Bitki Doku Kültürü Nedir?

Bitkilerde doku kültürü (invitro) tekniği, laboratuvarlarda steril koşullarda oluşturulan yapay bir besin ortamında hücre, doku veya organ gibi bitki kısımlarından yeni doku, bitki veya bitkisel ürünlerin üretilmesi olarak tanımlanır.

Bitki Doku Kültürünün Günümüzdeki Kullanım Alanları

Bitkilerde doku kültürü; bitki ıslahında yeni çeşit geliştirmek, mevcut çeşitlerde genetik varyabilite oluşturmak, hastalıksız bitki elde etmek, bitkileri kısa sürede hızlı çoğaltmak (mikroçoğaltım), çoğaltılması sorunlu olan veya kaybolmakta olan türleri çoğaltmak, bitkileri uzun süreli muhafaza etmek, ulusal veya uluslararası alanda bitkiciklerin kolay naklini sağlamak ve doğal ürünler (ginseng) üretmek gibi çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır.

Bitkilerde doku kültürü metotları kullanılarak bir bitki türünden çok sayıda yeni neslin üretilmesinde kullanılacak stok bitki materyallerinin hızlı bir şekilde çoğaltılması için yapılan işleme mikroçoğaltım denir. Mikroçoğaltım geleneksel metotlarla ıslah edilmiş ya da genetik olarak modifiye edilmiş bitkilerin çoğaltılmasında kullanılır.

Süs bitkileri, mikroçoğaltımın bilimsel, ekonomik ve ticari anlamda en çok etkilediği bitki grubudur. Süs bitkilerinde son ürünün ekonomik değerinin yüksek olması mikro çoğaltımın bu dalda yoğun olarak uygulanmasının en önemli nedenidir.

Doku kültürü ya da mikroçoğaltımın temeli hücre teorisini tanımlayan Schleiden (1838) ve Schwann’ın (1839) çalışmaları sonucu totipotensi (çok hücreli bir organizmanın her canlı hücresinin uygun koşullar sağlanırsa bağımsız olarak gelişme kapasitesine sahip olması) kavramının anlaşılmasıyla başlamıştır. Başarısız sonuçlar alınsa da, bitkilerin in vitro kültürünü ilk defa Haberlandt (1902) tarafından Eichhornia crassipes(su sümbülü) bitkisinin izole edilmiş yaprak hücrelerinde çalışmıştır.

İn vitro ortamda bitki üretim konsepti ise, Knudson (1920) tarafından orkide tohumlarının çimlendirilmesi ve kültürü ile ortaya çıkmıştır. Mikroçoğaltma ilk defa Cornell Universitesi botanikçilerinden Frederick Campion Steward tarafından 1950’li yıllarda özellikle havuç bitkisinin tek hücresinden itibaren bitkilerin üretilebileceğini keşfetmesiyle başlamıştır. Hastalıkların eliminasyonu için Morel ve Martin (1952) meristem ucu kültürlerini kullanarak ticari mikroçoğaltma çalışmalarını başlatmıştır. 1970’li yıllarda Kaliforniya üniversitesinden Dr. Toshio Murashige ve Dr. Skoog’un MS adıyla bilinen kültür besi ortamını geliştirmesiyle ticari olarak bitkilerin mikroçoğaltımı yapılmaya başlanmıştır.

Farklı mikro çoğaltım teknikleri var mıdır?

Bitkilerin in vitro tekniğiyle çoğaltılmasında kültüre alınan bitki doku-organ kısmına göre bütün bitkinin kültürü , embriyo kültürü, organ kültürü, meristem ve sürgün ucu kültürü, tomurcuk kök ve hatta yaprak kültürü gibi bir çok teknikle mikro çoğaltım yapılabilmektedir.

Bitkilerde doku kültürünün onlarca avantajlı yönlerinin bulunmasının yanı sıra yayılım ve gelişiminin önüne geçen çok önemli 2 dezavantajı bulunmaktadır. Bunlardan birincisi maliyet: bitki üretimi için her açıdan sterilize edilmiş laboratuarların kurulması ve yeterli teknolojik malzemelerin temin edilmesi gerekmektedir. İkincisi ise teknik bilgi: literatürde tonlarca teorik bilgi bulunmasına rağmen bu konuda uzmanlaşmış pratik ve teknik olatak kendini geliştirmiş bilim adamı bulmak oldukça zor ne yazık ki.. Doku kültürü tekniği eğitimi veren bir hocam bu konu hakkında hep usta-çırak ilişkisi olmalı der. Besi ortamından bitki sterilizasyonuna, köklendirmesinden kardeşlenmesine her detayı ayrı bir emek isteyen ; büyük bir sabırla her anını gözlemleyeceğiniz bir süreç bu..

Gelecekteki çalışmalara ışık tutması amacıyla doku kültürü üzerine araştırmalar ve denemeler her geçen gün artıyor. Bazı Üniversitelerin Ziraat Fakültelerinde öğrencilere laboratuvar ortamlarında çeşitli malzeme desteğiyle çalışmalar yapılmaları için imkanlar tanınıyor. Gerek meyve-sebze fidancılığında gerek süs bitkisi yetiştiriciliğinde artık adından oldukça söz ettiren bu doku kültürü görünen o ki kentleşmenin giderek artması ve tarım alanlarının kısıtlanmasıyla sektörlerin vazgeçilmez tekniği olacaktır.

Konu ile ilgili bu videoyu da izlemek isteyebilirsiniz:

Modern dünya; teknolojiyle birlikte hayatımızın birçok yerinde bize yeni deneyimler kazandırdı. Mesela artık meyvelerin sebzelerin mevsimi yok.. Çilek, portakal, domates her mevsim sofralarımızda.. İnsanlar yazın portakal kokusunu özlemiyor. Artık canımız çilek yemek istediğinde baharı beklemek zorunda değiliz bir çoğumuz.. Bir çoğumuz da kendi mevsiminin dışında doğal olmayan şartlarda yetiştirilmiş meyve ve sebzeleri tüketme taraftarı değiliz.

Şimdilerde muhabbet hep “nerede o eski meyveler?”e geliyor. Belki de bunu biz beceremiyoruzdur. Marifet yalnızca popülerliği artan meyveleri mevsimi dışında üretmek yerine sürdürülebilir tarımı yaygınlaştırıp verimli topraklarımızı çoraklaştırmamak.

Anadolunun bir çok şehrinde, kent merkezinde bile verimliliği altın değerinde topraklar bulunuyor. Fakat ülkemizin en büyük zenginliği ne yazık ki göz ardı ediliyor. Ülkemizin daha fazla üretebilmesi, ihracatını arttırması için en stratejik alanlardan birisi tarımdır. Topraklarımızın sunduğu uçsuz bucaksız imkânlar ve iklim koşullarının el verdiği ölçüde üretimi yapılabilecek ne kadar tarım ürünü varsa, dünyada lideri olduğumuz ve liderliği elde edebileceğimiz hangi meyve, sebze çeşidi varsa, bunların planlı üretimi ve üretime teşvik edilmesi bu konuda gereksinimi en yüksek meseledir.

Bütün bu olumsuzlukların yanı sıra ufukta bir umut ışığının kanıtı olarak ülkemizde bazı kurumlar tarafından yapılan güzel işler de var.

Ülkemizde bakanlıkların kendi çapında teşvik amaçlı tarımsal yatırımlara sağladığı hibe desteklerinin yanı sıra; misyonu ulusal kalkınma plan ve stratejilerinde öngörülen ilke ve hedefler çerçevesinde, kırsal kalkınma programlarını etkin bir şekilde uygulayarak, ülke genelinde sürdürülebilir kırsal kalkınmaya katkı sağlamak olan Tarımsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) Mayıs 2007 den beri ülkemizde çeşitli projelere imza atmaktadır. Avrupa Birliği ile Türkiye Cumhuriyeti arasında yürütülen AB’ye katılım müzakereleri kapsamında, TKDK kırsal kalkınma için katılım öncesi süreçte tahsis edilen IPARD (Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Programı) fonlarını kullandırmaktadır.

Türkiye’nin katılım öncesi dönemdeki önceliklerini ve ihtiyaçlarını dikkate alarak sürdürülebilir kalkınmayı sağlayacak şekilde tarımsal işletmeleri AB standartlarına yükseltmeyi amaçlayan IPARD programı çerçevesinde 42 ilde; sadece tarım değil;  hayvancılık, gıda, balıkçılık ve alternatif tarım alanlarında faaliyet gösteren işletmelere, üretici bireylere, kooperatiflere ve üretici birliklerine hibe programları aracılığı ile finansman desteği sağlamaktadır. Bugüne kadar milyonlarca dolar hibe desteği sağlanıp AB standartlarına uygun binlerce kırsal işletme açılmıştır.

Bugün ise bütün bunların yanı sıra Tarımsal İnovasyon için kolları sıvamalıyız. Peki nedir bu tarımsal inovasyon? Tarımsal inovasyon konusunda dünya lideri tartışmasız Hollanda’dır. Bu ülke tarım alanında teknolojinin bütün imkânlarından yararlanmaktadır. Sürücüsü olmayan yapay zekâ kontrollü traktörler, düzenli olarak toprak altı mineral seviyelerini, nem oranlarını, çeşitli bakterilerin aktivitelerini ve toprağın sıcaklığını ölçen çeşitli sensörler, hasat yapan dronelar, özel ilaçlama için kullanılan farklı robotik araçlar ve son zamanların popüler konusu hidroponik (topraksız) tarım gibi maksimum tarımsal verim artışı için yapılabilecek ne varsa bunun için kafa yoruyorlar.

Bunun temelinde dünyanın en büyük tarım üniversitesi olan Wageningen Üniversitesi yatıyor. Akademisyenlerle girişimcileri buluşturan, çiftçilere eğitimler düzenleyen bir dünya organizasyonlar yapılıyor üniversite bünyesinde. Temel hedefleri ise daha az enerji ve su tüketerek daha yüksek verim elde edebilmek. Bunun dışında, teknoloji ile yüksek mühendisliğin nimetlerinden yararlanarak, daha az alanda daha fazla nasıl üretim yapılabileceği üzerine çalışıyorlar. Bir sonraki yazımda tarımın en güzelinin yapılabileceği bu topraklardaki üniversitelerin ziraat fakültelerinin de böyle güzel haberlerini yazmayı umut ediyorum.

Mabet Ağacı Hakkında Bilgiler

Ginkgo biloba açık tohumlu (Gymnospermae) bir tür olup, plantae alemi içerisinde ayrı bir bölüm olan Ginkgophyta içerisinde değerlendirilir. Bu bölümün içerisinde tek bir sınıf, tek bir takım, takımın içerisinde ise tek bir familya bulunur. Bu familyanın içerisinde ise tek bir cins olarak ginkgo, tek bir tür olarak da gingko biloba bulunur. Bu sebeple günümüzde yaşayan hiçbir yakın türü veya benzeri olmayan bir ağaçtır.

Mabet Ağacının Peyzaj Mimarlığında Kullanımı

• Soliter olarak veya alle ağaçlandırmasında kullanılabilir
• Uzun ömürlü olması nedeniyle sürdürülebilir tasarımlar için önemli bir bitki materyalidir.
• Sonbahar yaprak renklenmesi çok belirgindir. Yapraklarında bulunan renk pigmentleri fosfor içerdiği için lamba gibi ışıldar.
• Sonbahar renklenmesi nedeniyle bulunduğu yerlerde otantik bir hava katar
• Uzakdoğu bahçelerinde kullanıma uygundur
• Kutsal bir simge olarak kullanılabilir

Mabet Ağacı Nerede Yetişir?

Anavatanı Uzakdoğu olup Çin, Japonya ve Korede görülür. 270 milyon yıl önceden kalma bu ağaçlar tam anlamıyla yaşayan fosillerdir. Permian çağından kalma ginko fosilleriyle günümüzdekiler arasındaki benzerlik bu türün zamanında dinazorlarla arkadaşlık ettiğini gösteriyor.

Mabet Ağacı Özellikleri

• Anavatanında 50 mtye kadar, çoğunlukla 20-35 mt arası boylanma gösterirler.
• Derin köklenme yapar, rüzgar ve karın verebileceği zararlara karşı dayanıklıdır.
• Gençken ince uzun bir yapıya sahip olan bu tür yaşlandıkça tepe kısmı genişler ve yaprakları çoğalır.
• 2500 yıla kadar uzun ömürlü olmalarının sırrı aşırı dayanıklı olmalarıdır.
• Bitki hastalıklarına, bitki haşeratına ve iklimsel zorluklara ve kentsel ortama oldukça dirençlidirler.
• Çin mabet ağacı bitkisi bakımı için bitkiye bol bol su verilmelidir.
• Dayanıklılıklarının uç örneği Hiroşimada görülmektedir. Atom bombasının patladığı noktaya 1-2 km mesafede yer alan 4 ginkgo ağacı bu patlamadan sağ çıkıp günümüze kadar yaşamına devam eden yegane canlılardır. (2010 yılında  arşivlendi)

Mabet Ağacı Yaprağı

• Boyutları 5-15 cm arası değişen yelpaze şeklinde yaprakları bulunur.
• Yaprak yüzeyinde uçlara kadar uzanan  damarlanma görülür
• Sonbaharda yapraklar sararır ve 1 ile 15 gün arasında dökülme görülür.

Mabet Ağacı Meyvesi

Mabet Ağacı Faydaları ve Zararları

• Ginko tohumu meyve etini ve kabuğunu çıkarıldıktan sonra pişirilerek yenilebilmektedir, fakat fazla miktarda tüketilince zehir etkisi yaratabilmektedir.
• Cildi yenileme özelliği vardır ve aynı zamanda saç dökülmesi için son derece etkilidir. 

Mabet Ağacı Çayı Faydaları

Son zamanlarda gıda takviyesi olarak kullanılan Ginko yaprağı kurutularak çayı tüketilmektedir. İnsan sağlığına faydalarıyla bilinen mabet ağacı bitki çayının faydaları şu şekilde genellenmektedir:

• Alzheimer hastalığı başta olmak üzere hafıza bozukluklarına iyi gelir,
• konsantrasyon güçlüğü ve dikkat dağınıklığına iyi gelir,
• Zihin yorgunluğu ve göz tansiyonuna iyi gelir,
• Parkinson hastalarına yardımcı ve destekleyici etkisi vardır,
• Zayıf kan akışı sorunlarında kullanılır,
• Antioksidan etkisi vardır.

Mabet Ağacı Çayı Zararları

Sağlık için bu kadar faydalı olmasına karşın aşırı ve düzensiz kullanımı çeşitli yan etkilere sebep olabilir. Bu sebeple doktor onayıyla kullanılması önerilir.

Mabet Ağacı Türkiye’de Yetişir mi?

Türkiye’de; İstanbul, Trabzon, Ankara, İzmir, Manisa, Balikesir, Yalova’da dikili örneklerinin bulunması ise adaptasyon yeteneğinin ne kadar yüksek olduğunu göstermektedir.

Mabet Ağacı İklim İsteği

Ginkgo Biloba yüksek nem ve bol sulanma ihtiyacı duyarlar.

103 Mabet Ağacı Ankara Garı’nda Yaşatılacak

IŞİD’in 10 Ekim 2015’de bombalı saldırı düzenleyerek Ankara Garını kana bulamasından sonra hayatını kaybeden 103 kişinin anısına meydana 103 ginkgo biloba dikilerek anısı yaşatılmaya çalışılacak.

Endemik, Yunanca “endemos” (indigenous) kelimesinden gelmektedir. Endemik bitki ise dünyanın yalnızca belirli bir bölgesinde veya yöresinde yetişen bitkiye verilen isimdir. Türkiye’de yetişen endemik bitki türleri yaklaşık 3000 civarındadır. Bir başka deyişle Türkiye’de yetişen bitkilerin yüzde 30’u endemik bitkidir. Şanlıurfa’nın Halfeti ilçesinde yetişen karagül (Halfeti gülü) ülkemizin sahip olduğu endemik bitkilerdendir. Zira bitkinin bizzat kendisini alıp başka topraklarda yetiştirilmeye çalışıldığında renginin değiştiğine dair efsaneler var.

Kara gül bugün Halfeti’nin sembolü niteliği taşımaktadır ve yörede çok eski zamanlardan beri yetiştirilmektedir. Bu güller Halfeti ilçesi ile adeta özdeşleşmiştir. Halfeti gülü “Louis XIV” adıyla Avrupa’da tescil ettirilerek ticarileştirilmiştir. Siyahi Güller güllerin efendisi olarak bilinir. Güllerdeki bu siyah renk tüm renklerin bileşiminden oluşur, açıldıkça diğer renkler ortaya çıkar. Güllerde her rengin bir anlamı vardır; genel olarak mutluluk simgesidir, aşk, huzur ve güzelliktir. Ancak, siyah renk genel olarak hüznü ve asaleti temsil eder. Türkiye’de gül çeşitliliğinin yüksek olmasında siyahi yediveren güllerin genotipik çeşitliliğinin önemi büyüktür. Halfeti Gülü’nün cinsinin gen merkezi Türkiye olarak belirlenmiştir. Siyahi güller (Halfeti gülü) Türkiye için önemi sadece bir biyolojik çeşitlilik grubu değil; aynı zamanda diğer güllerin atasal soyları olma ihtimalinin yüksek olmasıdır.

Halfeti gülü ise siyahi güllerin en önemlisidir. Bazı bilimsel yayınlarda farklı isimlerle anılır. Fakat hala Halfeti’de yetiştirilen siyaha yakın koyu kırmızı Halfeti gülünün ne zaman ve nereden geldiği tam olarak bilinmemektedir.

Siyah gül veya Halfeti gülü adıyla bilinen bu genotiplerden bazıları sadece tomurcukta iken siyah, bazıları ise açıldığında siyah olabilmektedir. Bazıları ise değişikliğe uğramamaktadır. Halfeti gülü, Batı Anadolu’da yetiştirildiğinde kokusu azalmakta, rengi açılmaktadır. Böyle bir durumda “Kadife gül” adı verilmektedir. Kadife güller, koyu pembeden koyu kırmızıya kadar rengi değişen yerli, kokulu; sarmaşık ya da oturak Anadolu güllerinin genel adıdır. Güllerde rengin siyaha dönüşmesi, sıcaklığın ve bitkide su kaybını önlemeye yönelik uçucu yağ sentezinin arttığını göstermektedir. Değişik ülkelerde yapılan gözlemlerde; siyahi güllerde rengin en çok iklimsel faktörlerden, özellikle de ışıklanma süresi ve sıcaklıktan etkilendiği tespit edilmiştir. Bazılarında çiçek rengi, sıcaklık ve ışıklanma arttıkça siyaha; ışıklanma süresi ve sıcaklık azaldıkça vişne rengine ve kırmızıya dönüşmektedir.

Halfeti İlçesi

Bu muhteşem bitkinin evi olan Halfeti’nin tarihi ise M.Ö. 855 yılına dayanıyor. O zamanlar Asur kralı tarafından Şitamrat ismi verilerek kurulmuş. Tarih boyunca pek çok uygarlığa tanıklık etmiş. Hitit, Med, Pers, Makedon, Selevkos ve Partların egemenliği altına girmiş ve çağlar boyunca ismi hep değişmiştir. Yunanlılar gelmiş, Urima demiş, Süryaniler ise Kal’a Rhomeyta.. Yakın tarihe geçildiğinde ise, 1292 yılında Memluklular tarafından ele geçirilip yine ismi değiştirilmiştir. Kal’atül Müslimin adı verilen şehir, Yavuz Sultan Selim ile Osmanlılara geçmiş ve bugün de kullanılan Rumkale adını almış, ancak Osmanlı döneminde şehir önemini kaybedince yerleşim alanı karşı sahile taşınmıştır.

1954 yılında ilçe haline gelen Halfeti, Birecik Barajı’nın yapımı ve taşması sonucu 2000 yılında sular altında kaldı. Bugün terk edilmiş haldeki Savaşan Köyü, eski Halfeti olarak geçiyor. Su basması sonucu taşınan evler ise yaşamın devam ettiği yeni Halfeti’yi oluşturdu. Bugün Şanlıurfa ilinin tarihi ve turistik bir ilçesi olan Halfeti, Türkiye’deki 9. Cittaslow olmuştur. Buraya gelen misafirler turistik kentin sular altında kalan kısmını tekneyle gezme fırsatı bulmaktadır. Tekne turu sırasında Fırat Nehri’nden geçerken sular altında kalan Ulu Cami’nin minaresi ve Rumkaleyi görebilmektedirler.

Halfeti Gülü Efsanesi

Bugün bu güllerin bölgenin mikroklima oluşturması ve iklim şartlarından dolayı böyle renklendiği söylense de karagül ile birlikte Halfeti’nin bir çok efsanesi bulunmaktadır.

Söylenilene göre Halfeti’de sular altında kalan Ulu Cami’nin Ermeni ustası olan Asadur’un, Vartuhi adında çok güzel bir kızı varmış. Vartuhi evlerinin avlusunda Halfeti’nin en güzel kırmızı güllerini yetiştiriyormuş. Annesi doğarken ölmüş olan Vartuhi, Asadur ustanın dünyadaki tek varlığıymış.

Nehrin karşı kıyısında da güvercin ve keklik yetiştiren ,Müslüman bir delikanlı varmış. Bu genç, bir gün kaçan güvercinin peşinden koşarak, Vartuhi’nin güllerinin bulunduğu avluya gelmiş. Bu delikanlı, çok güzel bir kız olan Vartuhi’yi görür görmez aşık olmuş. Bu iki genç daha sonra birbirlerine aşık olmuşlar ve buluşmaya başlamışlar. Vartuhi’nin babası daha sonra bunu öğrenir ve kızının bununla evlenmesine karşı çıkmış. Çocuklar birbirlerini çok sevmiş ve ayrılmaya hiç niyetleri yokmuş. Artık babası Asadur’un baskısına dayanamayan ve birbirlerini çok sevip kavuşamayacaklarını anlayan bu iki genç, kendilerini Fırat’ın sularına atarak intihar etmişler. Ve derler ki; bu iki gencin ölümünden sonra Halfeti’deki tüm kırmızı güller siyaha dönüşmüş.

Karagülün (Halfeti Gülü) şeytanın gülü olduğunu iddia eden bir efsane daha var. İnanışa göre karagül, şeytanın gülüymüş ve kimse ona dokunmazmış. Ancak karagül bir gün bir kıza madalyon olarak gözükmüş. Kız madalyonu sahibine vermek için eline alınca, şeytanın gülüne dokundu diye yöre halkı kızı cadı ilan etmiş. Ve kızı çarmıha gerip taşlayarak öldürmüşler. Bunun üzerine şeytan da kızın öldüğü bu topraklarda acı bir iz kalsın diye, “Burada artık sadece siyah gül yetişecek” demiş. Ve o günden sonra Halfeti gülleri siyaha dönüşmüş.

Bir diğer efsane ise mağaraya atfedilmiş. Rumkale civarında karşılıklı iki mağaradan birinin adı Hıdırellez Mağarası. İsmi önündeki oyuk taştan geliyor. Bu taşın mağaraya çamaşır yıkamaya gelen bir kadın olduğuna inanılıyor. Efsaneye göre çamaşır yıkamaya gelen kadın, yıkanmak ister ve üstündekilerini çıkarır. Çırılçıplak kalan kadın, mağaraya erkeklerin geldiğini fark edince “Allah’ım beni taşa çevir de çıplak görmesinler” der ve oracıkta taşa döner.

Süt Pınarı ise artık Fırat’ın suları altında kalmış ama efsanesi anlatılmaya devam ediyor. Buradan akan su, süt gibi bembeyazmış ve doğum yapan kadınlar sütü bol olsun diye buraya gelirmiş. Hedik pişirilir ve üç kere ‘Al sana Hedik, ver bana süt!’ diyerek sudaki balıklara atılırmış. Böylece sütü kesilen kadınlara bile bol süt geleceğine inanılıyormuş.

Onlarca hikayeye sahip bu tarihi kentin en önemli özelliklerinden biri olan karagül günümüzde yerel yönetimler tarafından tanıtılmaya ve kent peyzajında kullanılmaya başlandı. Her köşesi ayrı bir cennet olan ülkemizin insana huzur veren bu şirin kasabası görülmeye değer!

Renklerin ve baharat kokularının sokakları şenlendirdiği, Afrika ve Arap kültürlerinin birbiriyle harmanlandığı büyüleyici bir ülke Fas. Otantik ihtişamıyla gözleri kamaştıran bir mimariye sahip olan Marakeş ise fasın en canlı kenti. Fantastik ve mistik yapısıyla insanı kendine çeken Marakeş; etkileyici tarihi, kıpkırmızı yapıları ve lezzetli mutfağıyla ilham kenti lakabını oldukça hakediyor. Şehir iki farklı yarıdan oluşmakta; Ortaçağ’da Sultan Yusuf Bin Taşfin tarafından kurulan antik duvarlar içindeki Old City olarak da tabir edilen Medina, diğeri de 20. yüzyıl başında Fransızlarca kurulan kolonyal Ville Nouvelle…

Atlas dağlarının eteklerinde bulunan Marakeş, ülkenin ortasında başşehir konumundadır. Çöl ile Kuzey Fas arasında turizm önemli bir yer tutmaktadır. 1999 yılında krallığın başına geçen Kral 6. Muhammed’in reformcu yönetimi sayesinde Marakeş, dünyanın en çok tercih edilen turizm merkezlerinden biri olma yolunda ilerlemektedir.

Jamaa El Fna Marakeş’in sembol meydanı, UNESCO’nun ‘Milli Miras’ listesinde.

Kenti koruyan en önemli faktör, palmiye ağaçlarından daha yüksek binaların yapılmasını yasaklayan inşaat yasası; tabii bunun tek istisnası minareler! Marakeş; binalarda kullanılan  yörenin toprağından yapılmış tuğla ve sıva nedeniyle, Kırmızı Şehir olarak anılıyor. Tasarım, yetenek, estetik, emek, sanat… Bunlar her yerde karşınıza çıkıyor. Çok renkli çinilerden çeşmelerle dolu avlulara, süslü kapı tokmaklarından filigran gölgeler oluşturan pirinç fenerlere kadar her mimari ayrıntı fotoğraflanmayı hak ediyor. Bu yüzden de sanatçıların ve fotoğrafçıların oldukça ilgi gösterdiği bir kent burası..

1. Bin Yusuf Medresesi

Kentte en çok ilgi çeken yapılardan biri Medina’nın kalbindeki Bin Yusuf Medresesi. 1565’te Saadian Hanedanı tarafından yaptırılan ve dönemin en büyük okullarından biri. Hat sanatıyla süslü duvarlarının oluşturduğu farklı atmosfer ve ahşap oyma sanatının nadide örneklerini sergileyen yapı, ayrıca Kuzey Afrika’nın en büyük medresesi olma özelliğine sahip.

Eskiden bilim ve teknoloji eğitimi veren İslami bir okul olan yapı, bugün müze olarak kullanılıyor. “Hücre” adı verilen daracık öğrenci odaları, ortasında bir havuz bulunan sakin bir avluya bakıyor. Muhteşem  çinileri, sedir ağaçları ve hat işleriyle bu yapı muazzam bir uyum içinde. İbadet yerinde çam kozalağı ile palmiye motifleri ve nalı andıran kemerler insanı kendine hayran bırakıyor. İnşaası 16. YYda biten bu yapının -başta çini, taş ve ahşap olmak üzere- neredeyse tamamı el işçiliğiyle yapılmış. Avlusunun ortasında bulunan havuz islam mimarisine kanıt niteliğinde.

2. Kutubiye Camii

Kutubiye Camii, Djemaa El Fna Meydanı’nın paralelinde yer alan, 70 metrelik minaresiyle şehrin her yerinden görülebilen yalnız şehrin değil ülkenin de simge yapılarından birisi Koutoubia Camii. Marakeş’in en büyük camiisi olan Kutubiye, on üçüncü yüzyılda Berberi Kral Yakup Mansur zamanında yapılan ve her yüzü oymalar ve pencerelerle süslenmiş dikdörtgen formlu bir yapı. Yetmiş iki metrelik yüksekliği, sayısız portakal ağacının bulunduğu bahçesiyle ilham alınan Kutubiye Camii’nin aynısı İspanya’nın Sevilla kentinde yapılmış.

Caminin minaresinde merdiven olmadığı,sürekli dönen bir yoldan yürüyerek çıkıldığı ve ezanı okuyacak müezzinin minareye eşekle çıktığı söyleniyor. Muvahhidler’in en büyük mimari başarısı olarak kabul ediliyor bu yapı. Muvahhidler, 1146 ve 1248 yılları arasında, bugünkü İspanya topraklarının büyük bölümünün yanı sıra Kuzey Afrika’daki bazı toprakları da denetimleri altında tutmuş bir millettir.

3. Bahia Sarayı

19. yüzyılda Sultan Hasan’ın veziri Bou Ahmet için yapılan bu saray, muhteşem bir mimariye sahip. Bahia Sarayı ince işçiliği ile hem İslam sanatının hem de Fas mimarisinin en iyi örneklerinden biri olarak sayılıyor. Yapımı tam 14 yıl sürmüş, ve buna değmiş; göz alıcı ve derin detaylı işlemeler insanı büyülüyor adeta. Saraydaki avlunun etrafında çeşitli odalar yan yana dizilmiş her birinin tavan süslemeleri muhteşem güzellikte. İkinci avluya geçmeden önce Osmanlı’da selamlık denen yapıya benzer genişlikte bir salon bulunuyor. Tavandaki ufak camlı alanlardan içerisi aydınlanıyor.

Sarayın en önemli özelliği palmiyeler, sarmaşıklar ve limon ağaçlarıyla dolu bahçesi. Sarayın rengarenk mozaikleri büyüleyici, tavan süslemeleri, ahşap oymaları insanı hayran bırakıyor. İçerideki fayans döşemeleri, boyalı tavanlar ve şaşalı dekorasyonu zamanın ruhunu yansıtıyor. Fas Hanedanlığı ihtişamını layıkıyla günümüze taşımış bir eser Bahia Sarayı. İşçiliğiyle göz kamaştıran saraya, inşa edildiği on dokuzuncu yüzyılda, görkemli anlamına gelen Bahia ismi verilmiş.

4. Majorelle Bahçeleri

Şehrin kızıllığının içerisinde çivit mavisi bir stüdyo düşünün. Bu çılgınca fikir ancak bir sanatçıdan çıkabilir. Kırmızı ve mavi renkler birbirine zıt renkler olmasına rağmen, Marakeş kentinde bu renkler uyumlandırılmış. Bu dehşet uyumsuzluğun içerisinde aslında ahenkli bir uyum yakalanmış durumda.

Bu muhteşem eser Fransız ressam Jacquas Majorelle’in eseri. Fasın Fransız sömürgesi olduğu dönemde Fransız sanatçı tarafından, stüdyosunun da bulunduğu evinin etrafında tasarlanmış. Ressam, Fas hayatını anlatan eserleri ve tablolarında kullandığı Majorelle mavisi denen canlı mavi renk ile ünlenmiş.

Majorelle’in 1962 yılında hayatını kaybetmesinin ardından bahçelerin de bulunduğu mülkü bu kez de Fransız modacı Yves St Laurent satın almış ve bahçeleri yeniden dizayn etmiş. St. Laurent , 2008 yılında öldükten sonra külleri bu bahçeye savrulmuş. Bugün bahçede 5 kıtadan getirilmiş 300’den fazla bitki türü var. Bahçenin arka tarafında, Pierre Bergé’in, hayat arkadaşının anısını yaşattığı bir Roman sütunu bulunuyor. Diğer yandan, Majorelle Bahçeleri’nin içerisinde, İslam Eserleri Müzesi bulunuyor. Müzede, Saint-Laurent’in kişisel koleksiyonundan Kuzey Afrika kumaşları, Majorelle’e ait olan seramik, takı ve resim gibi parçalar bulunuyor.

5. Menara Bahçeleri

Menara Bahçeleri, on ikinci yüzyıldan bu yana Almohad Hanedanlığı üyeleri tarafından çalıştırılan bir çiftlik ve etrafındaki yemyeşil ormanlık bahçelerden oluşuyor. Atlas Dağları’nın eteğinde yer alan bu gizemli bahçeler, Marakeş’te en çok fotoğrafı çekilen yerlerden biri. 30 bin zeytin ağacına ve peyzajıyla bir bütün oluşturan içi süs balıklarıyla dolu dev bir havuza sahip olan Menara Bahçeleri içerisinde, ziyaretçilerin faydalanabileceği bir tesis ve mezdeh adı verilen piknik alanı yer alıyor.

Marakeş’in ilham, sanat ve tasarım şehri olduğunu kanıtlayacak daha onlarca mimari eseri mevcut. Maalesef yazıma bu kadarını sığdırabildim ama ilginizi çekerse dudak uçuklatan mimariye sahip tarihi evlerden restore edilmiş, oldukça modern bir o kadar da kendi tarihini koruyabilmiş bir çok konaklama mekanı var. Ve bir çok gezgin blogu .. Bahsettiğim iki konuyla ilgili internet sayfası linklerini okurlarımın beğenisine sunduğum bu yazının altına bırakıyorum..

Marakeş Rehberi

Marakeş – Açıl Susam Açıl

Günümüzde giderek yaygınlaşan biyofilik tasarımın ne olduğundan bahsedeceğim bu yazımda, okurlarımıza son zamanların en başarılı örnek projelerinden birini sunmaya çalışacağım. Doğanın bize sunduğu kaynakları bilinçsizce tükkettiğimiz, hatta bu tüketimlerimizle iklim dengesini alt üst ettiğimiz bu yüzyılda yapı sektörüne düşen görevin tasarlanan mekanlarda kullanılan malzeme ve kullanım sürecine sürdürülebilirlik kazandırmak olduğunu düşünüyorum. Herhangi bir mekan tasarlarken mevcut ekolojik yapıyı gözden kaçırmamak gerek. Tam da bu noktada taa 1980lerde insanın doğal çevreyle olan iç bağlantısını esas alan biyofilik tasarım fikrini yaygınlaştıran Amerikalı psikolog Edward O. Wilson’u hatırlayıp biyofilik tasarım teriminden bahsetmek istiyorum.

Biyofilik Tasarım Nedir?

Biyofili terimi aslen “biophilia” kavramından gelir. Biophilia, “yaşam sevgisi veya yaşayan sistemlerin sevgisi” demektir. Biyofilik tasarım doğadaki doğal sistemleri ve süreçleri yapılı çevre tasarımına dahil etmenin gerekliliğini savunan bir yaklaşımdır. Bir çok akademik çalışma, doğadan esinlenerek tasarlanan mekanların sağlık ve psikoloji üzerindeki olumlu etkilerini kanıtlamıştır. Giderek betonlaşan kent yaşamlarımızda doğal ışık, organik malzemeler, yeşil alanlar ve tabi bitkilerden oldukça uzaklaşmaktayız. İş yerlerinde, eğitim ve hastane binalarında, konutlarda tasarlanan doğadan ve doğaldan yoksun mekanların varlığı insan psikolojisini, sosyal hayatı ve hatta çalışma verimini olumsuz etkilediğini tahmin etmek hiç de güç değil. Biyofilik tasarımlar insanların koşturmacalı ve stresli hayatlarına kısa bir mola verebilecekleri ve yaşadığımız bu beton dünyaya doğayı sızdırabileceğimiz tasarımlardır.

İşte eski bir bira fabrikası arazisine konumlandırılmış sanat, toplum ve yeşil alan odaklı harika bir biyofilik tasarım örneği:

Denizen Bushwick

Denizen Bushwick, daha girişten itibaren görsel bir şölen sunuyor; lobide misafirleri yenilikçi mimari ve parkların ve eğlence alanlarının katmanlı manzaralarıyla zengin bir görsel karşılıyor.

1.2 milyon metrekarelik alana inşa edilen bu projede 911 konut, mahalleye açık çok sayıda ortak alan, 17.850 metrekarelik bir kamu parkı, yeşil bir gezinti yolu ve iki adet bloktan oluşmakta. Bu iki blok ortak bir mesire alanına çıkan bir dizi kıvrımlı, birbirine bağlı avlularla birleşiyor. Her biri kendi karakterine sahip bu 5 avludan 2 tanesi halka açık durumda ve içerisinde süpermarket, yiyecek-içecek tesisleri buluyor. Avlulara yeşil bir doku hakim; ayrıca yarı örtülü yürüyüş yolları, bitkilendirilmiş koridorlar ve topluluk hissini canlandıracak peyzaj alanları mevcut.

Mevcut mahalle dokusunu korumayı hedefleyen bu projede yapıyı canlandırmak ve mahalle geleneklerini sürdürmek adına binaların avluya bakan cephelerinde yerel sanatçılar tarafından yapılan 15 mega duvar resmi bulunuyor. Bu kompleksin en dikkat çekici özelliklerinden biri de bu çünkü bulunduğu mahallenin geri kalan yapılarında da yerel sanatçıların resim çalışmalarını görmek mümkün.

Karma kullanım yapısına sahip bu bloklarda kahve dükkanı, oyun odaları, kaya tırmanma duvarı, boks ringi, tamamen işleyen bir mikro bira fabrikası ve daha fazlası bulunmaktadır. Çatı katında, mini golf sahası, barbekü, hidroponik bir şehir çiftliği ve bol miktarda oturma alanı dahil 70.000 metrekarelik bir alan bulunuyor. Ve bu çatı şehrin silüetini çok geniş bir alanda izleme imkanı sunuyor. Çatı bahçesinde 250’den fazla yerli New York ağacı ve 1.200’den fazla çalı ve çok yıllık bitki kullanılmış. Ve bu çatıların en önemli özelliği ise topraksız tarım alanlarına sahip bir çatı çiftliğinin olması!

İncelediğimiz bu projede şehrin tam ortasında doğayla iç içe modern bir yaşam alanı görmekteyiz. Günümüzde kentleşmeyle gelen problemleri bir çok farklı yollarla çözmeye ve insanları doğadan uzaklaştırmamak adına doğayı kente entegre etmenin yollarını aramaktayız. Biyofili fikrinin yaygınlaşması ve bu felsefe doğrultusunda projelerin hayata geçirilmesi hala bir umut ışığının olduğunun göstergesidir. Çok daha yeşil yazılarda buluşmak üzere..