu. Nihayet ağaçlıklı tepeler göründüğündeyse heyecana kapılmamak mümkün değildi. Sadece yeşil ve tonlarının kullanıldığı natürmort bir tabloyu andırıyordu bu manzara.

Uzaktan bakıldığında türleri ayırt edilemeyen, sanki görevleri yalnızca yeşil kümeler oluşturmakmış gibi iç içe girmiş  orman ağaçları, onların arasından sivrilen, gökyüzüne baş kaldırıp uzanan koyu renkli serviler ve bütün bu koreografiyi parmaklarının ucunda yükselmiş bir balerin zarafeti içerisinde, fıstık çamları tamamlardı. 

Sonsuza kadar akıp giden kıpırtısız, ihtiyatlı bir nehre benzeyen bu görüntüyü belki de yalnızca bahar aylarında farklı görmek mümkündü. Cemrenin havaya karışmasıyla beliren mimozalar şen bir kahkaha gibi ortalığa saçılır, ardından onları; Boğaz’ın gerçek sahipleri erguvanlar takip ederdi. Gövdelerini dahi ele geçiren mor çiçekleri göz açıp kapayana kadar çevreyi sarar, tüm şahaneliğiyle insanı ağlatacak bir güzelliğe bürünürlerdi. Limanlardan aldıkları müşterileri, mesire alanlarına yetiştirmek için telaşlı telaşlı kürek çeken kayıkçılar; özellikle Aşiyan kıyılarında ellerinde olmadan yavaşlar, bir sonraki bahara kadar görmenin mümkün olamayacağı bu nefis manzarayı zihinlerine kazırcasına her defasında izleyip dururlardı. Evlerin bahçelerini dolduran badem, erik, kiraz gibi meyve ağaçları da erguvanların bu muhteşem hallerine gıpta edip ne kadar çabalasalar bile öyle güzel görünmeyeceklerini bildikleri halde yine de rüzgarda kolayca uçuşan toz pembe çiçeklerini gözler önüne sererlerdi.

Baharı selamlayan geçit töreni son bulduğu zamansa; birbiri ardınca çiçeklenen ağaçlar,  yeşilin  farklı tonlarına dönüşüp kabuğuna çekilir, sonsuza kadar sürecek gibi gelen derin bir sessizliğe gömülürdü. Ancak çok değil, bir süre sonra sarp tepelerin bittiği düzlüklere yayılmış katır tırnakları muzipçe baş gösterir, güneşte altın gibi parlayan sarı çiçekleri; bu geniş düzlüklere, görünmez eller tarafından şirin bir piknik örtüsüymüş gibi serilirdi. Onu takip eden aylarda gelincik, peygamber çiçeği, ballıbaba nevinden kır çiçekleri eksik olmaz, insanı bütün dünyevi endişelerin, tasa ve kederin çok uzağına bir yerlere, cennet bahçelerinden bir bahçeye götürürdü.

Kim daha şanslıydı bilinmez. Bu harikulade  güzellikteki çayırlarda bütün gün dolaşıp çeşit çeşit çiçekler topladıktan sonra, yaydıkları örtülerin üzerinde piknik yapanlar mı? Yoksa çınarların gölgelerine kurulmuş, sonraları “Çınaraltı” olarak anılacak teraslı kahvehanelerde çubuklarını içerken uzun uzun seyre dalanlar mı? 

O manzarada yaşayanları da unutmamak gerekir elbette. Renk renk ağaçların döküldüğü kıyıları itinayla süsleyen, içlerini saraylıların veya soyluların doldurduğu, birbirleriyle yarışan yalılar, irili ufaklı köşkler…

Tartışmasız Istanbul’un en şanslı sakinleri bu yazlık meskenlerin sahipleriydi. Dünya üzerinde Boğaziçi’nin eşi benzeri olmayan güzelliğiyle yarışabilecek yalnızca onlar vardı belki de. Pervazlarından beyaz güvercinlerin eksik olmadığı ahşap panjurlu pencereleri, çiçekten bir taç gibi binayı çepeçevre saran süslemeleri, mehtaplı gecelerde denizcilerin söylediği şarkıların kolaylıkla içeriye sızdığı küçük balkonları; kul yapısı olduğuna inanmayı oldukça güçleştirirdi. Binbir gece masalı gibiydi sanki ve güneş ışıklarını etrafa saçan parlak yapraklı manolyalar, bahçe duvarlarından dışarıya taşan mor salkımlar, insanın avuçlarını dolduracak kadar büyük çiçekler açan şakayıklar bu yanılsamayı daha da kuvvetlendirİrdi. Kalender meşrep bir ağabey edasıyla her daim istifini bozmadan kalabilmiş sedirlerse; bahçenin romantizmine kafa tutarcasına sere serpe yükselir, bu fantastik tabloya göz kulak olurdu.

Akşama doğru güneş tesirini yitirdiğinde baş döndürücü güzelliklerin arasından çıkıp gelen kayıklar; bu muhteşem yalıları geride bırakarak Göksu civarlarında iskeleye yanaşırdı. Uzun süredir beşikte sallanan bir bebek mahmurluğu içinde, yeryüzüne ayak basan yolculardan yükselen telaşlı sesler, birazdan katılacakları kalabalığın uğultusuna, havayı çok güzel bir kokuyla dolduran ıhlamur ağaçlarının hışırtılarına karışırdı. Günün son ışıkları da ufukta yanıp kül olurken o esnada, Türk müziğinin sakin mizaçlı besteleri yavaş yavaş duyulur, böylece bu güzel şenlik akşamı pembeleşen suların üzerinde tüm kaygılardan, tasalardan arınmış bir ruh gibi uçarak, yüzlerce yıl sonra bile insanın gözlerinin önüne gelecek kadar hoş bir hayale dönüşürdü.

Zaman zaman siyasetin tüm ciddiyetiyle ele geçirip kasvetli, kalın bir örtüymüş gibi serildiği sarayın aksine bahçeleri hep iç açıcı ve rengarenk olmuştur. Parlak yapraklı manolyaların dalları arasına tünemiş ve yalnızca seslerinden farklı türlere ait olduğunu anladığınız kuşların cıvıltıları doldurmuştur. Sudaki yansımaların küçük süs balıklarının hareketleriyle sarsıldığı,  tıpkı bir sulu boya resmindeki gibi nilüferlerin sere serpe uzandığı havuzlar fıskiyelerin açılmasıyla insanı daima neşelendirmiştir. Sert rüzgarların bile kolayca kıpırdatamayacağı kadar haşmetle yükselmiş ibreli ağaçlar, geniş yeşil alanlara cömertçe gölgelerini bahşeden çınarlarla dolu bu bahçeler, her dönemde insanı tesiri altına alan güzel bir şarkıyı seslendirmiş ahenkli bir koroyu andırır. 

Elbette yazın, birbiri ardına açan çiçekler, kışın, kara bürünmüş sedirler, sonbaharda mum sarısına ya da ateş kırmızısına dönen ağaçlar birbirinden farklı görünümleriyle sahneye çıkarken insanda sonsuza kadar orada yaşama arzusu uyandırır. Bu sebeptendir ki bahçeler dizayn edilirken daha yakından vakit geçirmek, bahçeyle hemhal olmak için çeşitli yapılar inşa edilmiştir. Bu yapılar her sezonun ihtiyacına göre farklı fiziksel özellikler düşünülerek şekillenmiş. Yazın; hanımeli ve yaseminlerin kuşattığı, tatlı esintilerle güçlenen rayihaların insanı bir parfüm şişesinin içinde gibi hissettirdiği kameriyeler tercih edilirken , kışın soğuktan kaçınmak adına daha çok köşkler kullanılmıştır.

19. Yy’da ise  ‘limonluklar’ moda olmaya başlamış, içlerinde egzotik bitkiler yetiştirmekle beraber sahip olduğu kalorifer sistemi  ve güneş ışıklarını olduğu gibi içeriye aktarması sayesinde kış bahçesi olarakta kullanılmıştır. 

Limonluklar, 1840’lı yıllarda cam üzerindeki vergilerin kaldırılmasıyla İngiltere’de ortaya çıkmıştır. Bahçeciliğin son derece popüler bir hobi olmaya başladığı bu dönemlerde farklı bitki türlerine merakı olan orta gelirli İngilizler, meyve yetiştirmek isteyen küçük toprak sahipleri ya da çiçek stoğunu arttırmak isteyen fidanlıkçılar arasında hızla yaygınlaşarak zaman içinde ünü doğuya kadar ulaşmıştır. 

Limonluklar; cam bölmelerden oluşan Demir konstrüksiyonlu yapılardı. Kullanılan malzemenin cam olması ısıdan sağlanan faydayı arttırmanın yanı sıra dışarıdan bakanlar için görüntüsü, görülmemiş çiçeklerin renklerinin karıştığı buğulanmış bir yeşile dönüşüp bahçedeki sayısız yeşil tonuna karışarak bütünleşiyor, şıklık açısından bulundukları yerlere apayrı bir hava katıyordu. Elbette mekanın içi de bu zevkten payını almıştı. Grotto havuzları, kamelya, starliçe ya da muz gibi egzotik bitkilerden oluşan florası, neredeyse bahçeyle yarışacak zerafetteydi. İnsanda, o an gidilmesi çok mümkün olmayan bir ülkedeymiş hissiyatı uyandıran limonluklar; genelde hanedan üyelerince, soğuk kış günlerinde kahvelerini yudumlayacağı ya da afiyet içinde yemeğini yiyeceği alanlar olarak değerlendirilmiştir. Ancak botaniğe olan ilgisiyle bilinen sultan 2. Abdülhamid döneminde Yıldız Has bahçede ki bazı limonlukların bitki hastaneleri olarakta kullanıldığını biliyoruz. Ayrıca bazı limonluklar bir kasır yapısına bitişik inşa edilmiştir. Bunlar Limonluk Kasr-ı Hümayun’u olarak adlandırılırdı. Dolmabahçe’de Camlı Köşk Kasr-ı Hümayun’u ve Maslak Kasrı’nda, şimdilerde 2. Abdülhamit’in diktiği kamelyaların donattığı meşhur limonluk da bu konuda örnek teşkil etmektedir. 

Aslında bu eserlerin bir kaçını ziyaret etmek mümkün. Hatta Milli Saraylar bünyesinde, Dolmabahçe Sarayı Veliaht Dairesinin bahçesindeki limonluk kafede soluklanabilir, zamanda eşsiz bir yolculuğa çıkabilirsiniz.

İnsan bir kitap gibi, anlatmak ve anlaşılmak ister. Bu nedenledir ki yüzyıllar boyunca kendini ifade edebilmenin sayısız yolunu icat etmiştir. Sözcükler, şarkılar, resimler; düşüncelerimizi ve hislerimizi beyan etmenin en bilindik yöntemleridir şüphesiz. 

19. Yüzyılda edindiği popülerliği şimdilerde yitirmiş olsa da aslında bir zamanlar duyguları anlatmanın bir başka yolu da çiçeklerdi. Yüklendikleri manaların mahremiyetini bir muhafız gibi koruyan çiçekler, sahibine çeşitli mesajlar iletirdi. Görevini tamamladıktan sonra ise ya bir hatıra defterinin sayfaları arasında kurur, ya da bir vazonun içinde sessizce  kendini imha ederdi.

Renkleri, duruşu hatta sahip oldukları mitolojik geçmişleri her çiçeğe farklı bir anlam kazandırmıştı. Özellikle kadın erkek ilişkilerinin son derece katı ahlaki kurallarla kısıtlandığı Viktoryen dönem İngilteresinde önemli bir haberleşme aracı haline gelmişti.

Çiçekler; karşılık geldiği kelimeler doğrultusunda seçilir, sonra cümle kurar gibi diğerleriyle bir araya getirilip “tussie mussie” olarak da adlandırılan, hoş kokulu  buketlere dönüşürdü.

Gelin buketlerini andıran ancak çok daha küçük boyutlu buketlerdeki şifreler ise oldukça yaygınlaşmış el kitapları sayesinde çözülürdü. Bu anlamda klavuz niteliği taşıyan ilk kitap  1811 yılında Fransa’da yayımlanmıştır. B. Delachenaye’ne Abecedaire de Flore kitabında çiçekler ve onlara atfettiği manalardan bahsetmiştir. Ardından  bu kitaplar İngilizceye de çevrilmiş, zamanla farklı yorumlar katılarak tüm Avrupa’ya yayılmıştır.

Aslında Kitapları bir çiçek sözlüğü olarak tanımlayabiliriz . Her çiçek yakıştırıldığı anlamlar ve taşbaskı tekniği sayesinde resimleriyle birlikte sözlüklerde yer alıyordu. Örneğin papatya “temiz kalp” anlamına gelirken, krizantem “karşılıksız sevgi anlamındaydı. Mimoza “ fazla alıngansın”,  fulya “unutma beni” demekti . Tabi aynı çiçeğin farklı renkleri de manalar konusunda çeşitlilik ihtiva ediyordu. Mesela Sarı Lale “umutsuz aşk” iken kırmızı lale “aşkımı itiraf etmek istiyorum” anlamında kullanılırdı. 

Henry Philips Floral Emblems kitabı. (İlk İngilizce çiçek dili kitabı)

İşte bu zarif mesajlaşma modası yüzyılın ortalarına doğru öyle bir hal alır ki çiçekleri tutma hatta üzerinde taşıma şekli bile artık ilgili kişiye  bir şey anlatır. Eğer biri elindeki çiçeği yukarı doğru tutuyorsa bu “sevdiğim biri yok” aşağı doğru tutuyorsa “başka birini seviyorum manasında kabul edilir. Alan kişi çiçeği dudaklarına götürüyorsa“evet” bir yaprak koparıp atıyorsa “hayır” demiş oluyordu.

Ayrıca küçük bir anektod olarak çiçek dilinin uzun bir yolculuk sonrası batıya ulaştığına da kısaca değinmek gerekir. Fransa’da başlayıp tüm Avrupa’yı saran bir furyaya dönüşmüş olsa bile özellikle çiçek yetiştirmenin seçkin bir zevk unsuru olarak görüldüğü Lale Devri’nde ortaya çıktığı söylenebilir. O dönem Osmanlı topraklarında görev yapan bir İngiliz sefirinin hanımı olan Lady Mary Wortley Montagu 1763 yılında dostlarına yazdığı mektuplarda İstanbullu kadınların çiçekler yoluyla konuştuğundan söz etmiştir. Bunun haricinde bir çok oryantalist yazarın ya da yolu Anadolu’ya düşmüş ünlü seyyahların da sıkça anlattığı gibi penceresinde kırmızı çiçeklerin büyüdüğü evlerde gelinlik kız, sarı çiçekli saksıları olan evlerdeyse hasta olduğu o sokaktan geçenlerin daha dikkatli davranması gerektiğine işaret etmenin bir yolu olarak kullanılırdı. Ayrıca hareme gelen cariyelere çiçek isimleri verilmesini ya da daha basit bir örnek olarak divan şiirinde gülün peygamber sevgisini laleninse ilahi aşkı simgelediğini  düşünürsek çiçekler bir iletişim kanalı olmaya doğuda başlamıştı diyebiliriz. Elbette prensip olarak bu yeni çiçek diline göre farklıdır ancak yine de temelinde gösterdiği benzerlik ve bir ifade şekli olması sebebiyle ilham kaynağı olmuştur.

“Tabiat, dökülen yapraklarla birlikte tıpkı bir takvim gibi zamana eşlik etti..”

Erik çiçekleri açtığı zaman ya da yapraklar kuruyup da kaldırımlara döküldüğünde sokaklar dev bir fotoğraf stüdyosunu andırır. Hele mevsim kışsa ve şehirden biraz uzaklaşmışsak eteklerini göknarların, sedirlerin çevirdiği beyaza bürünmüş tepeler eşsiz birer figüre dönüşür. İşte böyle zamanlarda çabasız ama güzel bir fotoğraf için yalnızca vizörden bakıp deklanşöre dokunmak yeterlidir. Çünkü binlerce yıldır sanatın her türlüsüne modellik yapan doğa, renkleriyle, formlarıyla, sezonlara özgü görünümleriyle fotoğrafçılık için de cömert bir esin kaynağıdır.

Bu nedenle peyzaj fotoğrafı çekerken ihtiyaç duyabileceğiniz tek şey belki de gördüğünüz manzarayı anlatabilmektir. Fotoğrafı bir görüntü olmaktan kurtaran şey tam olarak budur. Bir kurgu yaratmak, maharetli bir makinadan bile daha elzemdir.

Çünkü tıpkı film sahnesi gibi aslında peyzajında; baktığında insandaki bir takım hissiyatları tetikleyen yüzleri vardır. Mesela masmavi gökyüzüne uzanmış çiçekli dallar romantik bir sahnedir, sararmış yapraklarını nehre bırakan akasya  ise dramatik bir sahne. Dalgaların kumsala vurup kaçtığı bir sahil kıyısı insanda seyahat arzusu uyandırırken, gölgesine insanları toplamış yaşlı bir çınar ağacıysa güvende hissettirir. Ya da kaldırım taşlarının arasında çıkan yabani çiçekleri düşünün. İnsanın içini ümitle doldurur. İşte mühim olanda bütün bu duyguları ifade edebilmektir.

Yani göz alıcı bir manzaraya bakıyorsanız eğer; gördüğünüz  ışık-renk kombinasyonuyla güzel bir hikaye anlattığınız sürece insanı tesiri altına alan büyüleyici kareler yakalayamamak nerdeyse olanaksızdır.

Tabi eşsiz bir kurgu için sonbahara, yılın ilk kar yağışına ya da bir yaz tatiline elbette lüzum yok. Çünkü peyzaj tüm argümanlarıyla yaratma sanatının  belki de en güzel hali. Bir çiçeğin katmanları, ağaçların gövdeleri, yaprakların rengi.. Hepsi yeryüzüne iliştirilmiş zarif birer dekorasyon ürünüdür sanki. Bu yüzden assolist olmasa bile  gösterişli bir figüran olarak fotoğraflara yakışıp en iyi şekilde katkı sağlar.

Örneğin şehrin eski dar sokaklarında ahşap bir konağa tırmanmış mor salkımlar, adalet kulesine adeta bir muhafız gibi asırlardır eşlik eden servi ağaçları, çirkin apartman yığınları arasında beliren, arabası bitkilerle dolu bir seyyar satıcı gibi. Dahil olduğu fotoğrafları tamamlar ve güzelleştirir.

Tabi peyzajın fotoğraf üzerindeki etkisi yalnızca bunlardan ibaret değildir. Son olarak fon etkisinden de bahsetmek gerekir. Peyzaj , özellikle  portrelerde muazzam bir background olarak karşımıza çıkar. Bu hali aynı zamanda manzara fotoğrafçılığının da çıkış noktası niteliğindedir aslında. Çünkü özellikle romantik ve klasik dönemlerde varlığını hissettirmeye başlayan tabiat olgusu, natürmort ölçeğinden sıyrıldığında uzun süre arka plan olarak görüldü. Mesela bahçede gezinen bir kadını, güzel bir gülü dalından koparırken  çizdi ressamlar. Ya da yine portresini çizdiği bir soylunun arkasındaki ahşap pencerenin ardında resmetti ve böylece doğa betimlemeleri artık resmin yepyeni bir gündemi haline gelmiş oldu.

Öyle ki 1850’li yıllarda Monet, manzara ressamlığını daha farklı bir boyuta ulaştırdı ve stüdyoda çalışmak yerine tuvalini açık havaya taşıdı. Hatta kendi elleriyle yaptığı bahçesinde en ölümsüz eserlerini yarattı. Bu tavrı birçok açıdan radikal bir örnek teşkil etti sanat için. Uzaktan bakmayı değil deneyimlemeyi öğretti insana. Yani doğa insana sunduğu pek çok şeyin yanı sıra yönlendirici ve yaratıcı yaklaşımlarıyla ilham da verdi. Ardından gözleme dayalı bir boyuttan farklı anlatım biçimlerine dönüştü. Peyzaj fotoğrafçılığı da bu biçimlerden bir tanesidir.

“Birkaç ağaç gölgesi, bir manzara, bir gül tomurcuğu ve bir bülbül sesi bir bahçeyi her zaman Türk bahçesi yapacaktır.”

Peyzaj kimi zaman çok yeni bir söylemmiş gibi dursa da aslında cennetin varlığının bilindiği zamanlardan günümüze ulaşmış, neredeyse insanlık tarihi kadar eski bir kavramdır. Bu bağlamda; ölümden sonra hayata olan inançları ve insanın görünmez köklerle toprağa bağlı olduğu düşüncesi Türklerle bahçeciliğin yollarını çok uzun zaman önce kesiştirmiştir.

Öyle ki evlerin, sarayların, sokakların sınırlarını aşıp bir nakkaşın tasvirinde servi ya da bir şairin şiirinde güzel kokulu bir gül olup imgeleşmiş, böylece geniş ve çok katmanlı Türk kültürünün mistik bir taşıyıcısı haline gelmiştir. Türk bahçeleri bu yönüyle her ne kadar İslami felsefenin izlerini taşısa da aslında anatomik olarak İslam bahçelerinden oldukça farklıdır.

Bu farklılık tertip sisteminden kaynaklanıyordu. Türk bahçeleri, yürüyüş yolları veya su kanallarıyla dörde bölünüp bir takım geometrik ilkelere (cahar bağ) dayanarak tanzim edilmezdi. Şahsına münhasır bu bahçelerde esas, doğayı taklit etmekti. Toprak ya da doğal malzeme kaplanmış akslar arazinin yapısıyla büyük bir uyum içindeydi. Bitkisel materyalin formuna müdahale edilmez, tabiattaki aslına uygun olarak meyveleri ve gölgeleriyle bahçede yerlerini alırdı. Yaşamın kaynağı su ise tatlı bir şırıltı eşliğinde bazen bir çeşme bazen bir selsebille ** Selsebil Nedir? İslâm mimarlığında ve bahçe geleneğinde su şırıltısı ve serinlik yayan estetik görünümlü su öğelerine verilen isim. ** varlığını hissettirir böylece bahçe, o coğrafyanın hatta o iklimin bir parçası olurdu.

Vejetasyon anlamında Türk bahçelerinin en kült parçaları hiç şüphesiz Peygamber sevgisinin sembolü güller, Elif harfini andıran serviler ve geniş bir kubbe gibi bahçeyi çevreleyen çınarlardır. Asırlarca birbiriyle kombinlenen bu bitkiler bahçeyi bahçe yapmakla kalmaz ona tasavvufi bir perspektifte derin anlamlar kazandırırdı. Bu türlerin yanı sıra bitkisel kaynak çiçeklerle zenginleştirilirdi. Genelde tarh sistemleriyle düzenlenen çiçekliklerin en popüler çiçeği tabi ki lalelerdi. Bir devre adını bahşedecek kadar kıymet biçilen bu çiçek, Osmanlı’nın alamet-i farikası olmuş, tezhip, ebru, çinicilik gibi bir çok el sanatına da  ilham kaynaklığı yapmıştır.

Bu kısa Türk bahçeleri gezintisinde  belki biraz soluklanmak ya da bahçenin keyifli manzarasının tadını çıkarmak İçin gözlerimiz bir dinlence aradığı zaman bahçenin en güzel köşesinde sayebanları görürüz. Gündüzleri gölgelik  anlamına gelen bu sayebanlar geceleri daha romantik bir tavır takınır ve mehtabı seyretmek için birer kameriyeye ** Kameriye Nedir? Giriş hariç tamamen veya bir kaç taraftan kafes şeklinde çevrilmiş olan çardak veya ayazlık adı da verilen oturma yerlerine kameriye denir. ** dönüşürdü. Genelde asma, hanımeli veya yasemin gibi güzel kokulu sarılıcı bitkilerle kuşatılırdı. Çatı ve dikmelerden oluşan basit bir konstrüksiyonla karşımıza çıkacağı gibi  yapısallaşarak, daha komplike bir halde alabilirdi. En güzel örneği Beylerbeyi Sarayı’nın Harem ve Selamlık bahçelerinde bulunan çadır köşkleridir. Sarayın mimari üslubuna uygun olarak tasarlanmış köşkler nadide bir biblo gibi bahçeye iliştirilmiştir.

Türk Bahçelerinde son olarak atmosferi şekillendiren bir diğer unsur olan kuşlardan bahsetmek gerekir. Tabiatın böylesine işlendiği bir mizanseni hayvanlardan mahrum bırakmak elbette düşünülemez. Cıvıltılarıyla bahçeye neşe katan kuşlar, aynı zamanda doğallık hissiyatını ve cennet bahçesi algısını pekiştiriyordu. Özellikle saray bahçeleri gibi büyük ölçekli elit bahçelerde Kuşhane veya kuşluk olarak adlandırılan bölümlere rastlamak bile mümkündü. Tabi kuşların yanı sıra yine saray bahçelerinde aslan  gibi vahşi hayvanların yetiştirildiği farklı kısımların ve kafeslerin olduğunu da bu başlığın altına küçük bir anektod olarak ekleyebiliriz.

Gezi boyunca klasik bir Türk Bahçesinin içinden geçtik. Fakat zamanla batı üslubu tıpkı mimariye, modaya, edebiyata olduğu gibi bahçeciliğe de sirayet etmiş ve Osmanlı’nın son döneminden itibaren bahçelerde barok ve rönesans rüzgarları esmeye başlamıştır. Böylece servilerin yerini zamanla manolyalar, porsuklar almış, şimşirler kırpılmış, çemenzarlar ** Çemenzar Nedir? Çimenle örtülü yer, yeşilliklerle kaplı alan, çimenlik. ** formel tasarımlı çim alanlara dönüşmüştür. Elbette tüm bu farklılaşmayı eleştirmek yerine giderek kolaylaşan seyahat imkanlarıyla gelişen kültürler arası etkileşimin bir parçası olarak yorumlamak lazım. Burada ki hassas çizgi esinlenmek ve  esin kaynağına dönüşmekle ilgilidir. Tehlikeli olan özünü kaybetmektir. Çünkü özellikle sanat söz konusu olduğunda esinlenmek kaçınılmazdır. Sonuçta bütün sanatlar temelde yaratıcıdan esinlenmiştir. Ancak ilham kaynağını içselleştirmek, sanatçının içinde doğduğu topluma olan vefa borcudur.