Yapım Yılı: 1967 

Tasarım Ekibi: Doğan Tekeli, Metin Hepgüler, Sami Sisa 

Konum: Fatih, İstanbul 

Atatürk Bulvarı’nın Bozdoğan Kemeri ile Unkapanı arasında konumlanan, Tarihi İstanbul Yarımadası’nda farklı dönemlere ait Osmanlı ve Bizans eserleriyle çevreli, Süleymaniye’nin gölgesinde, tarihi çevreye saygılı, özgün, etaplı proje yarışma süreci ile önemli kazanımlar ve katkılar sağlayan, sanatı kamusal alana taşıyan, 1980’lerde plakçılar çarşısı olarak ünlenen, birçok ses sanatçısını ağırlayan, hikayelere ve filmlere konu olan, Ağa Han Vakfı tarafından 1980 yılında Ağa Han mimarlık ödüllerine aday gösterilen, yıkılmayan ama oldukça zarar gören, ilgi bekleyen, İstanbul’un ilk modern alışveriş merkezi, Türkiye modern mimarlık mirasının önemli örneklerinden:

İstanbul Manifaturacılar Çarşısı. 

“Yaşadığımız kentin caddelerinde, sokaklarında yürürken, önlerinden geçip gittiğimiz yapıların, pek çoğunun farkına varmayız. Arada bir gözümüze çarpanların da ne zaman ne zorluklarla, kimler tarafından inşa edildiklerini düşünmeyiz.”   

DOĞAN TEKELİ

“Çarşı arsası Tarihi İstanbul Yarımadası’nda; Fatih ve Süleymaniye Külliyeleri’nin oturduğu tepeler arasında kalan vadide ve İstanbul’u Beyoğlu’na bağlayan ana trafik yolunun bir kenarında; bir kilometreye yakın boyda bir şerit halindedir.  

Arsanın üst başında Bizans su kemerleri ve Şehzadebaşı Külliyesi, daha geride Süleymaniye Külliyesi, arada Vefa Kilise Cami’leri, bulvarın karşı tarafında Molla Zeyrek Cami (Pantokrator Kilisesi) bulunur. Bulvar üzerinde çarşı sahasının ortasında Şeb Sefa Hatun Cami, Unkapanı’na doğru geride ise Hacıkadın Cami ve Hamamı, Atlama Taşı ve Yavuz Sinan camileri yer alır.” ⁽¹⁾ 

Etaplı Yarışma Proje Süreci ile Öne Çıkan Bir Yapı Olarak: İstanbul Manifaturacılar Çarşısı 

1950’lerde İstanbul’da başlayan imar hareketleri, araç ulaşım koşulları ve malzeme sevkiyatlarında yaşanan zorluklar Eminönü, Sultanhamam ve çevresindeki hanlarda ticaret yapan manifaturacıların çalışma koşullarını olumsuz etkiler. Yeni bir çarşı arayışına giren manifaturacılar bir araya gelerek 1954 yılında Sınırlı Sorumlu İstanbul Manifatura ve Kumaşçılar Çarşısı Yapı Kooperatifi‘ni kurar. 

Kooperatif, yapılması amaçlanan çarsı arsası için nakliye imkanlarının daha uygun olacağı, Anadolu ile ticari ilişkilerin daha iyi kurulacağı, gerekli büyüklükteki arsanın kolayca ve ucuza bulunabileceği gibi nedenlerden dolayı Haydarpaşa ve çevresinde yoğunlaşır ⁽⁴⁾. Ancak dönemin belediye başkanı ve valisi Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay, İstanbul’da başlatılan imar ve istimlak faaliyetleri nedeniyle mali açıdan yaşanan sorunları aynı zamanda çarşı projesinin bölgenin imarını da değiştireceğini düşünerek kooperatife, Atatürk Bulvarı boyunca, Unkapanı’ndan Saraçhane’ye uzanan, %3 ile %8 arasında değişen eğimler gösteren 45.000 m² büyüklüğündeki dar parseli önerir. Çarşının Unkapanı’nda kurulması kararlaştırıldıktan sonra kentin imarı için çalışmalar başlar. Hali hazırda bir imar planı bulunmayan bölgenin planlanması ve istimlak sınırlarının belirlenebilmesi amacıyla “mevzi imar planı” yarışması açılır ⁽⁵⁾ ve yarışmaya katılan 14 proje arasından Cihat Fındıkoğlu, Kamil Bayur, Tarık Aka, Niyazi Duranay ve Özdemir Akverdi’nin projesi birinci seçilir. Seçilen proje, şehircilik müşaviri ve mimar Luigi Piccinato’nun danışmanlığında revize edilir. Piccinato,  arsa ortasında yer alan Şeb Sefa Hatun Cami’nin alt ve üst sınırındaki kütlelerin Atatürk Bulvarı’ndan Süleymaniye Külliyesi’ne görüş sağlayacak şekilde döndürülmesini önerir ⁽⁶⁾. Şeb Sefa Hatun Cami’nin üst kısmı için 2-3 kat, alt kısmı için ise 4 kat yüksekliğinde yapı yapılabileceği sınırı getirilir ⁽⁶⁾. 

İmar planının onaylanmasının ardından, 1960 yılında mimari proje yarışması düzenlenir ve katılımcılardan 80-90 m² büyüklükte, 4 tip halinde 1117 mağaza ve bu mağazaları besleyecek birimler istenir ⁽⁶⁾. Yarışma sonunda, Doğan Tekeli, Metin Hepgüler ve Sami Sisa’nın projesi uygulanmak üzere birinci seçilir. Birinci olarak seçilen projenin jüri raporu şöyledir:  

“Heyetimiz tarafından Manifaturacılar için bütün projeler arasında en uygun olarak seçilen bu projede: Bozdoğan Kemeri ile Şeb Sefa Hatun Cami arasındaki kısmın kompozisyonu gerek şehircilik ve gerekse mimari bakımdan güzel bulunmuş ancak Şeb Sefa Hatun Cami ile Atatürk Köprüsü arasındaki kısımda yukarıdakine benzer bir ifadenin devamı kısmen görülmekle beraber burada yerleştirilmiş olan üç yüksek büro bloğu yerleri ve aşırı irtifaları dolayısıyla uygun görülmemiştir. Tetkik heyetinin bu projede yapılmasını teklif ettiği şekil, ekli tavsiye raporunda ayrıca belirtilmiştir. Ayrıca istenilen dükkân sayısı bu projede tam olmakla beraber genişlikleri dar bulunmuştur. Fakat projedeki elastikiyet bu noksanlığı izale edecek durumdadır. Araziye intibakı ve toprağa gömülü mahdut sahanın avlular ve arka servis yoluna açılmalar suretiyle havalandırması projede güzel bir şekilde çözülmüştür” ⁽¹⁾

Seçilen proje, şehircilik müşaviri ve mimar Luigi Piccinato’nun danışmanlığında jüri raporu göz önünde tutularak revize edilir. Jüri tarafından yarışma projesindeki üç yüksek büro bloğunun, bire indirilmesi önerilir ancak zeminin kaygan ve çürük olmasının sonradan anlaşılması üzerine, yüksek büro fikrinden tamamen vazgeçilir. Ayrıca yapının inşaatı sırasında bazı mezarlarla karşılaşılır. Mezar taşları üzerinde yapılan araştırmalarda, mezarlardan birinin Fatih Sultan Mehmet’in hocası ve İstanbul’un ilk belediye başkanı kabul edilen Hızır Bey’e, diğerinin ise 17. yüzyılda dönemin önemli hocalarından Mustafa Kâtip Çelebi’ye ait olduğu anlaşılır. Buna göre yeniden revize edilen projede üçüncü ve dördüncü blokların arasına mezarlıklar avlusu olarak isimlendirilen bir alan tasarlanır. 

İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’nın yapım sürecinin son etabı bir diğer yarışma konusunu oluşturur. Tasarım ekibi, yapıda çağdaş Türk sanatından örnekler görmek ister. Bu amaçla düzenlenen yarışma sonucunda Füreya Koral ve Sadi Diren’in seramik panoları; Eren Eyüboğlu, Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Nedim Günsür’ün mozaik panoları; Teoman Germaner’in duvar rölyefi, Yavuz Görey’in çeşme heykeli ve Kuzgun Acar’ın Kuşlar heykeli yapıda yerlerini alır.  

Türkiye’nin ilk büyük alışveriş merkezi olan İstanbul Manifaturacılar Çarşısı, İstanbul’da dört vali/belediye başkanının değişmesi, ruhsat işlemleri sırasında belediye ile olan anlaşmazlıklar, projenin tarihi yarımadada bulunması nedeniyle birkaç kez revize edilmesi, kısıtlı malzeme, teknoloji ve iş olanaklarının olmasından dolayı altı yılda tamamlanarak dönemin başbakanı Süleyman Demirel tarafından 22 Nisan 1967 tarihinde açılır.

“Kentsel Dokuya Taze Bir Yama” Olarak: İstanbul Manifaturacılar Çarşısı

Eski bir kent bölgesine yeni bir yapı nasıl yapılır sorusuyla yolan çıkan Doğan Tekeli, Metin Hepgüler ve Sami Sisa çevrenin tarihi dokusu ile bütünleşen bir yapı ortaya koymak ister. Bu amaçla tarihten referans alarak çalışmaya başlayan mimarlar, İstanbul’un mimarlık tarihini incelerler ve Süleymaniye Mahallesi’nin geleneksel konutlarını, Tahtakale’nin hanlarını, Kapalıçarşı’yı örnek alırlar. Böylece yapı; konut, bedesten ve hanlardakine benzer avlu, arkat ve cumbalar barındıran Türk-İslam mimarisinden ve geleneksel çarşı kültüründen izler taşır. Ayrıca Behruz Çinici’nin önerisiyle yapıya, insan ölçeğine referans vermesi amacıyla balkonlar eklenir ⁽⁵⁾. 

Çevrenin tarihi dokusu ile bütünleşen bir yapı ortaya koymak isteyen mimarlar, arsanın çevresinde bulunan Şehzadebaşı Cami, Zeyrek Cami (Pantokrator Kilisesi), Bozdoğan Su Kemeri ve Şeb Sefa Hatun Cami ve özellikle Süleymaniye Külliyesi’nin etkisine gölge düşürmemek için doğal eğimden yararlanarak dikey yerine yatay bir yapı tasarlarlar. 

“Yarışmada dikkate aldığımız prensipler; bölgenin tarihsel-yapısal karakterine entegrasyonunun sağlanması, odak noktası olan ve sükuneti ile tatlı meyilli tepeye oturan Süleymaniye Cami’ne açılan iç bahçelerin tanzimi ile caminin komplekse her noktadan görsel bağlantısının temini ve en önemlisi parsel üzerinde mevcut cami ve yatır mezarlarının hiçbirine zarar vermeksizin, şehircilik, yapısal planlama ve tatbikatının gerçekleştirilmesidir.” ⁽⁷⁾

Metin Hepgüler 

İstanbul Manifaturacılar Çarşısı, Atatürk Bulvarı boyunca uzanan avlulu altı bloktan oluşur. Bloklar, birbirlerine sokaklar ve avlularla bağlı olarak tasarlanır. Altısı kapalı, biri şadırvanlı ve biri de mezarlıklar avlusu olmak üzere toplam 8 avludan oluşur. Projede dükkanlar, Süleymaniye yönünde görüş sağlayan avlular çevresinde ve yaya alanları üzerinde akıcı bir yaya ulaşımı sağlayacak biçimde konumlandırılır. Yaya ulaşımı, bulvarın yoğun taşıt trafiğinden ayrılır. Bulvara paralel olarak düzenlenen bir yol, servis ulaşımını sağlar ve otopark girişleri bu yola bağlanır.  

Yapı, Ludwig Mies van der Rohe’nin “az çoktur” biçiminde tanımlanan modern mimari üslubundan etkilenerek tasarlanır. Ayrıca yapı 1950’li yıllarda Uluslararası Modern Mimarlık Kongreleri’nde sunulan “mat-building” (hasır yapı, dantel kentsel doku) yaklaşımın, 1957’de Aldo van Eyck’in ortaya koyduğu “labyrinthine clarity” (labirent netliği) kavramının ve öncülük ettiği “mat-urbanism” yaklaşımın bir örneği olarak da değerlendirilebilir ⁽⁵⁾. 

Yapıda bütün dolgu duvarlar beyaz traverten kaplanır ve yatay taşıyıcılar (döşemeler) ile korkuluklar brüt beton bırakılır.  Hem yapı bütünlüğünün sağlanması hem de daha fazla ışık almasını sağlamak amacıyla üst katlarda yer alan dükkanların dışa bakan cephelerinin büyük kısmı prefabrik bir kafes elemanla kaplanır. 

Yapıda kullanılan malzemenin seçiminde önce çevre ile uyum sağlama ve dayanıklılık, daha sonra ekonomi ve uygulama kolaylığı aranır. Malzeme seçimi ile ilgili yapının mimarlarından Doğan Tekeli malzemelerin son derece özensiz kullanılacağını tahmin ettiklerini ve bunun için sıva kullanmayıp taş, kaplama, traverten ve brüt beton kullandıklarını ifade eder ⁽⁶⁾. 

Sanat-Mimarlık İş Birliğine Örnek Bir Yapı Olarak: İstanbul Manifaturacılar Çarşısı 

İstanbul Manifaturalar Çarşısı’nın mimari tasarım sürecinde gelişen önemli katkılarından biri de dönemin çağdaş Türk sanatının örneklerine yer vermesidir. Yapının mimarlarından Doğan Tekeli İmeceden İMÇ’ye isimli kitapta bu konuyu şöyle anlatır:

“(…) Şimdi efendim o aslında benim fikrimdi, ama o zaman yapılara sanat eseri koyma fikri dünyada olan bir uygulama. Bir de Türkiye’de sanatçıların ve bazı siyasilerin de etkisiyle devlet yapılarına sanat eserleri konulmasıyla ilgili bir kanun veya bir yönetmelik çıktı. Yönetmelikte devlet yapılarına yapı maliyetinin yüzde ikisi kadar sanat eseri konacak deniyordu. Böyle bir fikir genel olarak vardı havada. Bu fikirdir muhtemelen bana esin veren. Ben de bunu sıfırdan icat etmedim. Şunu düşündüm, bu yapı Türkiye’de o dönemde bir defada yapılan en büyük ölçekli yapı. O zaman yapının otuz kırk yıl içinde bugünkü haline geleceğini de düşünmüyordum. Bu yapı çağdaş Türk sanatından örnekler taşımalı dedim, kanunun esprisine uygun olarak. Süleymaniye’de nasıl Karahisâri’nin hatları, Sarhoş İbrahim’in vitrayları var, bu da öyle bir şey, çağın Türk sanatından bir örnek taşımalı…” ⁽¹⁾ 

Bu amaçla açılan plastik sanatlar proje yarışması sonucu Kuzgun Acar’ın Kuşlar Heykeli (1. Blok), Füreya Koral’ın Seramik Panosu (1. Blok), Eren Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu (1. Blok), Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Mozaik Panoları (1. Ve 2. Blok), Yavuz Görey’in Çeşme Heykeli (2. Blok), Ali Teoman Germaner’in Duvar Rölyefi (5. Blok), Sadi Rıfat Diren’in Seramik Panosu (5. Blok) ve Nedim Günsur’un Atlar Mozaik panosu (6. Blok) çarşıda yerini alır.

İstanbul Şehir Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi Mimarlık bölümünde görev yapan Prof. Dr. Uğur Tanyeli bu konuyla ilgili düşüncelerini şöyle ifade eder: 

“İstanbul Manifaturacılar Çarşısı içinde dönemin güncel sanat yapıtlarına yer verişi açısından, Türkiye’de hâlâ aşılmamış bir doruktur. O yılların önemli Türk sanatçılarının iki veya üç boyutlu yapıtlarını içerir. Bir tür modern sanat açık hava müzesi gibidir. Aynı çapta bir ikincisi yapılmadı. Hatta kabaca İMÇ’ deki sanat yapıtlarının metrekare olarak toplam yüzölçümü İstanbul Modern Sanat Müzesi’ndekilerden fazladır.” ⁽⁸⁾ 

Sanatı kamusal alana taşıyan, böylelikle onun sınırlarını genişleten, mekâna sergi kimliği kazandıran eserler, ana caddeye bakan ve ona açılan koridor duvarlarında yer alır.

1. Blok: Kuzgun Acar’ın Kuşlar Heykeli, 1967 

Türkiye’de çağdaş heykel sanatının öncülerinden kabul edilen Kuzgun Acar, Kuşlar Heykeli’ni çarşının sembolü olarak tasarlar. İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) 1. Blok dış cephesinde yer alan eser, ışığın geliş açısı ve plastik etki düşünülerek konumlandırılır. İMÇ’nin mimarlarından Metin Hepgüler, Yük. Mim. Didem Yavuz ile 20 Haziran 2007 tarihinde yaptığı bir görüşmede bu konuyu şöyle anlatır:

“Döneminde Bedri Rahmi ve Kuzgun Acar’la çalışmayı istedik. Çünkü yapı mimari eser olarak iç mekân çözümlerine, süslemelerine, elektrik ve mekanik çözümlemelerine kadar farklı olmalıydı. Projede sağır duvarlar üzerinde nerede ne olacağını tartıştığımızı hatırlıyorum. Sonrasında Kuzgun Acar’la heykelin duvardan daha kopuk olması gerektiğine dair bir konuşmamız geçti. Işığın geliş açısı, plastik etki bizim için çok önemliydi.” ⁽⁹⁾ 

Eser, dış mekân şartları sebebiyle yıpranmasından ve bazı parçalarının kopmasından dolayı 2013 yılında Kültür Bilincini Geliştirme Vakfı (KBGV), İMÇ Yönetimi ve Fatih Belediyesi’nin desteğiyle restore edilerek 20 Kasım 2016 tarihinde yerine taşınır.  

1. Blok: Füreya Koral’ın Seramik Panosu, 1965 

Türkiye’nin ilk kadın seramik sanatçısı Füreya Koral, tasarladığı panoda figüratif bir anlatımla aşkı ve mutluluğu betimler. Füreya Koral’ın seramik panosu bugün kimi zaman tentelerin önünde, tabelalar altında kimi zaman da bir afişin gölgesindedir.

1. Blok: Eren Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu, 1965  

Ressam Eren Eyüboğlu, sarı rengi ağırlıkta kullandığı mozaik panosunda göç eden, ata binen, çocuğunu sırtında taşıyan, tarlada çalışan Anadolu kadınını ve yaşamını betimler.

1. Blok: Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu, 1965 

Ressam, yazar ve şair Bedri Rahmi Eyüboğlu, İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) 1. Blokta yer alan mozaik panosunu Anadolu’da kullanılan eşarp ve yazmalarda kullanılan oya motiflerinden esinlenerek tasarlar. 

2. Blok: Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu, 1965 

Bedri Rahmi Eyüboğlu, 2. Blokta yer alan mozaik panosunda kuşları, balıkları, minareleri, kuleleri, kubbeleri ve masmavi denizi ile İstanbul’u betimler. Eser, arkada Süleymaniye’ye önde Zeyrek Cami’ye perspektifler veren bir binada, İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) ile bütünleşir ⁽⁹⁾.

2. Blok: Yavuz Görey’in Çeşme Heykeli 

Mimar ve heykeltıraş Yavuz Görey’in dekoratif çeşme heykeli İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) 2. Blok avlusunda yer alır.

5. Blok: Ali Teoman Germaner’in Duvar Rölyefi, 1965 

Sürrealist çalışmalarıyla tanınan heykeltıraş Germaner, İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) 5. Blokta bulunan rölyefini doğal kireç taşlarından kabartma olarak hazırlar. Duvara değişik gruplar halinde yerleştirilen eserin bulunduğu meydan konum olarak Zeyrek Sarnıcı’na ve Zeyrek Cami’ne bakar. Mezopotamya, Mısır, Orta Amerika gibi uygarlıklarının sanat ve mitolojilerinden etkilenerek hazırlanan rölyef metaforik bir anlatıma sahiptir ⁽¹³⁾. Eser, bugün çarşı içerisinde bulunan eserler arasında en çok zarar görenidir. Eserin pek çok parçası kaybolur ve yerini çivilere bırakır. Ayrıca konulan tenteler nedeniyle eseri fark edebilmek için özel bir çaba gerekir. 

5. Blok: Sadi Rıfat Diren’in Seramik Panosu, 1967 

Çağdaş seramik sanatına değerli katkılarıyla bilinen Sadi Rıfat Diren, İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) 5. Blokta yer alan yeşil tonlardaki seramik panosunda Anadolu seramiğinin özelliklerini, temalarını ve motiflerini kullanır. Bugün oldukça zarar gören eser ile ilgili sanatçı, 2015 yılında Sevinç Özarslan’a verdiği röportajda kırgınlığını şöyle ifade eder:  “Bütün seramiklerimi yıktılar, bir ben kaldım. Ben de gidince rahatça yıksınlar artık… Tarabya gitti, Baltalimanı gitti, Manifaturacılar keşke gitse rezil ettiler. Önüne dükkânlar yapmışlar. Hiç bakılmamış.” ⁽¹⁴⁾.

6. Blok: Nedim Günsur’un Atlar Mozaik Panosu, 1967 

“Tüm nesnelere sevgiyle yaklaşan ressam” olarak nitelendirilen Nedim Günsür, İstanbul Manifaturacılar Çarşısı (İMÇ) 6. Blokta yer alan eserinde at figürlerini soyut bir anlatımla betimler. Bugün eser üzerinde medeniyet ve saygı kavramlarını özümsemiş akıllı zihniyetlerin (!) sprey boya ile yazılmış isimlerini görmek mümkündür.

Zaman içerisinde binanın ön cephesinde bulunan prefabrik kafes sistem sökülür. Bazı dükkân sahiplerinin vitrinlerini genişletmesi ile toprak tuğla ile kaplı cephesi zarar görür. Avluda bulunan şadırvan büfeye dönüştürülür. Sanat eserleri led tabelaların altında, kumaş rulolarının arkasında, kutuların gölgesinde kalır. Bazı eserlerin parçasının kaybolması ve hatta bazı mozaiklerin üzerindeki karalamalar ile eserler oldukça zarar görür. Bugün çarşıda bulunan sanat eserlerini fark edebilmek için özel bir çaba gerekir.  

Zamanın ve insanların yapı üzerinde yarattığı hasar, çarşının işlevini yitirmesi gibi “bazı nedenlerle” çarşının yıkılması gerektiği düşünülür. 22.09.2005 tarihinde onanan 1/5000 ölçekli nazım imar planı ile 1/1000 ölçekli imar planında İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’nın bulunduğu alan “prestij konut alanı” olarak gösterilir. Gazetecilerin, akademisyenlerin, mimarların ve sivil toplum kuruluşlarının desteği ile karara itiraz edilir.  13 Kasım 2008 tarihinde Danıştay “Cumhuriyet döneminin yarışmalarla elde edilmiş, modern mimarlığın önemli örneklerinden birini oluşturduğu, 2700 yıllık geçmişe sahip ve Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi maddi kültür ögelerini içeren Tarihi yarımadanın birbiriyle etkileşim içinde ve birbirini tamamlayan bir kültür mozaiği olarak koruma/kullanma dengeleri gözetilerek bütünsellik içerisinde korunması ve iyileştirilmesinin gerektiği, inceleme konusu alan ve yakın çevresinin yangın sonrası imar faaliyetleri nedeni ile Unkapanı-Beyazıt-Aksaray arasında ulaşıma açılan Atatürk Bulvarının batı kanadında yer alan Zeyrek SSK Binasının parçalı mimar kimliğine koşut olarak doğu kanadında avlulu ve parçalı karakterde yer alan İMÇ bloklarının da Süleymaniye Külliyesi’ne yer yer açılarak özgün bir modern mimarlık anlayışıyla tasarlandığı”⁽⁶⁾ gerekçesiyle çarşının yıkılma kararını durdurur ve yapı “1. Derece Korunacak Yapılar” olarak tescillenir. 

İstanbul Manifaturacılar Çarşısı, yıkılmayan ancak oldukça zarar gören, kent hafızasından çağdaş yapıların silindiği bugünlerde ilgiye ihtiyacı olan nitelikli çağdaş mimarlık örneklerindendir. Tasarımıyla alışveriş merkezi/çarşı anlayışına yeni bir yorum getiren, yerel ve evrensel değerleri harmanlayan, insanların hafızasında yer eden çarşı; mimari, toplumsal ve ekonomik açıdan önemlidir.

Bugün çarşıda duvar kağıtları, kumaşlar, müzik aletleri ve pek çok ürünün satışı yapılır ayrıca çarşı, alışveriş yapmaktan hoşlanmayanlara bile, tarihi dokusuyla, çarşıda gezerken karşılaşılan avlularıyla ve sanat eserleriyle farklı deneyimler sunar.  

Önümüzün, arkamızın, sağımızın, solumuzun alışveriş merkezi olduğu bugünlerde tarihi çevresi ile bütünleşen, sanatı kamusal alanla buluşturan, mevzi imar planı yarışması, mimari proje yarışması ve plastik sanatlar proje yarışma süreci ile bugün bir araya getirmek istesek getiremeyeceğimiz isimleri bir araya getiren, usta isimlerden bizlere kalan kıymetli bir mirastır.

Atakan Aslan ve Volkan Aslan’ın 2014 yılında İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’nın mimarlarından Doğan Tekeli ile yaptığı röportajı aşağıda bulabilirsiniz.

İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’nda bulunan sanat eserleri ilgili bilgiler içeren videoyu bu adreste bulabilirsiniz. 

Bu yazımızda Doğan Tekeli’nin deyimi ile bir dönemin öne çıkan bir yapısı olan İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’nı bilmeyenlere anlatmak bilenlere hatırlatmak istedik. Bir başka yazımızda görüşmek üzere.  

İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’nda emeği olan tüm isimlere saygılarımızla.

Yararlanılan Kaynaklar

“Bir zamanlar Amerika’nın kalbinde, bütün yaşamın çevresiyle ahenk içerisinde göründüğü bir kasaba varmış. Bu kasaba, ilkbaharda yeşil tarlaların üzerinde beyaz çiçek bulutlarının gezindiği, yamaçlarında meyve bahçeleri ve yeşil buğday tarlalarının oluşturduğu bir satranç tahtasının tam ortasındaymış. Sonbaharda; meşe, akçaağaç ve huş ağaçları çamların arkasından yanıp parıldayan bir renk cümbüşü yaratırmış. Tepelerde tilkiler ulur, geyikler sonbahar sabahlarının sislerinde yarı kaybolmuş halde, tarlalardan sessizce geçerlermiş. 

Yılın büyük bölümünde, defne, kartopu ve kızılağaçlar; büyük eğrelti otları ve kır çiçekleri yolcuların gözlerini sevinç ışıkları ile doldururmuş. Kışın bile yol kenarları sayısız kuşun, meyve çekirdekleri ve karların arasından başını uzatmış kuru yabanıl otların tohumlarıyla beslenmek için geldikleri cennet gibi yerlermiş. Gerçekten de tüm yaz yaban; kuş çeşidi ve bolluğu ile tanınırmış, ilkbahar ve sonbaharda göçmen kuş sürüleri akmaya başladığında insanlar çok uzaklardan onları izlemeye gelirlermiş. Diğerleri tepelerden akan ve kuytularda alabalıkların yaşadığı gölcükler oluşturan tertemiz, buz gibi derelerde balık tutmaya gelirlermiş. Bütün bunlar bölgeye ilk yerleşenlerin evlerini dikip, kuyularını açmalarından ve ahırlarını yaptıkları günlerden yıllarca önceymiş. 

Gel zaman git zaman bölgeyi bir acayip afetin karanlığı sarar ve her şey değişmeye başlar. Toplumun üzerine bir uğursuz büyü çöker: tavuk sürülerini esrarengiz hastalıklar kırıp geçirir, sığır ve koyunlar hastalanıp ölür. Her yerde ölümün gölgesi vardır. Çiftçiler daha çok ailelerindeki hastalıklardan söz etmektedirler. Kasabada doktorlar, her geçen gün hastalarında görülmeye başlayan yeni hastalıklar karşısında şaşırıp kalırlar. Ani ve açıklanamayan birçok ölüm olmuş; bunlar sadece yetişkinlerde değilmiş, çocuklar da oyun oynarken aniden hastalanarak, birkaç saat içerisinde ölmüşler. 

Garip bir dinginlik vardır. Sözgelimi, kuşlar nereye gitmiş olabilirler? Çok kişi onlardan şaşkınlık ve endişeyle söz etmektedir. Bahçelerdeki kuş yemlikleri, terk edilmiştir. Sağda solda görülebilen birkaç kuş can çekişmektedir; şiddetli kasılmalarla sarsılmakta, uçamamaktadır. 

Sessiz bir bahardır, bu bahar. Bir zamanlar sabahları, saka kuşları, kedi kuşları, kumrular, ala kargalar, çalıkuşlarının şafak korosu ve diğer kuş seslerinin partisyonları ile canlanırken, şimdi hiç ses yoktur; sessizlik kaplamıştır tarlaları, ormanları ve bataklıkları… 

Çiftliklerde tavuklar, kuluçkaya yatmakta fakat civciv çıkmamaktadır. Çiftçiler, artık hiç domuz üretemediklerinden yakınmaktadır. Yavrular, çok küçük doğmakta ve sadece birkaç gün yaşamaktadır. Elma ağaçları çiçeklenmektedir, fakat artık çiçekler arasında arılar vızıldamamaktadır, tozlaşma olmadığından meyve de olmayacaktır. 

Bir zamanlar çok çekici olan yol kenarları, sanki alevler kasıp kavurmuş gibi sararmış ve kurumuş bitkilerle kaplıdır. Bütün canlılar terk ettiğinden buralar da sessizdir, dereler bile ölmüştür. Bütün balıklar ölmüş olduğundan artık kimse oltasını alıp gitmemektedir. 

Saçak altlarındaki yağmur oluklarında ve çatı kaplamaları arasında birkaç beyaz tanecikli toz lekesi görülmüş, bu birkaç hafta önce saçaklar, çimenler, tarla ve derelere adeta kar gibi yağmıştır ⁽¹⁾.”   

Bahsi geçen kasaba, Rachel Carson’ın hayali trajedisidir; ABD ya da başka bir ülkede yaşanmış ya da yaşanması mümkün olan bir gerçeğin betimlemesidir. Akan dereleriyle, vadilerin güzelliğiyle, bitki çeşitliliği ve kuşların şarkılarıyla bilinen kasabayı kaplayan sessizliğin nedeni ne kötü bir büyü ne de düşman saldırısıdır, doğayla savaş içerisinde olan insanlardır.  

Yazar, bilim insanı ve biyolog Rachel Carson’ın kaleme aldığı “Sessiz Bahar” adlı kitabından hareketle, ekolojik dengesizliğe neden olan, her yıl canlı vücudunun şu ya da bu şekilde uyum sağlaması gereken, çoğu canlının rızası olmadan veya bilgisi dışında maruz kaldığı pestisitlerden bahsedeceğiz sizlere. Keyifli okumalar.  

Sessiz Bahar, Rachel Carson’ın 1962 yılında yayımlanan çevre bilincinin oluşmasına katkı sağlayan ve okuyucunun üzerinde derin etkiler bırakan bir çevre bilimi kitabıdır. Carson, kapsamlı çalışmasında, DDT başta olmak üzere pestisitlerin, denizlere, göllere, akarsulara, yeraltı sularına, havaya, toprağa, bitkilere, hayvanlara ve insanlara olan zararlarını açıklar. Ormanlara, tarlalara ya da bahçelere püskürtülen pestisitlerin, çevre sorunlarına neden olduğunu, besin zincirine dahil olarak enzimlerin yapısını bozduğunu ve canlı vücudunun yağ dokularında birikerek daha zararlı etkileri olan biçimlere dönüştüğünü rakamlarla ve örneklerle anlatır.

“Göldeki sazlıklar soldu, hiçbir kuş şarkı söylemiyor artık”    

1874 yılında kimyager Othmar Zeidler tarafından sentezlenen DDT (dikloro difenil trikloroetan), 1939 yılında Paul Hermann Müller ‘in DDT’nin böcek öldürücü etkisini keşfetmesiyle yaygın olarak kullanılmaya başlar. Özellikle II. Dünya Savaşı’nda bit, sıtma ve tifüsün önlenmesinde binlerce asker, göçmen ve esirde DDT (dikloro difenil trikloroetan) kullanılır. Öyle ki, elde edilen başarılı sonuçlar, 1948 yılında Paul Hermann Müller’e Nobel Ödül’ünü getirir.  

Rachel Carson, İkinci Dünya Savaşı yıllarında Fish and Wildlife Service (Balık ve Yabanıl Yaşam Kuruluşu)’de biyolog olarak çalışırken, DDT ve diğer pestisitlerin yaygın olarak kullanılmasından oldukça endişe duyar. Ocak 1958’de, Duxbury’de yaşayan bir arkadaşının sivrisineklere karşı püskürtülen DDT nedeniyle bölgedeki kuşların ölümden bahsettiği mektubu üzerine, Sessiz Bahar’ı yazmaya karar verir.  O tarihten itibaren pek çok bilim insanı ile konuşur, söyleşilere katılır, kamuoyu ile paylaşılamayan bilgilere ve pestisitlerin çevresel ve fizyolojik etkilerini kanıtlayan belgelere ulaşır.

Histerik olmakla, bilim ve teknoloji düşmanlığıyla suçlanan Carson, tüm çirkinliklere rağmen, 1962 yılında Sessiz Bahar’ı yayımlar. Büyük yankı uyandıran çalışması, 4 Haziran 1963’te, 56 yaşında ve meme kanseriyle mücadele ederken senato karşısında ifade vermesine neden olur.  Pestisitlerin, özellikle DDT’nin doğal yaşam üzerindeki acımasız yıkımını anlatan Carson, pestisitlerin, deniz, göl, akarsu ve yeraltı sularını nasıl kirlettiğini ve pek çok canlı türünün ya yok olduğuna ya da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu açıklar. İnsanlar doğayı zehirlerse, doğanın da insanları zehirleyeceğini söyler ve ekler:

“Pervasız ve yıkıcı eylemlerimiz, dünyanın uçsuz bucaksız döngülerine giriyor ve zamanla bize tehlike getirmek için geri dönüyor ⁽²⁾.” 

The New Yorker Dergisi’nde de bölümleri yayımlanmaya başlayan kitap, hem hükümetin hem de toplumun yoğun ilgisi ile karşılaşır. ABD başkanı John Kennedy, bir basın toplantısında kitabı değerlendirir ve bu konuyla ilgilenmesi için bir komisyon oluşturur. Komisyonun yayımladığı rapor, kimya şirketlerinin ve bürokrasinin duyarsızlığını, Carson’ın pestisitlerle ilgili uyarılarının doğruluğunu gözler önüne serer. Oluşan farkındalıkla, 1970 yılında ABD’de EPA (Çevre Koruma Kurumu) ve 1972 yılında UNEP (Birleşmiş Milletler Çevre Programı) kurulur. 1972 yılında yönetmelik ve yasalarda değişikliğe gidilerek DDT ve benzeri hidrokarbonların kullanımı yasaklanır. 

Pestisitler nedir? Ne değildir? 

Zararlı anlamına gelen “pest” ve öldürücü anlamına gelen ”cid” kelimelerinden oluşan pestisit, zararlı organizmaları engellemek ya da kontrol altına almak için kullanılan madde veya maddelerden oluşan karışımlar olarak tanımlanır.  

Pestisitler, halk dilinde böcek ilacı, tarım ilacı, ot ilacı ya da zirai mücadele ilacı olarak da isimlendirilir. Oysa ki, pestisitler, bir hastalığı iyi etmek veya önlemek için kullanılan maddeler değildir; bilindiğinin aksine, zararları olan zehirli maddelerdir. Carson’ın deyimiyle, ölüm iksirleridir. Öyle ki, ABD’deki bir yasada pestisitler, “ekonomik zehirler” olarak tanımlanır ⁽³⁾.  

Pestisitlerin tarihi süreci incelendiğinde, MÖ 1000 yıllarında üzüm bağlarında kükürt dumanının kullanıldığı, böcekleri ve özellikle keneleri kontrol altına almak için sülfürden ve arsenikten yararlanıldığı görülür. Ancak nüfus artışına ve kimya endüstrisindeki gelişmelere paralel olarak, tarımsal alanlarda kentleşmenin artması, tarımla uğraşan bireylerin birim alandan alınan ürün miktarını artırmak istemesi ve daha kaliteli ürün elde etme isteği ile farklı türde kimyasal maddeler sentezlenir. Özellikle II. Dünya Savaşı’ndan sonra “zararlı” olarak bilinen canlıları yok etmek amacıyla 200’ün üzerinde kimyasal madde sentezlenir ve bunlar binlerce farklı ticari isim altında satılır. 

Biyobirikimli bir toksin olarak tanımlanan pestisitler, uzun süre toprakta kalır, havaya ve yer altı sularına karışır; bir besin zincirinden diğeri geçerek kansere, sinir sistemi hasarlarına ve daha pek çok hastalığına sebep olur. Örneğin, yonca tarlalarına püskürtülen pestisitler, bu tarlardan elde edilen yemlerle beslenen tavuklara geçer. Daha sonra tavuklardan elde edilen besinleri tüketen diğer canlılara geçer. Bir besin zincirinden diğer besin zincirine sürüp giden bu bağlantı, ölüm zincirine dönüşür. Çünkü, herhangi bir yerde besin zincirinin zehirlenmesi, besin zincirinin her yerde zehirlenmesini demektir. 

“Biz, akarsulardaki mayıs sineklerini zehirleriz ve som balığı sürüleri küçülür ve ölür. Biz, göldeki tatarcıkları zehirleriz ve zehir, besin zincirinin bir halkasından diğerine geçer ve kısa sürede göl kıyılarındaki kuşlar, onun kurbanı haline gelir. Biz, karaağaçları ilaçlarız ve daha sonraki ilkbaharda saka kuşlarının şarkıları kesilir; sadece saka kuşlarını doğrudan ilaçladığımız için değil, zehrin adım adım artık çok iyi bildiğimiz karaağaç yaprağı-yer solucanı-saka kuşu döngüsünde ilerlemesi nedeniyledir. Bunlar belgelenmiş, gözlenebilir şeylerdir ve çevremizdeki görünür dünyanın bir parçasıdır. Bunlar, bilim insanlarının ekoloji dediği yaşam ya da ölüm ağını gösterir ⁽¹⁾.” 

Hiç pestisit kullanılmayan kutuplardaki penguenlerde, ayı balığı ve Eskimolarda DDT’nin varlığının saptanması, pestisitlerin dünyadaki dolanımının ne kadar güçlü olduğunu gösteren bir diğer örnektir ⁽⁴⁾.

Kısa Vadede Yarar, Uzun Vadede Zarar    

Ormanlarda, tarlalarda, bahçelerde ya da evlerde “zararlı” olarak nitelendirilen canlıları engellemek, toprağın verimini ve ürün kalitesini artırmak için kullanılan pestisitler, bilindiğinin aksine toplam “zararlı” sayısını artırır, toprağın verimini ve ürünün kalitesini düşürür. Çünkü, belirli bir süre sonra hedeflenen “zararlılar”, mutasyon geçirir, kullanılan kimyasala uyum sağlar ve sayısını artırarak tepki gösterir. Bu tepkinin farkında olmayan ya da canlılarla inatlaşan insan, daha çok pestisit kullanmaya başlar. Aşırı ve bilinçsiz kullanılan pestisitler, toprağın ihtiyaç duyduğu canlıları da yok ederek toprağın yıpranmasına neden olur. Sağlıklı ve güvenilir ürünler için sağlıklı toprak gerektiği için de ürün kalitesi düşer.

“Böylelikle kimyasal savaş hiçbir zaman kazanılmamış ve bütün canlı yaşamı bunun aman vermez çapraz ateşi altında kalmış olur ⁽¹⁾.”

TEMA Vakfı’nın değerlendirmesine göre, dünyada her yıl 24 milyar ton toprak, pestisitler ve diğer sebeplerden dolayı kayba uğrar. Çin’de hükümet tarafından yayımlanan bir çalışmaya göre, 26 milyon hektar tarım alanı, pestisitler ve diğer kirleticiler yüzünden orta ve üst düzeyde kontaminasyona (bulaşma) uğrar ⁽⁵⁾. Bu nedenle tarıma alanlarının yüzde 20’si, tarım yapılamaz hale gelir. 

“Aslında sadece birkaç yabanıl ot ya da böcek hedeflenmiş olsa bile; bunlar iyisiyle ve kötüsüyle her böceği öldürme, kuşların şarkılarını susturma, akarsularda sıçrayan balıkları durdurma, yaprakları öldürücü bir filmle kaplama, toprakta uzun süre kalma gücüne sahip, kurunun yanında yaşı da yakan kimyasallardır ⁽¹⁾.”

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre⁽⁶⁾ 2015 yılında 39 bin ton olan pestisit kullanımı, 2018 yılında 60 bin tona yükselir. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre ise ⁽⁵⁾ 2014-2018 yılları arasında pestisit kullanımı %51,10 artmasına rağmen, hektar başına ton olarak elde edilen ürünlerde verim kaybı söz konusudur.   

Elde edilen veriler, pestisitlerin herhangi bir kazanım sağlamadığını ve doğanın dengesini alt üst ettiğini kanıtlar niteliktedir. 

“Hayat kurtarıcı” olarak lanse edilen pestisitler, aslında insanın doğaya, dolayısıyla kendine doğrulttuğu bir silahtır. DDT ve bazı pestisitlerin kullanımı, kimi ülkelerce yasaklanmış olsa da halen DDT başta olmak üzere pestisitleri kullanmaya devam eden ya da kullanılmasına göz yuman ülkeler vardır. Kitabın yayımlanmasından bu yana geçen süre içinde, gerek Türkiye’de gerekse diğer ülkelerde kullanılan pestisit miktarının artarak devam ettiği acı bir gerçektir. Yapılan araştırmalara göre, pestisit kullanımına devam edilirse, sessiz baharın gelip çatacağı gün yakındır.   

Sessiz Bahar’ı kaleme alan Rachel Carson’a ve Türkçeye kazandıran Prof. Dr. Çağatay Güler’e teşekkürlerle. Başka bir yazımızda görüşmek üzere. Sevgiyle.  

Yararlanılan Kaynaklar

1. Carson, R. 2011. Sessiz Bahar. Ankara. Palme Yayıncılık.
2. Url-1 https://library.pepperdine.edu/news/posts/silent-spring-60-years-later.htm 
3. Güler, Ç. ve Çobanoğlu, Z. 1997. Pestisitler. Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi. No:52 Ankara.
4. Tarakçı, Ü. ve Türel, İ. 2009. Halk Sağlığı Amaçlı Kullanılan Pestisitlerin (Biyosidal) Güvenilirlik Standartlarının Karşılaştırılması. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Veteriner Fakültesi Dergisi. 20 (1) 11 – 18. Van, Türkiye.  
5. Url- 2 https://www.bugday.org/blog/turkiyenin-pestisit-gercegi/ 
6. Url- 3 https://www.dunya.com/kose-yazisi/tarim-zehirleri-tuketimi-artiyor/472823 

Gökyüzüne baktığınızda bulutları çeşitli şekillere benzettiğiniz oldu mu? Bir hafıza kartını piyano olarak, bir cerrahi maskeyi küçük bir çadır olarak ya da bir tuvalet kâğıdı rulosunu kar pisti olarak hayal ettiğiniz oldu mu? Peki, bir lahana üzerinde sörf yapmayı düşündünüz mü hiç? 

Günlük hayatta karşımıza çıkan nesnelere farklı bir perspektiften bakmak, bize çok eğlenceli fikirler verebilir: 

Brokoli ve maydanoz bazen bir ağaç gibi görünebilir, su yüzeyinde yüzen ağaç yaprakları bazen küçük kayıklara benzeyebilir. 

Bu yazımızda çocukluğundan beri bir brokoliye sadece bir brokoliymiş gibi bakmayan; çevresinde var olan nesnelerle benzerlik ilişkileri kurarak oluşturduğu kompozisyonları fotoğraf makinesiyle ölümsüzleştiren sanat yönetmeni ve fotoğrafçı Tatsuya Tanaka’nın Minyatür Takvim projesinden bahsedeceğiz sizlere. Keyifli okumalar. 

Bir Şeyi Diğerine Benzetme İlgisi 

Tatsuya Tanaka’nın dünyasında lezzetli bir puding ıssız bir adaya, bir dilim çilekli kek kayak pistine ve bir far paleti dondurmaya dönüşür. Peki ama nasıl? 

Sanat yönetmeni ve fotoğrafçı Tatsuya Tanaka, her gün birbirinden farklı nesneleri koleksiyonunda bulunan minyatür figürlerle birleştirerek kompozisyonlar oluşturur. Daha sonra oluşturduğu kompozisyonları, fotoğraf makinesiyle ölümsüzleştirir. Her güne bir minyatür fikriyle yola çıkan sanatçı, günlük bir takvim gibi oluşturduğu kompozisyonlara Minyatür Takvim adını verir. 

Büyük bir ilgiyle takip edilen projenin fikri, sanatçının hobi olarak yaptığı kompozisyonları Instagram hesabında paylaşması üzerine bir takipçisinin, “Minyatür Takvimi, her gün görmek istiyorum.“ ⁽¹⁾ yorumu ile ortaya çıkar. Günlük kompozisyonlarını paylaşmaya başlayan sanatçı, bu durumdan oldukça keyif alır ve “bir şeyi diğerine benzetmeyi” ifade etmeyi ilginç bulur. Hobisini işe dönüştüren sanatçı, oluşturduğu kompozisyonları web sitesinde ve Instagram hesabında paylaşır. 

Sınırsız Bir Bakış Açısı 

1981 yılında Japonya’da dünyaya gelen Tatsuya Tanaka, kompozisyonlarında sakura (kiraz çiçeği), suşi, Ninja, samuray ve Şinkansen (hızlı tren) gibi Japonya’nın kültürel öğelerine yer vermesinin yanı sıra farklı kültürlerden ve her yaş grubundan bireylerin anlayabileceği nesneleri kullanmaya özen gösterir ⁽³⁾. Öyle ki, sanatçıya bir kompozisyon üzerinde çalışırken nelere dikkat edersiniz diye sorulduğunda mevsim duygusuna ve evrenselliğe cevabını verir.

Brokoli Ormanları 

Minyatür Takvim’de sık sık karşımıza çıkan brokoli, Tatsuya Tanaka için ayrı bir öneme sahiptir. 

Brokoliyi sanatsal çıkış noktası olarak gören sanatçı, Designboom sitesine verdiği röportajda bunu şöyle açıklar: “Fotoğraf albümümün kapağındaki “Piknik” ile özel bir bağlantım var. Ben çocukken brokoliyi ağaçlara benzetirdim ve “brokoli ormanında” canavarlarla savaşan süper kahraman oyuncağımla oynardım. Bence bu çocukluk deneyimlerim ve hayal gücüm Minyatür Takvim’in temelini oluşturuyor. Brokoli, benim ilk benzetme sembollerimden birisidir.” ⁽¹⁾

Minyatür Yaşam 

Nisan 2011’den beri her gün düzenli olarak kompozisyonlarını paylaşan sanatçıya yeni fikirleri nasıl bulduğu sorulduğunda “alışkanlık ve eğitim” cevabını verir ⁽⁵⁾.

Fikirlerinin tükenebileceği konusunda hiç endişelenmeyen sanatçı, Minyatür Takvim’i bir çeşit meydan okuma olarak kabul eder. Nippon sitesine verdiği röportajda bu konuya şöyle açıklık getirir: “Fikirlerimin tükenebileceği konusunda hiç endişelenmiyorum. İstediğim türden bir kompozisyonu, sınırlı bir süre içinde ne kadar iyi oluşturabileceğimi görmek için her zaman elimden gelenin en iyisini yapıyorum. Her gün beynimi mahvediyorum. Tekrarlanan bu çabaların, yaratıcı sınırlarımın ötesine geçmeme yardımcı olduğunu düşünüyorum.” ⁽³⁾ 

Sanatçı, kompozisyonlarına kimi zaman kullanmak istediği nesneleri belirleyerek kimi zaman da oluşturmak istediği kompozisyona göre yön verir. Çalışmak istediği belirli nesneleri, kompozisyonuna yerleştirmek için hayal gücünü kullanır. Örneğin, aklında deniz gibi bir sahne varsa, kompozisyona karar vermeden önce kullanacağı nesneleri ve minyatür figürleri seçer.  

Designboom sitesine verdiği röportajında Tatsuya Tanaka, çalışma düzenini şöyle açıklar: “Günlük yaşamımı sürdürürken sık sık fikirler tasarlıyorum. Tasarladığım fikirleri, önemsiz olsa bile not alıyorum. Fikirlerimi, şimdi uygulanabilir, fikri pratiğe dökmek için gerekli malzemeler, fikirler için ipuçları vb. kategorilere ayırıyorum. Notlarımı gözden geçiriyorum ve daha sonra ne üreteceğime ve hangi malzemeleri kullanacağıma karar veriyorum.” ⁽¹⁾ 

Pandemi Sürecine Minyatür Bakış  

Maske, eldiven, termometre, sosyal mesafe…   

Tatsuya Tanaka’nın kompozisyonlarında dünyayı etkisi altına alan korona virüs salgını sonucu hayatımıza giren maske, termometre gibi pek çok nesne de yerini alır.  

Sanatçının kompozisyonlarında maskeler bir yüzme havuzuna, ağaçların ortasında kalmış küçük bir çadıra ya da dalgalı bir denize dönüşür. 

Brokoliden far paletine, mantardan suşiye günlük hayatta karşımıza çıkan pek çok nesneye farklı bir perspektiften bakan Tatsuya Tanaka’nın keyif veren kompozisyonlarına buradan göz atabilirsiniz. Ayrıca sanatçının kompozisyonlarını hazırlama sürecini içeren videoyu aşağıda bulabilirsiniz.  

Başka bir yazımızda görüşmek üzere. Sağlıkla kalın. 

Yararlanılan Kaynaklar

1. Url-1 https://www.designboom.com/art/tatsuya-tanaka-miniature-calendar-08-04-2015/ 
2. Url-2 https://miniature-calendar.com/
3. Url-3 https://www.nippon.com/en/people/e00139/?pnum=1
4. Url-4 http://www.ccplusmedia.com/tatsuya-tanaka-a-man-who-turns-broccoli-into-trees/ 
5. Url-5 https://matcha-jp.com/en/10126

Hz. İsa, Hz. Meryem ve Hz. Yusuf’tan oluşan “Kutsal Aile” kavramını temsil eden La Sagrada Familia kilisesinin hikayesi, Josep Maria BocaBella’nın Vatikan gezisi sırasında gördüğü kiliselerden etkilenerek Barcelona’da da benzer bir kilise inşa etmek istemesiyle başlar. 1882 yılında mimar Francisco Paula del Villar önderliğinde yapımına başlanan kilisenin tasarımı, yaşanan birtakım anlaşmazlıklar nedeniyle Villar’ın istifa etmesi ve projeyi Antoni Gaudi’nin devralması ile değişir. 

Gaudi’nin Ustalık Eseri: La Sagrada Familia

“Geleceğin mimarları doğayı taklit edecekler.” diyen Gaudi, gerek dış mekânda gerekse iç mekânda doğadan esinlenerek projede yer alan düz çizgileri ve açıları iptal ederek devinimin hâkim olduğu bir yapı tasarlar. Gaudi, iç mekânda seramik, mozaik ve çeşitli taşlar ile hareketlilik oluştururken; iç yapısını ayakta tutan kolonları, dallanıp budaklanan ağaçlar şeklinde tasarlayarak ormanda dolaşma hissi vermeyi amaçlar.

La Sagrada Familia’nın Figürleri

Dış mekânda ise renkli çiçekler, meyveler, hayvanlar ve insan figürleri ile çeşitli betimlemelere yer verir. Tüm mimari bilgisini, yoğun dini inancıyla harmanlayarak figürler ve sembollerle kiliseye aktaran Gaudi, kiliseyi cennet ile yeryüzü arasında bir bağlantı olarak görür. Öyle ki, 43 yıl süren çalışması ile ilgili sorular sorulduğunda “İşverenim (Tanrı) aceleci değil.” cevabını verir. 

La Sagrada Familia’nın Üç Cephesinin Sırrı

La Sagrada Familia, doğuda Hz. İsa’nın doğumunu sembolize eden Nativity (Doğuş); batıda Hz. İsa’nın çarmıha gerilişini simgeleyen Passion (Tutku) ve güneyde yapımına devam edilen, Tanrı’ya giden yolu temsil eden Glory (İhtişam) adlı üç cepheden oluşur. Büyük bir karınca yuvasını andıran ve şekli ile sahilde kayıp giden kumları anımsatan on sekiz çan kulesinin, on ikisi havarileri, dördü ise dört İncil’i simgeler. Bu kulelerden en uzunu (170,6 m) Hz. İsa’yı, bu kuleden biraz daha küçük olan kule ise Hz. Meryem’i simgeler. İnsan çalışmalarının Tanrı’nın çalışmalarını geçmemesi gerektiğine inanan Gaudi, kuleleri Montjuic Tepesi’nden (172 m) daha kısa olacak şekilde tasarlar. 

Gaudi’nin Trajik Ölümü

La Sagrada Familia, 1926 yılında, eserini tam olarak görebilmek için geri geri yürümeye başlayan Gaudi’nin, bir at arabasının altında kalarak trajik bir şekilde ölmesi ile yarım kalır.  

La Sagrada Familia’nın Yarım Kalışı

Gaudi’nin vefat etmesi, İspanya’da iç savaş çıkması, II. Dünya Savaşı’nın başlaması, Gaudi’nin çizimlerinin zarar görmesi ve Gaudi’nin ilmek ilmek işlediği tasarımı anlamanın güçlüğü ile çoğu kez kesintiye uğrayan proje, eleştirilere maruz kalır. George Orwell,  kiliseyi “Dünyanın en çirkin binalarından biri” olarak tanımlarken, Antoni Tapies bu tarihi projeden ‘’Mimari ve dini bir hata’’ olarak bahseder. Salvador Dali: “Projeyi sanatçısı olmadan devam ettirmeyi düşünmek bile ihanettir, bırakın kentin ortasında çürüyen bir diş gibi kalsın.” diyerek tepki gösterir. MoMa direktörü Daniel Giralt ise: “Gaudi ruhunu taklit etmek imkânsız.” diyerek Gaudi’nin çalışmasının korunması gerektiğini ifade eder. Projenin sürdürülmesini destekleyenler ise bir yapıya resim muamelesi yapılamayacağını belirtirken, mimar ölse de projenin ölmediğini söyleyen mimarlık okulu profesörleri  Gaudi’nin kendisinin de bu projeyi tamamlayamayacağını öngördüğünü ve projeye saygı göstermek için projenin tamamlanması gerektiğini savunur. 

La Sagrada Familia Tamamlanınca Nasıl Olacak?

La Sagrada Familia Ne Zaman Tamamlanacak?

Uzun ve sancılı bir çalışmanın ürünü olan La Sagrada Familia, bugün 138. yılında ve inşaatı halen devam etmektedir. 2019 yılında imar izni çıkan kilisenin, Antoni Gaudi’nin ölümünün 100.yıl dönümünde, 2026 yılında tamamlanacağı öngörülmektedir. 

Antoni Gaudi’nin “hayatını adadığı”, art nouveau tarzıyla dikkat çeken kilise, çeşitli disiplinlerinden oluşan ekip ile günümüz teknolojileri kullanılarak yürütülmektedir. Tarihte yapımı tamamlanmadan restore edilen tek yapı olarak karşımıza çıkan kilisede her gün 600 kişi çalışmaktadır. 

Gaudi’nin orijinal çizimlerinin yok olması üzerine tahminler üzerinden yürütülen projeyi destekleyenlerin yanı sıra yapının mimari üslup ve tasarım anlamında pek çok şey yitirdiğini ifade edenler de bulunmaktadır. Gaudi’nin kilisede taş kullanma isteğine karşılık tamamlama projesinde betonun kullanılması mimarın fikirlerine saygısızlık olarak yorumlanmaktadır. 

Pek çok soru işareti barındıran projenin, Gaudi’nin tasarladığı gibi olup olmadığı bilinmemekle birlikte tamamlanması büyük bir ilgiyle beklenmektedir. 

Yararlanılan Kaynaklar

Anıtkabir, Ulu Önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümü sonrası kendisine duyulan minnet ve saygıyı ifade etmek ve temsil ettiği değerleri yaşatmak amacıyla yapılan bir anıt mezardır.  

Yapımı 9 yılda tamamlanan yaklaşık 150 bin ton ağırlığındaki Anıtkabir, konumlandığı tepeden mimari yapısına, ağaçlarından döşemelerine, heykellerinden süslemelerine, kulelerinden kabartmalarına kadar pek çok detayı ile özel bir yere sahiptir. 

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Ulu Önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk’e saygı, özlem ve minnetle. Bugün, yarın ve daima.

Atatürk’ün Çok Sevdiği Tepe: Rasattepe (Anıttepe) 

Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938’deki vefatının ardından kendisine duyulan saygıyı ve sevgiyi ifade etmek ve ortaya koyduğu ilkeleri yaşatmak için bir anıt mezar yapılması düşüncesi ulusun ortak bir isteği olarak gündeme gelir.   

1923 yılında, bir akşam yemeğinde, Atatürk’ün gömüleceği yer hakkında konuşulduğunda Atatürk’ün arkadaşlarından biri, Ulus Meydanı’ndan İstasyon’a giden yol üzerinde, dört yolun kavşağındaki yuvarlak yerin mezar için çok uygun olduğunu önermesi üzerine Atatürk’ün; “İyi ve kalabalık bir yer. Fakat ben böyle bir yeri milletime vasiyet edemem.” demesi ⁽¹⁾, yine bir akşam gömüleceği yer üzerinde durulduğunda Atatürk’ün; “Beni milletim nereye isterse oraya gömsün. Fakat benim hatıralarımın yaşayacağı yer, Çankaya olacaktır.” açıklaması ⁽¹⁾ ve Gazi Orman Çiftliği’nde ziraat mühendisi Tahsin Bey ile ettiği bir sohbette ise; “Şu küçük tepede bana küçük ve güzel bir mezar yapılabilir. Dört yanı ve üstü kapalı olmasın. Açıklardan esen rüzgâr bana yurdun her yanından haberler getirir gibi, kabrimin üstünde dolaşsın. Kapıya bir yazıt konulsun. Üzerine ‘Gençliğe Hitabem’ yazılsın. Orası yol uğrağıdır. Her geçen, her zaman okusun.” ⁽²⁾ açıklaması not edilse de bir devlet adamının zorlamalarla saygı göremeyeceğine ve ulusunun gereğini yapacağına inanan Mustafa Kemal Atatürk’ün gömüleceği yer ile ilgili bir vasiyeti yoktur. 

Atatürk’ün cenaze töreni ve Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabre yerleştirilmesinden kısa süre sonra, Anıtkabir’in yapılacağı yerin tespit edilmesi için komisyon kurulur. Uzun tartışmalar ve oylamalar sonucu Anıtkabir’in Rasattepe’ye yapılmasına karar verilir.  

Atatürk’ün konuşmaları sırasında Çankaya’yı çok sevdiğini ve hatıralarının Çankaya’da yaşayacağını belirtmesi, yıllar önce bir gezi sırasında Rasattepe’yi gezerken “Bu tepe ne güzel bir anıt yeri…” demesi, kentsel morfoloji açısından tepenin proje için en uygun alan olması ve tepeye çıkılıp Ankara’ya bakılınca, bir ucu Dikmen, diğer ucu Etlik’te olan bir hilalin tam ortasında bir yıldız gibi olması ve bu özelliği ile Atatürk’ü kucaklayan bir Ankara olacağı ve böylelikle Atatürk’ün Türk bayrağı ile sembolik olarak birleşecek olma düşüncesi ⁽¹⁾ Anıtkabir’in Rasattepe’ye yapılma nedenleridir. 

Beklentilerin Üstünde İlgi Uyandıran Anıtkabir Proje Yarışması 

Anıtkabir için uygun bir yer tespit edildikten sonra mimari projesi için bir yarışma düzenlenmesine karar verilir.  1 Mart 1941 tarihinde, yeni bir komisyon kurularak Anıtkabir’in genel özelliklerini belirten bir bildiri yayımlanır. Yayımlanan bildiride yarışmaya Türk mimarların katılamayacağı yalnızca yabancı mimarların katılabileceği belirtilir. Sert tepkiler ve eleştiriler sonucu alınan karardan vazgeçilir ve uluslararası bir yarışma açılır.   

Uluslararası bir yarışma olması nedeniyle jürinin de uluslararası olmasına karar verilir. 6 kişiden oluşan jüride Prof. P. Bonatz, Prof. Ivan Tenghom, Prof. Karoly Wickinger; Prof. Arif Hikmet Holtay, Muammer Çavuşoğlu, Muhlis Sertel yer alır. 1941 yılında açılan yarışmaya II. Dünya Savaşı’nın devam etmesine rağmen Türkiye, Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya’dan toplam 49 proje katılır. Jüri, 23 Mart 1942 tarihinde değerlendirdiği projelerden; Johannes Kruger’in, Arnoldo Foschini’nin ve Emin Onat ile Orhan Arda’nın projesini ödül verilmeye değer bulur ancak jüri, üç projede de bazı değişiklikler yapılması gerektiğini bildirir ⁽⁵⁾. 

Yetkili pek çok kişinin görüşleri alınarak 7 Mayıs 1942 tarihinde, Emin Onat ve Orhan Arda’nın projesinin uygulanmasına karar verilir. Bu kararın alınmasında etkili olan görüş şöyledir: “Yarışmayı kazanan üç proje pek çok yönden aynı değerdedir. Fakat bunlar içinde, iki Türk’ün yaptığı eser bu milli konuyu daha başarılı olarak yansıtmıştır. Bir diğer jüri raporunda belirtildiği gibi, bu projenin araziye uygunluğu diğer projelerden çok üstündür” ⁽⁵⁾. 

Emin Onat ve Orhan Arda’nın projesini diğer projelerden ayıran en önemli özelliği, Rasattepe’nin yassı platosu üzerinde topoğrafyayı tamamlayan yatay bir siluet vermesi ve yapının kent ile görsel bir bağlantı kurmasına öncelik vermesidir ⁽⁶⁾. 

Projede yapılması öngörülen tüm değişiklik ve iyileştirmeler tamamlanarak 9 Ekim 1944 tarihinde Anıtkabir’in inşaatına başlanır. II. Ulusal Mimarlık Dönemi’ne ait, yapımı tam 9 yıl süren Anıtkabir, Ekim 1952’de tamamlanır.

Uluslararası Bir Park: Barış Parkı 

Anıtkabir, 750.000 metrekarelik bir alan üzerinde kuruludur. Bu alanın yaklaşık 120.000 metrekarelik kısmı Anıt Bloku (Aslanlı Yol, Tören Alanı, Mozole), 630.000 metrekarelik kısmı ise elli bine yakın ağaçtan oluşan Barış Parkı’dır ⁽¹⁾. Anıtkabir’i çevreleyen Barış Parkı, Doğu ve Batı Parkı olmak üzere iki kısımdan oluşur.  

Anıtkabir’in çevresine ilişkin ilk peyzaj çalışmalarına 1946 yılında mimar Prof. Paul Bonatz’ın önderliğinde, Prof. Emin Onat ve Prof. Sadri Aran’ın görüşleri doğrultusunda başlanır. Bölgenin çevre düzenlemesine ilişkin uygulama projeleri ise Prof. Sadri Aran tarafından hazırlanır. 

Anıtkabir’in inşaatı sırasında tepenin çevresinde eteklerinden başlamak üzere geniş bir yeşil kuşak oluşturmak, erozyonu önlemek ve Anıt’ın çevresindeki yerleşim alanlarından ayrışmasını sağlamak amacıyla ağaçlandırma çalışması yapılmasına karar verilir.  Ağaçlandırma çalışmalarında, Anıt’ın yeri, konumu ve mimari özelliği dikkate alınır. Anıtkabir’in bulunduğu tepe ağırlık merkezi olacak şekilde; tepenin eteklerinde yüksek boylu ve geniş hacimli ağaçlar, Anıt’a yaklaştıkça boyları giderek kısalan ve renkleri bozlaşan ağaçlar kullanılarak Anıt’ın heybetini ortaya çıkarmak ve Anıt’ın Ankara’nın belli başlı yerlerinden görülebilir olmasını sağlamak amaçlanır.  

Anıtkabir’e Hediye Edilen Ağaçlar

Yaşamı boyunca dünyada ve yurtta barışı sağlamak için büyük mücadeleler veren Atatürk’ün “Yurtta Barış, Dünyada Barış” özdeyişinden esinlenilerek oluşturulan parkta ABD’den Afganistan’a, Norveç’ten Mısır’a 24 ülkeden ve Türkiye’den Ankara, Eskişehir, İstanbul ve Samsun’dan gelen 104 ayrı türde 48.500 adet bitki bulunur ⁽¹⁾. 

24 ülkeden Anıtkabir Barış Parkı’na hediye edilen fidanlar aşağıdaki gibidir ⁽⁸⁾:

• Afganistan: 15 Akkavak, 10 Nesteren Gül, 12 Çitlembik 
• Amerika Birleşik Devletleri: 310 Mavi Ladin, 100 Mavi Selvi, 100 Sedir 
• Avusturya: 55 Dağ Çamı 
• Almanya: 25 Bataklık Meşesi, 10 Huş, 13 Ihlamur, 5 Atlas Sediri, 5 Yabancı Selvi, 8 Sabin Çamı, 17 Erik, 5 Yatık Ardıç, 200 Gül 
• Belçika: 10 Dağ Muşmulası, 13 Şimşir, 12 Top Mazı, 12 Yatık Ardıç, 12 Sedir, 12 Akçaağaç, 12 Porsuk, 12 Göknar, 12 Sarıçam 
• Danimarka: 20 Kayın 
• Finlandiya: 275 Huş 
• Fransa: 10 Kızılağaç, 10 Sarıçam, 10 Sahil Çamı, 10 Fıstık Çamı, 10 Avrupa Melezi, 10 Göknar, 10 Kayın, 10 Avrupa Ladini 
• Çin: Bir miktar Armand Çamı ile Çin Göknarı tohumu 
• Hindistan: 289 Sahil Çamı 
• Irak: 20 Musul Fıstığı 
• İngiltere: 50 Kiraz, 50 Porsuk, 100 Karaçam, 50 Meşe 
• İspanya: 1 Karaağaç, 1 Selvi, 4 Sahil Çamı, 1 Dişbudak, 2 Kestane, 3 Ardıç, 1 Ceviz, 1 Meşe 
• İsrail: 30 Sahil Çamı 
• İsveç: 10 Huş 
• İtalya: 5 Karayemiş, 5 Mezarlık Servisi, 8 Fıstık Çamı, 10 Mavi Selvi, 5 Karaçam, 7 Sedir 
• Japonya: 35 Kiraz 
• Kanada: 30 Akçaağaç 
• Kıbrıs: 5 Çam 
• Mısır: 8 Akkavak, 6 Katalpa, 6 Gladiçya, 6 Akasya, 6 Salkım Akasya 
• Norveç: 12 Gürgen 
• Portekiz: 50 Mezarlık Selvisi, 50 Sahil Çamı 
• Yugoslavya: 10 Ihlamur, 5 Sofora, 5 Kestane, 10 Erguvan, 10 Çınar, 20 Kavak, 5 Katalpa, 5 Fındık, 10 Söğüt, 5 Maklora, 10 Çitlembik, 20 Meşe, 20 Polyanta Gül, 20 Gül, 19 Mazı, 11 Yalancı Selvi, 5 Boylu Ardıç, 8 Karaçam, 10 Huş, 1 Alıç, 10 Taflan, 10 Berberis, 2 Mavi Sedir, 20 Yatık Ardıç, 10 Leylak, 6 Karayemiş, 10 Erguvan, 6 Mahonya, 3 Porsuk, 10 Söğüt 
• Yunanistan: 5 Kayın, 5 Göknar, 5 Porsuk, 5 Çoban Püskülü, 5 Karaçam 

Anıt Mezara Uzanan Alle: Aslanlı Yol 

Giriş alanından tören alanına kadar uzanan, ziyaretçilerin Atatürk’ün huzuruna çıkmadan önce manevi olarak hazırlanmasını sağlamak amacıyla yapılan 262 metrelik yol, sağ ve solunda sıralanan aslan heykellerinden dolayı “Aslanlı Yol” olarak adlandırılır. Türk kültüründe güç sembolü olması nedeniyle aslan figürü tercih edilir.  

Aslanlı Yol’da Neden 24 Aslan Var?

Hüseyin Anka Özkan tarafından yapılan aslan heykelleri, Hititlerin sanat üslubunu yansıtır. Yolun sağ ve solunda bulunan 24 aslan, “24 Oğuz boyunu”, aslanların çift olması “birlik ve bütünlüğü”, aslanların yatar pozisyonda olmaları ise “barışseverliği” temsil eder.  

Aslanlı Yol’un sağ tarafında İstiklal Kulesi, sol tarafında ise Hürriyet Kulesi bulunur. İstiklal Kulesi önünde bulunan ve üç kadından oluşan kadın heykel grubu, “Türk kadınlarının Atatürk’ün ölümünden duydukları derin acıyı“, Hürriyet Kulesi’nin önünde bulunan ve üç erkekten oluşan erkek heykel grubu ise “Türk erkeklerinin Atatürk’ün ölümünden duydukları derin acıyı” temsil eder.  

Aslanlı Yol’un her iki tarafında sıralanan ardıç ağaçları ile bir koridor oluşturularak ziyaretçilerin kent ile bağlantısını kesmesi ve Ata’nın huzuruna çıkmadan önce duygusal olarak hazırlanması amaçlanır.  

Aslanlı Yol, Atatürk’ün huzuruna çıkanların ilgisini yola vermesi, başlarını öne eğik tutarak ilerlemesi için 5 cm çim boşluğu bırakılarak traverten taşları ile döşenir.

Kilim Desenli Anıtkabir Tören Alanı  

Aslanlı Yol’un sonunda yer alan tören alanı, anma törenleri ve benzeri etkinlikler için kullanılan 15 bin kişi kapasiteli dikdörtgen bir alandır. Alanın zemininde kırmızı, beyaz, sarı ve siyah renklerde traverten taşları kullanılarak oluşturulmuş kilim desenleri bulunur.  

Tören alanının üç tarafı revaklarla sarılıdır. Revakların tavanlarında da kilim desenleri bulunur. Kilim desenlerinin yoğun olarak kullanılması Türk geleneklerine bir çağrışımdır.  

Tören alanının Çankaya yönündeki girişinde yer alan 28 basamaklı merdivenlerin ortasında yüksek bir direk üzerinde Türk Bayrağı dalgalanır. Bu bayrak direği, 4 metresi kaidenin altında olmak üzere toplam 33,53 metre yüksekliği ve yaklaşık 5 ton ağırlığı ile Avrupa’daki tek parça çelik bayrak direklerinin en yükseğidir ⁽⁷⁾. Bayrak direğinin kaidesinde Kenan Yontuç’un tasarladığı Türkiye Cumhuriyeti’nin değerlerini sembolize eden bir kabartma yer alır. Bu kabartmada yer alan kılıç ile saldırı gücü, miğfer ile savunma gücü, meşe dalı ile zafer, meşale ile medeniyet, zeytin dalı ile barışseverlik simgelenir. 

Anıtkabir’in 10 Kulesi ve 10 Anlamlı İsmi

Anıtkabir’de simetri gözetilerek yerleştirilen 10 kule vardır: İstiklal Kulesi, Hürriyet Kulesi, Mehmetçik Kulesi, Müdafaa-i Hukuk Kulesi, Zafer Kulesi, Barış Kulesi, 23 Nisan Kulesi, Misak-ı Milli Kulesi,  İnkılap Kulesi ve Cumhuriyet Kulesi. Anıtkabir’de yer alan bu kuleler, Atatürk’ün kişiliğini yansıtan ve Türkiye Cumhuriyeti’nin oluşumunda önemli etkileri olan kavramları temsil eder. Kulelerin iç ve dış yüzeylerinde kulenin ismiyle ilgili kabartmalar ve Atatürk’ün ilgili özdeyişleri bulunur. 

Selçuklu tarzı mukarnas saçaklar, payanda kemerler, gülbezekler ve kuş evleri kulelerde yer alan önemli ayrıntılardır. Kulenin üzerleri, iç kısmı aynalı tonoz, dış kısmı ise tepelerinde bronz mızrak uçları olan piramidal çatı ile örtülüdür. Kulenin tepelerindeki bronz mızrak uçları, Türkiye kırsalında ve Orta Asya’da bulunan Türk göçebe çadırlarını çağrıştırır ⁽²⁾.

Anıtkabir’ in mimarları Emin Onat ve Orhan Arda’ya göre Osmanlı öncesi döneme ait bu kuleler, Türk mimarisinin köklerinin temsilidir.  

Anıtkabir’in En Önemli Bölümü: Mozole

Anıtkabir’in en önemli bölümü olan mozoleye tören alanından 42 basamaklı merdivenle çıkılır. Merdivenin ortasında Kenan Yontuç’un tasarladığı hitabet kürsüsü yer alır. Beyaz mermerden yapılan kürsüde Atatürk’ün “Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir.“ sözü yazılıdır.   

Mozoleye çıkan merdivenlerin sağında Zühtü Müritoğlu’nun Sakarya Meydan Muharebesi konulu kabartması, solunda ise İlhan Koman’ın Başkomutanlık Meydan Muharebesi konulu kabartması yer alır. 

72x52x17 metre ölçülerindeki mozole, dikdörtgen planlı ve iki katlıdır. Mozolenin duvarları, köşe sütunlar hariç ön ve arkada 8, yan cephelerde 12 olmak üzere 14,40 metre yüksekliğindekİ sütunlarla çevrelidir ⁽⁷⁾. Sütunların gövdeleri beton olup, yüzeyleri traverten kaplıdır. Mozole’nin üstü düz kurşun çatı ile örtülüdür.  

Mozolenin Tören Meydanı’na bakan cephesinin solunda “Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi”, sağında ise “Onuncu Yıl Nutku” yazılıdır. 

Atatürk’ün 40 Tonluk Mermer Lahdi

Atatürk’ün sembolik lahdi, Şeref Holü’nün tam karşısında, Ankara Kalesi’ne bakan büyük pencerenin yer aldığı beyaz mermerle kaplı nişin içinde 40 ton ağırlığında kırmızı mermer bloktan oluşur. 

1967 yılında, Etiyopya Kralı Haile Selasiye’nin Anıtkabir ziyaretinde mozoleye bıraktığı iki büyük gül dalıyla sembolize edilen gümüş çelenk Anıtkabir’de yer alan detaylardan biridir ⁽¹⁾ .

Vatan Toprağıyla Sarmalanan Bir Lider: Atatürk

Atatürk’ün naaşı 40 tonluk kırmızı mermer bloktan yapılan sembolik lahtin yaklaşık 7 metre altındaki mezar odasında bulunur. Mezar odası, Selçuklu-Osmanlı kümbet mimarisine göre sekizgen planlı olarak yapılır. Odanın piramidal tavanı geometrik motifli mozaiklerle süslenir. Zemin ile duvarlarda siyah, beyaz ve kırmızı mermer kullanılır.  

Mezar odasının ortasında kıble yönünde kırmızı mermer sanduka yer alır. Atatürk’ün vasiyeti üzerine mezarının karşısına Türk bayrakları konulur. Sandukanın çevresindeki pirinç vazolarda, Türkiye’nin 81 ilinden, Azerbaycan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nden gönderilen topraklar bulunur.  

Bir akşam, yemekte Atatürk’ün ölümü söz konusu olur. Yemekte bulunanlardan Recep Peker, Atatürk’ün yurdun sınır boylarından getirilen topraklar içine yatırılmasını önerir. Atatürk, Recep Peker’in bu düşüncesinden çok duygulanır ve manevi kızlarından Afet İnan’a “Bunu Unutma!” der ⁽¹⁾.

10 Kasım 1953 tarihinde Etnografya Müzesi’nden Anıtkabir’e nakledilen Atatürk’ün naaşı, Suriye’deki Caber Kalesi, Kore’deki Türk şehitliği, Selanik’te doğduğu evin bahçesi, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye’nin 81 ilinden getirilen topraklar harmanlanarak defnedilir. 

Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi 

21 Haziran 1960 tarihinde açılan müzede Atatürk’ün kullandığı eşyalardan, kendisine yabancı devlet adamları tarafından hediye edilen eşyalara, Çanakkale Savaşı, Sakarya Meydan Savaşı ve Büyük Taarruz’un anlatıldığı panoramik tablolardan, Atatürk’ün kütüphanesinde yer alan kitaplara, okuduğu kitaplardan aldığı notlara kadar pek çok özel parça bulunur. 

İsmet İnönü’nün Lahdi 

Barış ve Zafer Kuleleri arasında, 25 Aralık 1973 tarihinde vefat eden Atatürk’ün en yakın silah arkadaşı, II. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün sembolik lahdi yer alır. Bu lahdin altında ise mezar odası vardır.

Anıtkabir’in yerleşim planını aşağıda bulabilirsiniz:

1. İstiklâl Kulesi, 2. Hürriyet Kulesi, 3. Kadın Heykel Grubu, 4. Erkek Heykel Grubu, 5. Aslanlı Yol, 6. Aslan heykelleri, 7. Mehmetçik Kulesi, 8. Müdafaa-i Hukuk Kulesi, 9. Zafer Kulesi, 10. Barış Kulesi, 11. 23 Nisan Kulesi, 12. Bayrak direği, 13. Misak-ı Millî Kulesi, 14. Müzenin birinci bölümü, 15. İnkılâp Kulesi, 16. Cumhuriyet Kulesi, 17. Sakarya Meydan Muharebesi konulu kabartma, 18. Başkomutanlık Meydan Muharebesi konulu kabartma, 19. Hitabet Kürsüsü, 20. Şeref Holü, 21. Atatürk’ün Lahdi, 22. Atatürk’ün mezar odası, 23. Atatürk Özel Kitaplığı ve Sanat Galerisi, 24. Tören alanı, 25. İsmet İnönü’nün lahdi, 26. Anıtkabir Komutanlığı, 27. Anıtkabir Müze Müdürlüğü, 28. Dinlenme salonu, 29. Tuvalet 

Yararlanılan Kaynaklar

Yazı dilinde ay ile ilişkilendirilerek ayçiçeği olarak adlandırılan, derleme sözlüğünde “günebakan çiçeği, aydın çiçeği, çiğdem, devranber, devriamber, günâşık, güneâşık, günçiçeği, gündöndü, güntabak, günetapan, simişka, şakkalgan, şemşamer, vardıyan, aydede” ⁽¹⁾ gibi pek çok kelimeye karşılık gelen, yazın sıcaklığını, güneşi, güzelliği ve çocukluğumuzu hatırlatan, bulunduğu ortama neşe ve sıcaklık katan, insanın içine umut serpen, yollarda boylu boyunca uzanıp yüzünü güneşe dönen, güneş panellerinde mühendislere esin veren, Vincent Van Gogh’un büyük bir hevesle çalıştığı ve en sevdiği temalardan biri olan çiçek, Can Yücel’in çiçeği. 

Günebakan, güneşe bakan. 

Bulutların arasından süzülen huzmelere doğru sevinçle dönen…

“Ah, zaman yorgunu günebakan, güneşin adımlarını sayan. Gezginlerin yolu bitirdiği yerde o güzelim altın ülkesini arayan.” 

Günebakan çiçeği (Helianthus annuus); Asterales takımından, Asteraceae (Papatyagiller) familyasının bir üyesi olan Helianthus cinsinden olup, tek yıllık bir bitkidir.

Günebakan Çiçeği Hikayesi

Kısa sürede yetişmesi ve kolayca depolanabilmesi ile göçebe hayatına uygun olan günebakan çiçeğinin tarihi çok eskilere dayanır. Arkeolojik verilere göre anavatanı Kuzey Amerika olarak belirlenen günebakan çiçeğini, Amerika’da yaşayan yerlilerin ekmek yapımında kullandıkları; günebakan çiçeğinin kabuğundan kırmızı ve pembe, çiçeklerinden sarı, yapraklarından ise yeşil boya elde ettikleri bilinir. Ayrıca günebakan çiçeğinin tabla ve köklerini de tıbbi amaçlarla kullandıkları söylenir.   

Kaynaklara göre 1500‘lü yıllarda İspanyol gezginleri tarafından Kuzey Amerika’dan toplanan günebakan tohumları, zamanla Avrupa ülkelerine yayılır. Önceleri dekoratif amaçla kullanılan günebakanlar, 1700’lü yıllarda ise Avrupa’da tercih edilen bir yağ bitkisi olur. 1800’lü yıllarda Rusya’ya ulaşan günebakan çiçekleri Rus Ortodoks Kilisesinin, kutsal günlerde yenmesini yasakladığı yağlı yiyeceklerin listesinde yer almaması nedeniyle hemen benimsenir ⁽⁵⁾.  Ruslar “semeçki” adını verdiği çekirdeği “milli çerez” olarak kabul eder ve Çeboksarı’da “Çekirdek Çitleten Babuşka” heykeli bulunur ⁽⁶⁾.

Ülkemizde de bir çevre sorunu haline gelen “çekirdek çitleme” 1917 Ekim Devrimi ile Rusya’ya yayılarak Ruslar için bir köy eğlencesi olur. Dönemin tanıkları Petrograd’da insanların mitinglerde kitle halinde çekirdek çitleyip konuşmacıları dinlediklerini anlatırlar ⁽⁶⁾. 

Ülkemize ise 1. Dünya Savaşı’ndan sonra Romanya ve Bulgaristan’dan gelen göçmenler tarafından getirilir ve Ege, Trakya-Marmara bölgelerinin en çok yetiştirilen bitkisi olur.  

Dünya Dillerinde Güneş Çiçeği Olarak İsimlendirilen Bitki Türkçede Neden Ayçiçeği? 

Helianthus annus (Günebakan Çiçeği), Eski Yunan’da güneş anlamına gelen “helios” ve çiçek anlamına gelen”anthos” sözcüklerinden oluşur. Bitkinin çiçeğinin gündüzleri güneşe yönelmesi nedeniyle diğer dillerde güneş çiçeği anlamında kelimeler kullanılırken Türkçe ’de ayçiçeği olarak adlandırılır.  

Günebakan Çiçeğinin Anlamı

Türk Dil Kurumu sözlüğünde ayçiçeği “Birleşikgillerden, sarı renkli çiçeği çok iri olan, yurdumuzda çok yetiştirilen bir bitki, günçiçeği, günebakan, gündöndü, günâşık (Helianthus annuus); bu bitkinin yağ çıkarılan ve çerez olarak da yenilen tohumu” olarak tanımlanır ⁽⁸⁾. 

Türk Dil Kurumu tarafından 1928 senesinde hazırlanmış ilk İmlâ Lügati’nde ayçiçeği kelimesinin bulunmadığı, bu lügatte bulunmayan ayçiçeği kelimesinin lügat kolu çalışmalarıyla 1944 senesinde hazırlanan ilk Türkçe Sözlük’te yer aldığı görülür ⁽¹⁾. Sözlükte ayçiçeği kelimesi “ayçiçeği, -ni b.i. Birleşikgillerden, çiçeği çok iri, tabak şeklinde ve sarı renkte olan, tohumundan yağ çıkarılan ve memleketimizde çok yetiştirilen bir bitki. Buna çiçekleri güneşe doğru döndüğü için “günebakan” da denir.” şeklinde açıklanır. Aynı sözlükte ayçiçeği ve günebakan adlandırmalarının yanında günçiçeği de ayçiçeği karşılığı olarak verilir ⁽¹⁾. 

Halk arasında genellikle günün her vakti güneşi takip eden, ona yüzünü dönen ve güneşe benzeyen özelliklerinden dolayı “günçiçeği“, “gündöndü” gibi isimlerle anılan bitkinin yazı dilinde neden güneşle değil de ay ile ilişkilendirilerek “ayçiçeği” ismi verildiği tam olarak bilinmemekle birlikte ay gibi yuvarlak ve ışığı çağrıştırdığı için bu ismin verildiği söylenir. Ayrıca “aydın, aydın çiçē, aydın çiçeği, aydın gülü, aygın çiçeği, aygün, aygün aşığı, aygün çiçeği” gibi kullanımlardan eksilme sonucu ortaya çıkmış olabileceği ihtimali de mevcuttur ⁽¹⁾. 

Hayranlık Uyandırıcı Günebakan Bitkisi Dizilişi  

Günebakan çiçeği, altın oranı takip eden bir spiral oluşturacak şekildedir. Günebakan çiçeğinin merkezinden dışarıya doğru sağdan sola ve soldan sağa doğru taneler sayıldığında çıkan sayılar Fibonacci dizisinin ardışık terimleridir ve bu ardışık terimlerin birbirine oranı altın oranı verir. Günebakan çiçeğinin hayranlık uyandırıcı bu dizilişi güneş enerji santralleri için mühendislere esin kaynağı olur.

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT)’nden üç öğrenci güneş enerjisinden faydalanmak için kurulan güneş panelleriyle ilgili bir araştırma yapar. Bu panellerle daha çok enerji elde etmeyi hedefleyen öğrenciler günebakan çiçeğinin hayranlık uyandırıcı dizilişinden yararlanarak benzer bir yapı oluşturmak amacıyla incelemelerini sürdürürler ve panellere güneşi algılayabilecek aynalar yerleştirirler. Güneş enerjisi santrallerinde aynaların hareket edebilecek biçimde, Fibonacci kuralına göre dizilmesi ile güneş ışınlarının merkezde yer alan elektrik üretim kulesine yönlendirilmesi kolaylaşırken, gölge oluşmasını engelleyerek bu panellerden maksimum verim alınmasını sağlanır. 

Tasarlanan paneller geçtiğimiz aylarda Malibu’da bir okulun bahçesine kurulur. Sistemin bir günde yaklaşık 260 kilowatt enerji ürettiği ve okulun enerji ihtiyacının %75-90’lık kısmının güneş enerjisiyle karşılandığı görülür ⁽⁹⁾.

Günebakan (Ayçiçeği) Neden Güneşi Takip Eder? 

Bitkinin çiçek kısımları gün içinde güneşin konumunu takip ederek doğudan batıya doğru hareket eder. Geceleri ise tersi yönde hareket ederek sabahki konumlarına geri dönerler. Bu günlük hareket, gelişme dönemindeki günebakan tomurcuklarında görülür ve çiçekler gelişimlerini tamamladığında durur. Olgunlaşmış günebakanlar sürekli olarak doğuya doğru yönelir.  

Günebakan çiçeğinin güneşe yönelmesinde, bitkinin güneşe bakmayan yüzünde biriken bitkinin büyüme şekli, miktarı ve yönüyle ilgili düzenlemelerde görev alan oksin hormonunun etkisi vardır. Oksin hormonu bitkinin ışık almayan kısmında daha fazla birikir, bu nedenle bitkinin ışık almayan kısmı daha hızlı büyür ve bitkinin ışık alan kısma doğru eğilmesine neden olur.  

Günebakan (Ayçiçeği) Aktif Hareket Eder Mi?

Günebakanların doğu-batı hareketinin tam olarak nasıl işlediği öğrenmek isteyen bilim insanları, kapalı büyüme odalarında ve dışarıya konulan saksılarda gözlem ortamı oluşturacak şekilde deneyler yaparlar. Yapılan deneyler ile ilgili Kaliforniya Davis Üniversitesi’nde profesör olarak görev yapan Stacey Harmer, LA Times’a olgun günebakanların güneşi izlediklerinin yaygın bir kanı olduğunu ama aslında bunun doğru olmadığını, olgunlaşmış günebakanların daima doğuya doğru yöneldiğini, gelişme dönemindeki günebakanlarda ise sabah saatlerinde doğuya yönelenlerin daha hızlı ısındığını ve bu nedenle batıya yönelenlerden 5 kat fazla dölleyici çektiğini belirten bir açıklama yapar.

Söz konusu araştırmada bilim insanları ayrıca genç günebakanların 30 saatlik bir ışık döngüsüne maruz bırakıldığında tekrar döngünün başına doğru hareket etmediklerini ancak 24 saatlik bir döngü sağlandığında, bitkilerin “güneş” yönünü takip ettiklerini gözlemler. 2016 senesinde Science dergisinde yayımlanan bu araştırma günebakanların güneşe yönelmesinin nedeninin sadece gün ışığının olmadığını, biyolojik ritim olarak da isimlendirilen sirkadiyen ritme de dayandığını açıklar niteliktedir ⁽¹⁰⁾.

Van Gogh ve Ayçiçekleri

Vincent van Gogh ve onun Ayçiçekleri… Van Gogh’un ressam Paul Gaugin’e duyduğu minnettarlığı ifade eden, kimilerine göre sarı rengi mutlulukla özdeşleştirerek kimilerine göre ise epilepsi hastalığı nedeniyle kullandığı ilaçların yan etkisi ile sıklıkla dönüp çalıştığı, kendi sembolü haline getirdiği ve farklı kompozisyonlarda yorumladığı çiçektir ayçiçekleri. Monet’in nilüferleri sahiplendiği gibi sahiplendiği ayçiçeklerinden “Biliyorsun şakayık çiçeği Jeannine’nindir, hatmi çiçeği Quost’a aittir, ayçiçeği de galiba biraz benim…” diye bahseder Van Gogh, kardeşi Theo’ya yazdığı bir mektubunda. 

Van Gogh’un günebakan çiçeklerine olan tutkusu 1880’lerin sonlarında başlar. Ressamın en bilinen eserlerinden olan “Sunflowers” (Ayçiçekleri) aslında iki seri natürmort resmini konu alır. İlk seri Van Gogh’un 1887 senesinde Paris’te yapmış olduğu 4 adet resimden oluşur. Bu resimlerde olgunlaşmış kesik ayçiçeklerinin bir zemin üzerinde resmedildiği görülür ⁽¹¹⁾. 

İkinci seri olan vazodaki ayçiçekleri serisi ise 3, 5, 12 veya 15 çiçekten oluşan 7 adet resimden oluşur ⁽¹¹⁾. Van Gogh daha çok sarı rengi ağırlıkta kullandığı bu ikinci seriyi 1888-1889 senelerinde Arles’te bulunan Sarı Ev’inde kurduğu stüdyoda tamamlar. Kurduğu stüdyoyu hayranı olduğu Fransız ressam Paul Gauguin ile paylaşmak isteyen Van Gogh, çeşitli yollarla Gauguin ile temasa geçerek onu Arles’te bulunan stüdyosuna davet eder. 

Gauguin’in, davetini kabul ettiğini ve Arles’e geleceğini öğrenen Van Gogh, dostunun kalacağı odayı süslemek amacıyla birkaç resim yapmaya karar verir. Yaptığı ilk seri ayçiçeklerinden ikisini çok beğenen Gauguin’i etkilemek için ikinci bir seri ayçiçekleri yapmaya başlar. Bu ikinci seriyi vazoya yerleştirilmiş çeşitli boylarda ayçiçeklerinden oluşan bir kompozisyon olarak tasarlar. Dostunu heyecanla bekleyen Van Gogh, Sarı Ev’inde kurduğu stüdyoda yaptığı ayçiçeklerine ilişkin kardeşi Theo’ya mektubunda şöyle yazar ⁽¹¹⁾ : 

“Çok sıkı çalışıyorum, bir Marsilyalının balık çorbası içerken gösterdiği hevesle resim yapıyorum; çok büyük ayçiçeklerinin yağlı boya resmini yaptığımı öğrendiğinde bu hevesime şaşmazsın herhalde. 

Üstünde çalıştığım üç tuval var elimde -birincisi, açık renk bir geri plan üstüne, yeşil bir vazoda üç çok kocaman çiçek, 15 numara bir tuval; İkincisi, biri tohuma kaçmış, taç yapraklarını dökmüş, biri tomurcuk halinde üç çiçek, geri plan koyu mavi, tuval 25 numara; üçüncüsü, sarı bir vazoda bir düzine çiçek ve tomurcuk (30 numara tuval). Sonuncusu açık renk üstüne açık renk, umarım en güzeli olacak. Bu konuyu bu kadarla bırakmayacağım herhalde. Artık Gauguin ile birlikte kendi atölyemizde oturmayı kuruyorum ya, stüdyo için dekorasyon hazırlamak istiyorum. Hep kocaman kocaman ayçiçekleriyle… Hani, senin dükkânın bitişiğindeki lokantada çok güzel süs çiçekleri vardı ya, orada, pencerenin içinde duran ayçiçeği hep aklımda. 

Bu fikri gerçekleştirirsem on iki ayrı tablo olacak; hepsi birden, sarı ve mavi üstüne bir senfoni oluşturacaklar. Her sabah şafakla birlikte bunun üstünde çalışmaya başlıyorum, çünkü çiçekler çok çabuk soluyor ve her tabloyu bir oturuşta bitirmek gerek.” 

Günebakan Çiçeğinin Mitolojisi

Helianthus türü bir çiçek olan günebakan, bu özelliğinden dolayı Yunan mitolojisindeki güneş tanrısı Helios ile ilişkilendirilir ⁽¹⁴⁾. Yunan mitolojisinde kul köle olmayı temsil eden günebakan; Çinlilerde ise ölümsüzlük sembolüdür.  

Günebakan Çiçeğinin Hikayesi

Söylenceye göre günlerden bir gün güneş tanrısı Helios, kendisini yorgun hissettiği bir akşam Phtya kıyılarına iner. Kıyıda yürüyen Helios’un kulağına bir şarkının büyülü melodisi çalınır ve şarkı bitinceye dek bu sesi dinler. Sesin sahibi ile tanışmak isteyen Helios, kendini görünmez kılar ve ilerlemeye başlar. Şarkıyı söyleyen kişi o güne dek Helios’un görmediği güzellikte olan su perisi Clytie’dir. 

Clytie, Helios’un onu izlediğinden habersiz yeni bir şarkı mırıldanmaya başlar. Clytie’den gözlerini alamayan Helios ondan daha fazla uzak kalamayacağını hissedip periye doğru yaklaşır. Clytie ne olduğunu anlayamaz ve birdenbire karşısında beliren Helios’dan korkar. Helios periyi sakinleştirir ve ona korkmamasını söyler. Sözleriyle Clytie’yi etkileyen Helios her gün güneşle birlikte arabasını gökyüzünde bırakarak yeryüzüne iner ve Clyte ile birlikte vakit geçirir.  

Bir gün Helios’u ilk karşılaştıkları yerde beklemeye başlar Clytie. Günler geçer, Clytie beklemeye devam eder ama Helios gelmez. Bekler, bekler, bekler… Bitkin düşen Clytie’nin haline üzülen deniz tanrısı Thetis periyi günebakana dönüştürür. 

Yararlanılan Kaynaklar

Gül (Rosa sp.), gülgiller (Rosaceae) familyasından Rosa cinsinden çok yıllık dikenli çalı ya da tırmanıcı bitki türündendir. Beş çanak yaprağıyla çok sayıda parçalı taç yaprağından oluşan gülün az yapraklı, çok yapraklı, kokulu, kırmızı, sarı, beyaz vb. renklerde oluşu bakımından yüzlerce tür ve çeşidi bulunur (Yaylalı 2017) (Resim 1, Resim 2 ve Resim 3). 

Güller hakkında ilk sistematik bilgiye ve tanımlamalara Aristoteles’in öğrencisi Theophrastos’ta rastlanır. Theophrastos, Aristoteles’in hayvanlar için yaptığı sınıflandırmayı bitkilere de uygular ve Historia Plantarum adıyla bilinen eserinde güle de yer verir (Özcan 2012). Theophrastos, sözü edilen eserinde üç gül çeşidinden bahseder ve bunların tanımlamasını yapar. Bu tanımlamalara dayanarak bunların Rosa canina, Rosa sempervirens ve Rosa x centifolia olduğu varsayılır (Özcan 2012) (Resim 4, Resim 5 ve Resim 6). 

Bilimsel olarak ilk tanımlanan gül ise Rosa gallica (Kırmızı Frenk gülü)’dır (Anonim 2020b) (Resim 7). 

Doğu ve Batı medeniyetlerinin önemli ortak figürlerinden biri olan gül, pek çok eski sözlükte bir cins ismi olarak bütün çiçekleri karşılar. Bu genel karşılık dışında müstakil bir isim değeri de kazanan gül, “taç yaprakları yalın ve katmerli olabilen bir çiçek” şeklinde tanımlanırken, aynı zamanda “ateş koru, kırmızı renk” anlamlarına da gelir (Çetindaş 2013). 

Gül’ün Tarihçesi

Gülün tarihi, insanlığın tarihinden önce başlar. Tarihte gülün kullanımı ile ilgili en eski buluntuya günümüzden 3000 yıl öncesine ait Mezopotamya’daki kil tabletler üzerinde rastlanır (Can 2019). 

Tarihçi Herodot, anlatımlarında Babil’in Asma Bahçelerinde güller yetiştirildiğinden, yetiştirilen güllerden ise gül yağı elde edildiğinden bahseder. Ayrıca pek çok tarihçi, gül suyunun Babil gibi eski medeniyetlerde de kullanılmış olduğuna inanır (Anonim 2020c). Mezopotamya’dan sonra gül Girit’te, Knossos sarayındaki MÖ 1500’lerden kalma bir duvar freskinde karşımıza çıkar (Anonim 2020d) (Resim 8).  

Eski Mısır’da ise gülü tanımlayan en eski hiyeroglif, MÖ 1400 yılına aittir (Anonim 2020c) (Resim 9). Kleopatra döneminde, Kleopatra’nın gülleri çok sevdiği, süt banyolarını gül yaprakları ile bezediği Markus Antonyus’un ayaklarının altına gül yaprakları serdirdiği hatta gülü afrodizyak olarak kullandığı bilinir (Anonim 2020c). 

Çin medeniyetinde de gülün özel bir önemi vardır. Filozof Konfüçyüs, Çin İmparatoru’nun bahçelerindeki güllerden ve imparatorluk kitaplığında güllerle ilgili 600’den fazla kitap olduğundan bahseder.

Antik Yunan ve Roma festivallerinin çoğunda gül kullanıldığı bilinir. Roma’da gülün gündelik hayatta, cenaze ve düğün törenlerinde kullanıldığını söylenir. Roma’da özellikle Pompei’deki duvar resimlerinde bahçeleri, bitkilerin sıklıkla betimlendiği ve bunların arasında güllerin olduğu dikkat çeker (Resim 10). 

Doğa bilimci Yaşlı Plinius (MS 23-79), anlatımlarında gülden şarap yapıldığından, parfüm üretiminde gülün kullanıldığından ve gülün içinde olduğu kokuların etkili ve güzel olduğundan söz eder. Ayrıca Romalıların gül suyunun antiseptik ve anti bakteriyel özelliklerinden yararlandıkları; ellerini gül suyu ile yıkadıkları ve gül suyu ile banyo yaptıkları bilinir.  

Baharın gelişi veya bahar ayı ile özdeşleştirilen gül, Roma döneminde antik dönem eserlerinde bahar atribüsü olarak gösterilir. Özellikle dört mevsimi gösteren mozaiklerde veya mevsim lahitleri (season sarcophag Jahreszeitensarkophag) olarak adlandırılan lahitlerde gül, elinde gül demeti tutan veya başında gül çelengi olan genç bir kadın olarak gösterilir (Çetintaş 2013).  

Orta Çağ, gülün tedavi edici özelliklerini ön plana çıkartır. Orta Çağ ve Rönesans dönemleri boyunca gül, depresyonun en gözde tedavisi olur (Anonim 2020c). 

Osmanlı döneminde kimi sarayların etrafında gül yetiştirilmesi için özel bahçelerin tahsis edilmiş olduğunu, bu alanların, içinde “gül” kelimesi bulunan isimlerle adlandırıldığını, halkın reçel ve şurup gibi ihtiyaçlarını karşılamak için gül pazarlarının kurularak buradan alınan güllerle; güllaç, güllabiye, gül şerbeti, gül reçeli gibi tatlılar ve içeceklerin hazırlandığını görülür (İpek 2008).  

Sık sık gül suyu ile banyo yapması ve gülden parfümler hazırlaması ile tanınan İmparatoriçe Josephine, 1798 yılında “Malmaison Bahçeleri” olarak bilinen gül bahçelerini kurar. Eşinin gül merakını destekleyen Napolyon, kaptanlarına yeni gül türleri bulduklarında fidelerini memlekete taşımalarını söyler. Böylece gül koleksiyonunu epeyce geliştiren İmparatoriçe Josephine’in bu bahçelerde yaklaşık 250 farklı tür yetiştirdiği bilinir (Resim 11).

Haçlıların Ortadoğu ülkelerinden memleketlerine taşıdıkları gül fideleri, zaman içinde Fransa’dan İngiltere’ye geçer. Daha sonraları Batı Avrupa, Amerika ve Avustralya da gülden çeşitli şekillerde yararlanmaya başlar.

Gül’ün Mitolojik Hikayesi 

Neredeyse insanlık tarihi kadar eski bir kültürel unsur olan gül, insanın doğayı anlamlandırma çabalarının yansıdığı inanç alanı olan mitolojik birikim içerisinde önemli bir yere sahiptir. Doğa unsurlarının kaynağını açıklama çabası içerisinde olan insan, güle büyük önem atfeder ve bunun sonucunda gülün doğuşu, rengini alışı, Tanrılar âlemindeki konumu pek çok mitik anlatıya kaynaklık eder (Çetindaş 2013). 

Çiçeklerin kraliçesi 

Yunan mitolojisine göre Gül’ün Mitolojik Hikayesi çiçek tanrıçası Chloris, ormanda gezerken bir perinin cansız bedenini bulur ve onu çiçeğe dönüştürür. Kendisine yardım etmeleri için diğer tanrıları çağırır. Şarap tanrısı Dionysos, çiçeğe hediye olarak güzel kokmasını sağlayacak bir öz; aşk ve güzellik tanrısı Afrodit ise güzellik verir; rüzgâr tanrısı Zefhirus, onun üzerinden bulutları uzaklaştırır; ışığın ve sanatın tanrısı Apollon, ışıklarını onun için seferber ederek açmasını sağlar (Çetindaş 2013). Tanrıların el ele verip yaratmaları nedeniyle Yunan mitolojisinde gül, çiçeklerin kraliçesi olarak bilinir (Yıldız 2019). 

İran mitolojisinde Gül’ün Mitolojik Hikayesi ise önceleri çiçeklerin kraliçesi, nilüfer çiçeği iken, daha sonra çiçekler, nilüferi çok uyuduğu için Tanrı’ya şikâyet eder ve bunun üzerine Tanrı da daha az tembel olan ve daha az uyuyan bir kraliçe olarak gülü yaratır ve onu, tehlikelere karşı kendisini koruyabilmesi için dikenlerle donatır (İpek 2008). 

Afrodit’in çiçeği 

“Düştü genç kızın kalbi sert bir dikenle yandı / Güller o günden beri kırmızıya boyandı.” 

Yunan mitolojisinde aşk tanrıçası Afrodit’in bir atribüsü de güldür. Vazo resimleri ve heykellerde Afrodit bu atribüsüyle çok az gösterilmiş olsa da yazılı kaynaklar gül ile Afrodit’e, Afrodit ile gül bahçesine birlikte değinirler (Çetindaş 2013). 

Efsaneye göre Afrodit, Adonis adlı ölümlü bir erkeğe aşık olur. Günün birinde ava çıkan  Adonis bir yaban domuzunun saldırısına uğrayarak yaralanır ve ölür (Bazı kaynaklara göre ise Afrodit’e aşık olan savaş tanrısı Ares bu aşkı çok kıskanır. Kıskançlıktan gözü dönen Ares, günün birinde ava çıkan Adonis’in üzerine bir yaban domuzu salar.) Adonis’in cansız bedeni ile karşılan Afrodit kahrolur ve telaşla Adonis’e koşar. Sevgilisine doğru telaşla koşan güzel tanrıçanın ayağına dikenler batar. Tanrıçanın ayağından damlayan kanlar ise beyaz gülleri kırmızıya boyar.  

Bu anlatıya göre Biblos’tan geçtiği söylenen Adonis nehri her yıl, Adonis’in ölüm yıldönümünün anılışında kızıla boyanır. Bu sırada yapılan törenlerde gül mevsiminin bitişi ve yazın gelişini anlatmak için tohumlar ekilir ve çabuk büyümesi için bu tohumlar sıcak suyla sulanır (Çetindaş 2013).  

Bir diğer Mitolojik efsaneye göre ise Afrodit, en sevdiği çiçeklerden biri olan gülü oğlu Eros’a hediye eder. Eros ise aynı gülü sessizlik tanrısı Harpokrates’e verir ve böylece gül, sevginin, sessizliğin ve gizliliğin sembolü olur (İpek 2008). 

Gül’ün Mitolojik Hikayesi: Venüs’ün doğuşu 

“Gümüş kâseyi yakan alevden gülleri ile / Kâfurdan, revaklardan, mermerden doğdu hayal.” 

Venüs’ün doğuşu (Yunan mitolojisinde Afrodit’in doğuşu) gül ile ilişkilendirilen bir diğer mitolojik anlatıdır. Roma mitolojisine göre Venüs, Kıbrıs sahilinde dalgaların içerisinden çıkarak doğar ve karaya ayak basar. Onun güzel ayaklarıyla basıp geçtiği yerlerde güller açmaya başlar (Çetindaş 2013). 

Sandro Botticelli  “Venüs’ün Doğuşu” adlı tablosunda bu mitolojiye konu olan Venüs’ü, bir deniz kabuğu üzerinde denizden yükselip, sol taraftaki iki rüzgâr tarafından kıyıya doğru sürüklenmiş şekilde betimler (Resim 12). Ayrıca rüzgârlar Venüs’ün üzerine güller döker. Bazı uzmanlara göre tablo, Venüs’ün doğuşunu resmetmekle birlikte asıl olarak baharın gelişine vurgu yapar (Anonim  2020f).

Dante Gabriel Rossetti de “Venus Verticordia” adlı tablosunda tanrıça Venüs’ü bir bahçede güllerle çevrili kumral saçlı genç bir kadın olarak tasvir eder (Anonymous 2020d) (Resim 13). 

Kimi efsanelerde ise Venüs’ün doğuşu sırasında vücudundan akan köpüklerden bir gül ağacının bittiği, sonra tanrıçanın onu, nektar ile sulayınca ağacın gül verdiğini söylenir (İpek 2008).   

Gül ile Bülbül 

“Gül dikene düştü, bülbülün göğsü yaralandı / Bir dikene, bir güle baktı ve ağladı.” 

Efsaneye göre gül oldukça güzel ve güzelliğinin farkında olan nadide beyaz bir çiçektir. Bülbül, gülün aşkıyla yanıp tutuşurken; gül, bülbüle karşı kayıtsız ve ilgisizdir. Gülün bu tavrına dayanamayan bülbül, bir gün kendini tutamayıp, derdini anlatmak için gülün narin gövdesine konar ve dikenler bülbülün kalbine batar. Bülbül ölür, ancak kalbindeki yaradan gülün dibine dökülen kanları, gülün damarlarına yayılarak, rengini kırmızıya dönüştürür (Yıldız 2019). O günden sonra güller hep kırmızı açar. Gülün renginin kırmızı oluşu, bülbülü öldürmesinden utanarak kızarması şeklinde de rivayet edilir (İpek 2008). 

“Gül Bülbül Hikayesi”, Türk dünyasının hemen her tarafında rastlanılan anlatılardan birisidir. Uygurlar’da “Kızıl Gülüm”, çağatay sahasında Nevruz Şah, Anadolu’da “Nevruz Bey” adıyla yaygın olan bu hikaye Türkmenistan sahasında “Gül Bilbil Destanı” diye bilinir (Yıldız 2019).

Hızır ile İlyas 

“Yaz dileğini bırak bir güle; kavuş berekete.” 

Hızır ve İlyas birbirlerine çok bağlı iki kardeştir. İnanışa göre Hızır karalarda, İlyas ise denizlerde yaşamak zorunda kalır. Her gün birbirlerine kavuşmak için dua ederler. Bunun üzerine Tanrı onların yılda bir defa buluşmalarına izin verir. Birçok kültürde yer alan bu söylenceye göre Hızır ve İlyas kardeşlerin buluştuğu gün 6 Mayıs olarak kabul edilir (Gezgin 2010). 6 Mayıs Hıdırellez günü bir bahar bayramı olarak kutlanır. Hıdırellez’de insanlar, Hızır ve İlyas peygamberin altında buluştuğuna inanılan gül ağaçlarının altına dileklerini bırakırlar.  

Musevilerin Mısır’dan çıkmalarının yedinci haftaları olarak kabul ettikleri bayramları “gül bayramı” olarak adlandırılır ve hahamlar dinî törenlerinde alınlarında gül başlığı kullanırlar. İran’da nevruz bayramlarında yüze gül atılırken, Mısır’da dinî ayinlerde gül suyu kullanılır.  

Yahudilerin Mayıs’ın altıncı ve yedinci günü kutladıkları bir hasat bayramı olan Şavuat da gül bayramı olarak bilinir. Şükran Bayramı olarak da benimsenen bu özel günde evlerde hiçbir iş yapılmaz ve her yer çiçeklerle süslenir. Sinagoglarda Tevrat’ın konulduğu bölümler özellikle güllerle süslenir (Gezgin 2010). 

Gül Bahçesinde İbrahim 

“İbrahim olur adı O’nun / Gül toplar ateş bahçelerinden.” 

Hikâyeye göre, Hz. İbrahim’e düşmanlık besleyen Nemrut, Hz. İbrahim’i küçük bir tepenin üzerine kurduğu mancınıkla tepenin aşağısında yanan ateşe fırlatır. Allah’ın “Ey ateş! İbrahim için serinlik ve esenlik ol!“ (Enbiyâ 21/69) emri ile ateş gül bahçesine dönüşür. Bir diğer hikâyeye göre ise Hz. İbrahim’in atıldığı yerdeki ateş göle, ateşte yanan odunlar balıklara dönüşür, Hz. İbrahim ise ateşin hemen yakınlarındaki gül bahçesine düşer.  

İbrahim peygamberin ateşe atıldığında düştüğü yerin Şanlıurfa’da yer alan Balıklıgöl olduğu bilinir. 

Hz. Muhammed’in sembolü  

“Çiçek eydür ey derviş gül Muhammed teridir.” 

İslam mitolojisi ve tasavvuf anlayışında gül, ilahi güzelliği temsil eder. Gülün, Hz. Muhammed’in sembolü olduğu, onun yüzünün güzelliğini hatırlattığı, kabrinin “gül bahçesi” olduğu, insanlığa tebliğ ettiği Kur’ân-ı Kerim’in de “gül tohumları saçan” bir kitap olduğu ifade edilir (Açıkel 2018).  

Rivayete göre Miraç gecesi Burak ve Cebrail (as) ile Hz. Muhammed’in terler döktüğü, Burak’ın terinden sarı gül, Cebrail’in terinden beyaz gül, Hz. Muhammed’in terinden ise kırmızı gül oluşur (Yıldız 2019).  

Güle verilen bu önemden dolayı Müslüman toplumlarda gül suyu kullanmak yaygındır.

İslam kültürünün yayıldığı ülkelerde gülün bahçe sanatının en sevilen bitkisi olarak yer almasında da Hz. Muhammed’in gülü cennet çiçeklerinin ulusu olarak nitelendirilmesinin yeri vardır (Khabbazı̇ ve Yazgan 2013). 

Bektaşiler için gülün ayrı bir önemi de Hz. Ali’den ileri gelir (Gezgin 2010). Rivayetlere göre Hz. Ali ölmeden önce yanındakilerden bir deste gül ister ve getirilen güldesteyi kokladıktan sonra vefat eder (Hançerlioğlu 2000).  

Hristiyanlıkta ise Hz. İsa ve haç ile ilişkilendirilen kırmızı gül, Kabala’da da kendisine ciddi bir kaynak bulur (Çetindaş 2013). Beyaz gül; saflık, su ve ay ile ilişkilendirilirken Hz. Meryem’in de simgelerinden birisidir (Gezgin 2010).  Sarı gül ise Katoliklikte Papanın amblemidir (Gezgin 2010). 

Edebiyatta Hâfız’dan Ronsard’a, Yunus’tan Tagore’a, Hayyâm’dan Goethe’ye, Fuzuli’den Rilke’ye kadar bütün dünya şairleri için buluşma noktası olan; çeşitli hastalıkların tedavisinde, bazı yemeklerde, parfüm ve kremlerde kullanılan; Eski Yunan’da “gül altındayız” tabiriyle sır saklayabilmeyi ifade eden; İslamiyet’te Hz. Muhammed ile, Hristiyanlıkta Hz. İsa ve Hz. Meryem ile ilişkilendirilen gül ile ilgili hikayeler şimdilik bu kadar. Bir başka yazımızda görüşmek üzere. Sevgiyle kalın. 

Yazarımızın çok beğenilen önceki yazısı Zeytin Ağacının Mitolojik Hikayesi yazısını okudunuz mu?

Editörün Notu

 Yararlanılan Kaynaklar:

Eski Yunan’da “geçmişte söylenenlerin tekrar edilmesi” gibi bir anlama gelen mitoloji, belirli bir din, inanış veya kültürdeki insanlık ile evrenin yaratılış ve doğasını, geleneklere özgü inanç ve uygulamaların sebebini açıklamaya yönelik söylencelerin tümünü tanımlamak için kullanılır (Çayır 2020). Türk Dil Kurumu sözlüğünde ise mitoloji, “mitleri, doğuşlarını, anlamlarını yorumlayan, inceleyen bilim; bir ulusa, bir dine, özellikle Yunan, Latin uygarlığına ait mitlerin, efsanelerin bütünü” olarak tanımlanır (Anonim 2020a).   

Tarih öncesinden bugüne aktarılan pek çok mitolojik hikâyede bitkilerin sıklıkla yer aldığı görülür. Tanrıların insanlara verdiği en değerli armağan olarak ele alınan bitkiler; süregelen olaylar ile özdeşleştirilmiş ve bitkilere farklı hikayeler, farklı anlamlar yüklenmiştir. Bu olayların araştırılmasında ve incelenmesinde mitolojik hikayeler önemli bir yere sahiptir. 

Bu yazı dizimizin ilkinde mitolojide kimi zaman başarılı bir sporcunun şampiyonluk tacı, iki ülke arasında barış sembolü, mabetlerin aydınlatılmasında bir araç, kimi zaman da tanrıça Afrodit’in güzelleşmek için yüzüne sürdüğü bir iksir olarak karşımıza çıkan zeytin ağacının mitolojik hikayesini inceledik. Keyifli okumalar.  

Bırakın zeytin ağacı kulağınıza fısıldasın…  

Zeytin (Olea europaea), zeytingiller  (Oleaceae) familyasından Akdeniz iklimine özgü meyvesi yenen boylu bir çalı veya 10 metreye kadar boylanabilen, sık dallı, yayvan tepeli, her dem yeşil yapraklı bir ağaçtır (Anonim 2020b) (Resim 1).  

Zeytin ağacı (Olea Europea) ağır ve zahmetli büyümesine karşın uzun ömürlü ve dayanıklı bir ağaçtır. Bu nedenle eski Romalılar zeytin ağacına yedi canlı anlamına gelen “vivax oliva” adını vermişlerdir.  

Zeytin Ağacı Mitolojisi

Mitoloji ve botanikte adı “Ölümsüz Ağaç“tır. İlyada Destanı’nda şair Homeros, zeytinin ölümsüzlüğünü şöyle anlatır: “Ben herkese aitim ve kimseye ait değilim, sen gelmeden önce de buradaydım, sen gittikten sonra da burada olacağım” (Anonim 2020c).  

Zeytin Ağacı Anlamı

Kutsallığın, bolluğun, bereketin, adaletin, sağlığın, barışın, arınmanın ve yeniden doğuşun kısaca insanlık için önemli erdem ve değerlerin sembolü olan zeytin ağacı; semavi dinlerin üç kutsal kitabı olan Kur’an-ı Kerim, İncil ve Tevrat’ta kutsal ağaç olarak nitelendirilir. Kur’an-ı Kerim’de zeytin ağacından, meyvesi zeytinden ve zeytinyağından övgüyle bahseden ve kutsal olduğunu kabul eden ayetler bulunur. İncil’e göre Hz. İsa’nın göğe yükselişinin gerçekleştiği Zeytin Dağı’ndaki bahçede bulunan zeytin ağaçlarının o zamandan kalma ağaçlar olduğuna ve bugün mevcut olan 8 zeytin ağacının Hz. İsa’nın çarmıha gerilişine tanıklık ettiğine inanılır. Tevrat’ta ise insanlara “hakkaniyet ve doğruluk” anlatılırken zeytin ağacı işaret edilir ve bu kutsal ağacın erdemine dikkat çekilir (Efe ve ark. 2013).  

Zeytinin kullanım alanının geniş olması nedeniyle peygamberlerden krallara, Yunan tanrılarından firavunlara kadar zeytinle ilgili pek çok hikâye anlatılır.   

“Olea prima omnium arborum est.”

“Zeytin bütün ağaçların ilkidir.”  

Hz. Âdem; yaşı ilerleyip öleceğini hissedince, Allah’tan kendisini ve tüm insanlığı bağışlamasını istemeye karar verir. Bu amaçla oğlu Şit’i cennet bahçesine gönderir. Bahçenin bekçiliğini yapan melek, İyi-Kötü Ağacı’ndan aldığı üç tohumu Şit’e verir ve babası Âdem öldüğünde bu üç tohumu ağzına koyarak gömmesini ister. Hz. Âdem ölüp Tabor Dağı’na gömüldüğünde toprakta üç ağaç yeşerir. Bunlar zeytin, sedir ve servidir. Akdeniz ikliminin simgesi bu üç ağaçtan ilk yeşeren zeytin ağacıdır (Efe ve ark. 2013). 

“…ve insanlık zeytinle yeniden doğar.”

Tevrat’ın Tekvin 6. bölümünde yer alan hikâyeye göre insanların günden güne artan kötülükleri ve zorbalıkları nedeniyle Allah yeryüzünü, yarattığı insanlar ve hayvanlarla birlikte yok etmeye karar verir. Hz. Nuh’tan bir gemi yapmasını ve yeryüzünde soyları tükenmesin diye, yanına temiz sayılan hayvanlardan erkek ve dişi olmak üzere yedişer çift, kirli sayılan hayvanlardan birer çift, kuşlardan yedişer çift almasını söyler (Tekvin 7/2-3-23). Ardından büyük tufan başlar, Hz. Nuh ve gemisindeki canlılar hariç, yeryüzü üzerinde yaşayan her şey yok olur. Hz. Nuh suların çekilip çekilmediğini öğrenmek için bir güvercin gönderir. Geriye ağzında bir zeytin dalı ile dönen güvercin Allah ile insanlar arasında sağlanan barışın müjdesini verdiği için tarih boyunca zeytin dalı ve güvercin “barış sembolleri” olarak kabul edilir (Dursun ve Tuna Oran 2015) (Resim 2 ve Resim 3). 

“Ağaçların kralı” 

Hakimler Kitabı’nda de yer alan hikâyeye göre “Bir gün ağaçlar kendilerine bir kral mesh etmek isterler; zeytin ağacına gidip, ‘Gel kralımız ol’ derler. Zeytin ağacı, ‘İlahları ve insanları onurlandırmak için kullanılan yağımı bırakıp ağaçlar üzerinde sallanmaya mı gideyim?’ diye yanıtlar” (Hakimler 9: 8-14). 

“Tanrıça İsis’in meyvesi.”  

“Tanrı Ra’nın aydınlanma simgesi.” 

Eski Mısır uygarlığında zeytin ağacının MÖ 1600’lerde Nil Deltasında ekilmeye başlandığı ileri sürülür (Kaplan ve Karaöz Arıhan 2011). Mısır inançları Mısırlıların zeytinyağı üretmeyi Yunanlılardan ve Filistinlilerden çok daha önce bildiğini öne sürer. Hikâyeye göre bundan 6.000 yıl önce tanrıça İsis, Mısırlılara zeytin ağacı yetiştirmeyi ve ürünlerinden faydalanmayı öğretir (Sarı 2016) (Resim 4). MÖ 2500 yılında inşa edilen Sakkara Piramiti’nin duvarlarında zeytin sıkma işlemini anlatan figürlerin bulunması (Kaplan ve Karaöz Arıhan 2011) ve Hayfa’da yapılan kazılarda zeytin değirmeninin ortaya çıkarılması bu inançları destekler niteliktedir (Sarı 2016) (Resim 5 ve Resim 6).  

Mısır firavunlarından Tutankamon’un (MÖ 1333-1323) zeytin dallarından örülmüş tacı adaletin sembolü olarak kabul edilir. Mısırlıların zeytin ağacının yaprağını ezerek elde ettikleri kıymetli yağı firavunlarını mumyalamakta kullandıkları bilinir.  

Firavun III. Ramses’in (MÖ 1186-1156) Güneş Tanrısı Ra için yaptırmış olduğu tapınağın aydınlatılmasında ışık kaynağı olarak kullanılacak zeytinyağı için, özel zeytinlikler kurdurduğu söylenir (Ünsal 2011). Güneş Tanrısı Ra’ya, aydınlanmanın simgesi zeytin dallarını sunan III. Ramses bundan duyduğu övüncü şöyle dile getirir: “Senin şehrin Heliopolis’i zeytin ağaçlarıyla süsledim. O zeytin ağaçları ki, meyvelerinden halis zeytinyağı elde edilir. Bu zeytinyağı, senin tapınağını aydınlatan kandilleri besleyen yağdır” (Sarı 2016). 

“Bereket ve barışı temsil eden tanrıça Athena’nın armağanıdır.” 

Yunan mitolojisine göre zeytin ağacı, bilgelik tanrıçası Athena ile deniz tanrısı Poseidon arasındaki bir yarışma sonucu oluşur. Hikâyeye göre Poseidon ve Athena, Kekrops’un kurduğu kente kendi adlarının verilmesini ister. Zeus ise hangi tanrı ya da tanrıça insanlığa daha elverişli ve daha faydalı bir iş yaparsa kurulan kente onun adının verileceğini söyler. Poseidon üç dişli yabasıyla bir kayaya vurur vurmaz su fışkırır ve azgın bir at çıkar (Resim 7).  Athena ise mızrağıyla kayaya vurur ve dalları meyvelerle dolu bir zeytin ağacı oluşur (Resim 8). 

Kaplan ve Karaöz Arıhan’a göre buradaki simgeselliğin iki anlamı vardır: Birincisi savaş arabalarını çekecek olan atın hiçbir zaman zeytin ağacı kadar faydalı olamayacağı, ikincisi ise barışın simgesi olan zeytinin, savaşın simgesi olan ata üstün gelmesidir. İnsanlara göre barış savaştan daha hayırlı olduğu için yarışmayı Athena kazanır ve böylece bugün Yunanistan’ın başkenti olan Atina kentine Athena’nın ismi verilir. Mitolojiye göre bilgelik tanrıçası Athena, zeytin ağacını barışı ve medeniyeti simgelediği için insanlara armağan eder. Antik Yunan’da Athena aynı zamanda zeytin ağacının koruyucu tanrıçasıdır. 

Eski Yunanlılar ve Romalıların ölülerinin anısına zeytin ağacı yetiştirdiği söylenir ve ayrıca Romalılarda zeytinyağı ölüm ve dini törenlerde kullanılır, ölen kişinin yüzüne zeytinyağı serpilerek kutsanır. Tapınak bahçelerine zeytin ağacı dikilir ve bu bahçeler kutsal kabul edilir (Resim 9 ve Resim 10).  

Antik Yunan’da yedi bilgeden biri kabul edilen Solon’un koyduğu kanunlar arasında zeytin ağacı kesenlere ağır cezalar uygulandığı yer alır. “Devlet malı veya özel mülkiyet farkı olmaksızın, zeytin ağacını kesen veya deviren herkes mahkemede yargılanacaktır. Eğer suçlu bulunurlarsa idam edilmek suretiyle cezalandırılacaklardır” (Aristotales Atina Anayasası). Bu yasa dünyada ilk zeytin ağacı koruma yasasıdır (Kaplan ve Karaöz Arıhan 2011). 

Yunan ve Roma mitolojisine göre, tanrılar ve yarı tanrılar zeytin ağacının dalları altında doğarlar.  Zeus’un ikiz çocukları Apollon ve Artemis’in zeytinlikte doğduğu söylenir (Efe ve ark. 2013). Antik dönemin olimpiyat oyunlarında başarı kazanan sporcuların, zeytin ağacının dallarından yapılmış taçlarla ve zeytinlerden sıkılan yağların konulduğu amfora ile ödüllendirildiği söylenir. 

Ayrıca Yunancada alfabenin son harfi olan Z-Zetanın, ölümsüzlüğü simgelemesi ve zeytin anlamına gelmesi de dikkate değerdir (Kalkan ve Çuha 2017). 

Zeytin ve zeytin yetiştiriciliği hakkında yapılmış konunun tarihini ve mitolojisini de içerisinde barındıran videoyu aşağıda bulabilirsiniz. 

Bu yazımızda sizlerle paylaştığımız gerek eski dönemlerde Antik Yunan’da, gerekse kutsal kitaplarda zeytin ağacıyla ilgili yer alan hikayeler şimdilik bu kadar. Bizlerin bilmediği veya unuttuğu; sizlerin önerdiği zeytin ağacı mitolojisi ile ilgili başka mitoslar varsa lütfen aşağıdaki yorum kısmına yazınız. Bir başka yazımızda görüşmek üzere. Sevgiyle kalın.  

Yararlanılan Kaynaklar

Bitkilere ve bitki yetiştiriciliğine ilgi duyanlar için, iç ve dış mekân tasarımlarında kullanılan bitkilerin bakımından; yemek yaparken kullanılabilecek bitkilerin yetiştiriciliğine kadar temel bilgilerin ve püf noktalarının yer aldığı 10 kitabı sizler için derledik. Keyifli okumalar. 

1. Bahçede Felsefe – Damon Young 

Bahçede Felsefe, Young’un kendi ifadesiyle; “Elinizdeki kitap, felsefe kitabı değil, felsefi yaşantıların portresidir.” Kitap, bahçenin kimi edebiyatçılar ve filozoflar için nasıl bir ilham kaynağı olduğunu eserlerden alıntılar yaparak ve biyografik bilgilerden yararlanarak anlatıyor.  

“Jane Austen, bir bahçesi olmadığı zamanlarda neden yazamaz hale gelmişti? Jean-Paul Sartre kendi halinde bir parktan neden ölesiye nefret ediyor, o parkın tetiklediği “bulantı” duygusuyla tüm yaşamı boyunca nasıl mücadele ediyordu? George Orwell’ı en güç koşullarda toprağında delice çalışmaya iten neydi? Birkaç bodur, çirkin saksı çiçeği Marcel Proust’a ne ifade ediyordu? Ve Voltaire, “Bahçemizi ekip biçelim,” derken yalnızca felsefi bir alegori mi yapıyordu? (Tanıtım Bülteninden) 

Sayfa Sayısı: 216 
Baskı Yılı: 2012 

2. Ağaçların Gizli Yaşamı – Peter Wohlleben

“Ağaçların acıyı hissedebildiğini, hafızaları olduğunu ve ebeveyn ağaçların çocuklarıyla birlikte yaşadığını öğrendiğinizde, artık onları sanki sıradan bir işmiş gibi devasa makinelerle kesip hayatlarını altüst edemiyorsunuz.” Peter Wohlleben (Tanıtım Bülteninden) 

Peter Wohlleben’ın, yapılan bilimsel araştırmaları ve yıllarca Almanya’nın Hümmel köyünde yönettiği ormanda yaptığı gözlemlerini kaleme aldığı kitabında, bugüne kadar ağaçlar hakkında doğru bildiğimiz ne kadar çok yanlış olduğunu anlatıyor. Yazar, ağaçların da tıpkı insanlar gibi bir yaşam mücadelesi verdiğini, canlarının acıdığını, yaşamak için nefes almaları gerektiğini, ağaçların da birbirini yaklaşan tehlikelere karşı uyardığını, aralarındaki hasta veya acı çeken bireylerle gıdalarını paylaştığını ve belli bir yaşam süresine ulaşınca da tüm canlılığını kaybedip ormanın derinliklerinde toprağa geri döndüğünü anlatıyor. 

Sayfa Sayısı: 234 
Baskı Yılı: 2018 

3. Şehir Bahçeciliği for Dummies – Charlie Nardozzi ve Paul Simon

Bir evin bahçesinde, terasında, balkonunda ve hatta pencere pervazında rengârenk bir çiçek bahçesi ya da lezzetli gıdalar elde etmek için gerekli olan tüm stratejileri içeren bu kitapta; uygun bitki seçimi, toprak hazırlığı, bitki ekimi ve bitkilerin yerleşimi ile ilgili genel bilgilerden; hayvan gübresi, organik gübre ve kompost kullanarak nasıl daha verimli toprak elde edilebileceğine dair tüm detaylar yer alıyor. 

Sayfa Sayısı: 360 
Baskı Yılı: 2017

4. Şehirdeki Bahçe – Sonia Day 

Şehirdeki Bahçe; yeni başlayanlar için bir evin bahçesinde, balkonunda ya da terasında; fesleğen, havuç, salatalık, dereotu, patlıcan, altın çilek, sarımsak, kavun, nane, maydanoz, patates, çilek, domates gibi pek çok meyve ve sebzenin bakımına dair ipuçları sunuyor. Ayrıca kitapta, yetiştirilen bitkilerle hazırlanabilecek yemek tarifleri de yer alıyor. 

Sayfa Sayısı: 128 
Baskı Yılı: 2013 

5. Saksı Bitkileri El Kitabı – Peter Mchoy

Kitapta; iç ve dış mekân bitkilerinin seçimi, yerleşimi, dikimi ve bakımı üzerine ipuçları yer alıyor. Detaylı açıklamalar, teknikler ve fotoğraflarla desteklenen kitapta ayrıca menekşelerin sarktığı bir sepetten, teraryuma; renk, koku ya da mevsim temalı tasarım örneklerine de yer veriyor.  

Sayfa Sayısı: 512 
Baskı Yılı: 2012 

6. Bitkiler Ne İster? – Kazım Cem Şirin

İnsanlar, bitkileri önceleri korunma ve beslenme için kullanmış, daha sonra yetiştirmeye çalışmış, en küçük toprak parçasını bile bu amaç doğrultusunda değerlendirmişlerdir XV. yüzyıldan sonra bahçelerini, saraylarını güzelleştirmek için kullandıkları bitkileri, XVIII. yüzyıldan itibaren özellikle Roma, Mısır, Hindistan ve Çin’de dekorasyonlarının ana öğeleri haline getirmişlerdir. 
Günümüzde bitkiler gerek iç gerek dış mekân olsun, tüm alanlarda yoğun olarak kullanılmaktadır. Bazen evlerimizdeki bitkileri diğerleri gibi yetiştiremediğimizi düşünerek umutsuzluğa kapılırız. Ancak onları sevmek ve ne tür ihtiyaçları olduğunu öğrenmek başarının anahtarı olacaktır. (Tanıtım Bülteninden) 

Kitapta; iç mekânda en çok tercih edilen 60 bitkinin özellikleri, hastalık ve zararlılara karşı alınabilecek önlemleri ve bakımında dikkat edilmesi gereken püf noktaları anlatıyor.  

Sayfa Sayısı: 196 
Baskı Yılı: 2004 

7. Küçük Bahçe: Küçük Mekanlar İçin Parlak Fikirler – John Brookes

John Brookers’un; “Mekân bir varlık olduğundan, sahip olduğunuz her santimin keyfini sürmeniz akıllıca bir davranıştır. İster pencere pervazı ister dam ister balkon, ister giriş katındaki avlu olsun açık hava mekânlarını kullanmak evinizin sınırlarını genişletmenin keyifli ve zarif bir yoludur.” düşüncesinden yola çıkarak kaleme aldığı kitabında, küçük bir alanda ne gibi mucizeler yaratılabileceğini örneklerle anlatıyor. 

Sayfa Sayısı: 352 
Baskı Yılı: 2009 

8. Pratik Sebze Yetiştiriciliği Rehberi – Ben Hartman 

Bahçecilikle uğraşmayı seven herkesin rahatlıkla yararlanabileceği, tohumun nasıl ekileceğinden hasat işlemine kadar geçen süreci madde madde açıklayan bu kitapta; sebzeler nasıl budanır, tohum ne zaman alınır, fide nasıl yetiştirilir gibi sebze yetiştiriciliğine dair tüm soruların cevaplarını okuyucuya en uygun şekilde anlatılıyor.  

Sayfa Sayısı: 224 
Baskı Yılı: 2019 

9. Permakültür Bahçeleri – Toby Hemenway 

“Permakültür Bahçeleri, kesinlikle bugüne kadar yazılmış en iyi permakültür kitabı ve bugüne kadar yazılmış en iyi bahçıvanlık kitabı olmaya da aday. Herkesin kütüphanesinde bulunmalı.” Sharon Astyk – Depletion and Abundance: Life on the New Home Front’un yazarı (Tanıtım Bülteninden) 

Permakültürün en temel bilgilerini ortaya koyan kitap, doğayla iş birliği içerisinde olunduğunda daha verimli bahçeler elde edilebileceğini öne sürüyor. 

Sayfa Sayısı: 288
Baskı Yılı: 2015

10. Bitki Sistematiği – Michael G.Simpson 

“Bitki Sistematiği kitabı, bitkilerin kendileri içerisindeki son literatür bilgileriyle ve kara bitkilerinin sıra dışı dağılışı için titiz bir şekilde eğitim amaçlı tanımlanmış, çok kolay ulaşılabilir ve güzel bir şekilde hazırlanmıştır. Simpson birçok görsel materyali sıra dışı etkili bir şekilde kullanmasıyla yaşam için bitki morfolojisinin detaylarını bir araya getirmede ve alandaki hızlı gelişimin heyecanını yakalayarak başarıya ulaşmıştır.” Bruce G. Baldwin, Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley (Tanıtım Bülteninden) 

Kitap; kara bitkilerinin sınıflandırılması, gelişimi ve morfolojileri konularında temel bilgileri içeriyor. İkinci baskısında revize edilen kitap; eğreltilerin, açık tohumlu bitkilerin ve kapalı tohumlu bitkilerin familya özelliklerini fotoğraflarla ve çizimlerle detaylı bir şekilde açıklıyor.  

Sayfa Sayısı: 740 
Baskı Yılı: 2012 

Bitki ve bahçeseverler için kitap önerilerimiz şimdilik bu kadar. Bizlerin bilmediği veya unuttuğu; sizlerin beğendiği başka kitap önerileri varsa lütfen aşağıdaki yorum kısmına yazınız. Bir başka yazımızda görüşmek üzere :)