Şehirler sürekli değişiyor ve toplumsal gelişme kentsel alanda iz bırakıyor. Endüstriler düştüğünde veya göç nedeniyle şehirlerin bir kısmı terk edildiğinde, kentsel araziler veya yapılı çevredeki boşluklar geride bırakılır. Şehirler bu boş alanlardan nasıl yararlanabilir?

İnsanların şimdiki zamanın ötesinde düşünme arzusu şehirlerimizi etkiliyor. Kentler çerçevesindeki gelecekteki değişikliklerin, kentsel peyzajda hızla ilerleyen diğer birçok teknolojinin yanındadır.

Bir şehir sürekli geliştiği ve asla gelişmediği için terk edilmiş alanlar her zaman var olacaktır. Sosyal ve teknolojik değişim daha fazla değişiklik sağlayacak ve tarihi ve hatta modern binalar kullanımlarının orijinal amacını kaybedecektir.

Binlerce yıllık uygarlık tarihi içinde, insanın doğa ile birlikte yarattığı doğal ve kültürel miras, sanayi devrimi ve sonrasında yaşanan teknolojik gelişmeler, hızlı kentleşme ve nüfus artışı ile sağlıksız mekanlara dönüştürülmüş ve zaman zaman da yok edilmiştir.

Son yıllarda hızla büyüyen ve gelişen kentlerde, kentlerin merkezini ve çevresini olumsuz şekilde etkileyen, göz ardı edilmiş, terkedilmiş alanlar yer almaktadır. Bu alanlar olumsuz olarak algılanmasına karşın, kentlerde yaşayan insanlara gerekli hizmetlerin yerine getirilmesi, çeşitli faaliyetler için alan sağlaması ve çevresel sorunların üstesinden gelebilmeleri için önemli fırsatlar sağlamaktadır.

Bu atıl alanlar, kentsel peyzajda önemli bir konudur ve bu alanların topluma ettiği hizmet hakkında çok fazla bilgi bulunmamaktadır. Bu çalışmanın amacı, terk edilmiş kentsel alanların ekolojik, ekonomik, sosyal faydalar sağlaması açısından, peyzaj performans parametreleri ile değerlendirerek yeşil altyapı yaklaşımıyla kent sistemine dahil olmaları için öneriler geliştirmek ve tasarım fırsatları sağlamaktır.

Kullanılmayan kentsel alan unutulmuş araziler ya da binalar ve diğer yapılar arasındaki boşluklar olarak kalır. Bu alanlar, topluma entegre edilerek yeniden yapılanma ve belirli karakterlerini ayırt ederek çarpıcı alanlar yaratma potansiyeline sahiptir. Örneğin, eski bir demiryolu hattının kendine özgü özelliği, iki bölgeyi birbirine bağlaması ve yeşil bir koridora dönüştürülebilmesidir.

Konumlarına bağlı olarak, terk edilmiş alanlar farklı tesislere dönüştürülebilir. Her şehirde, mevcut kent dokusuna adapte edilmeyi bekleyen boş alanlar vardır, böylece toplam şehir manzarasının bir parçası olabilirler.

Günümüz şehirlerindeki el değmemiş birçok bina spekülasyon nedeniyle boş ve mülk sahipleri değerlerinde bir artış umuyor. Bir binayı dikkatsiz bırakmak, vandalizm veya insanların kontrolsüz sahiplenmeleri nedeniyle olumsuz değer getirebilir. Boş binaların, örneğin kentsel bahçecilikte kullanılması, mahallenin yanı sıra alanın görüntüsünü de olumlu etkileyebilir ve iyileştirebilir. Binalar canlı bir görünümle daha çekici görünme eğilimindedir ve kullanıcılar tarafından bakımı daha olasıdır. Geçici kullanım süresine ilişkin resmi düzenleme, zaman çerçevesini ve işlevi tanımlamak için önemlidir, böylece geçici tesisin nihai kapanışı sorunsuz bir şekilde gerçekleşebilir.

Bir şehirdeki boşluklar, ilgili mahallelerin ihtiyaçlarına bağlı olarak farklı şekillerde kullanılabilir. Topluluk bahçeleri, kamu veya konut binaları olarak, mahallenin güçlendirilmesine katkıda bulunabilirler. Eski bir boş alan, daha önce mahallede yerine getirilmemiş bir amaç edinirse, bölgenin bir bütün olarak yaşanabilirliğini geliştirir.

Gelişmemiş arazi durumunda, yeni bir zihniyet oluşturmak, alışılmadık şekillerdeki arazinin gelişmesinin anlamlı bir kullanım getirmesidir. Bu, insanların ufkunu genişleterek elde edilebilir, böylece yenilikçi ve yaratıcı düşünme biçimleri, mevcut standartlarımız ve fikirlerimizin ötesinde yeni tasarımlara yol açabilir. Bangkok’un Khlong Toei bölgesinde oluşturulan dikdörtgen olmayan futbol sahaları, kentsel alanı ustaca bir şekilde yeniden düşünmeye iyi bir örnektir.

Farklı ülkelerdeki farklı şehirler, özel durumlarına göre farklı şekillerde terk edilmiş alanlarla ilgilenir. İsviçre’de kentsel geliştiriciler, kalkınma için daha fazla toprak talep etmemek ve böylece doğayı korumak amacıyla şehri içe doğru geliştirmeye odaklanmaktadır. Şehirler, mevcut kentsel alanlarda arazi aramaya ve boş alanlara ve binalara odaklanmak zorunda kalıyor. İki seçenek mevcuttur: çok eski veya çok küçük binaları yıkmak veya aradaki araziye dönüp yeni bir kullanım için yeniden dönüştürme (dönüşüm). Bu eylemler maliyet etkindir, ancak alanların geçmişini ve kimliğini kaybetme riski taşır. Başarılı dönüşüm için bir örnek, Zürih’teki eğitim, kültür ve barınma yerine dönüştürülen eski Toni süt işleme binasıdır.

Terk edilmiş alanların geliştirilmesi şehrin estetiğine katkıda bulunur, çünkü çöp dolu veya bitmemiş veya çökmüş yapılar ile dolu terk edilmiş yerler zayıf bir görünüm verir. Şehir manzarası açısından, yoğun şehirler mahallenin estetiğini geliştirir; bir şehrin görsel görünümü işgal edilen alandan etkilenir ve dönüşüm yeni hayatı az kullanılan alanlara solur.

Uzun vadede, şehir içindeki alanın genişlemesine odaklanmak, daha sürdürülebilir bir kentsel gelişim stratejisi uygulamak anlamına gelir. Dünyanın dört bir yanındaki şehirlerde, terk edilmiş binalar ve arsalar işgal edilmiş ve canlı kentsel alana yeniden inşa edilebilir.

Arazi kentsel gelişimdeki ekonomik, sosyal, fiziksel ve çevresel etkileri nedeniyle kentsel kaynaklar arasında en önemli kaynak olarak kabul edilmektedir. Arazi konut, kentsel hizmetler ve tesisler dahil tüm insan faaliyetlerinin anahtarıdır. Arazi kaynaklarının optimum ve etkin kullanımı, planlamacıların ve şehir yöneticilerinin önemli görevlerinden biridir. Kentsel gelişim sırasında terk edilen topraklar ve alanlar, kentin yönetiminde zorluğa yol açar ve uygun olmayan arazi planlaması ve yönetimi, şehirlerin eteklerinde yeşil alanların işgaline izin verir.

Bu arada, eski ve terk edilmiş ve yarı terk edilmiş binalar ve boş alanlar çevre düzenini bozar ve güvensizlik ve çevre kirliliği gibi sorunlara neden olur. Şehirlerde terk edilmiş arazilerin çoğu, çöplerin birikmesi , inşaatın atık ve çöpleri sonucunda bu hale geldi ve bu da vatandaşların sağlığını tehlikeye soktu. Şehrin bazı mahallelerinde, aynı mahalledeki insanların spor alanı, yeşil alan, otopark vb. eksikliğinden muzdarip olduğu bazı yararsız topraklar görüyoruz. Bu araziler için en iyi öneri kullanımlarını park, yeşil alanlar ve spor alanları gibi alanlara değiştirmektir.

Taş ocaklarının iyileştirilmesi, bu alanların meyve bahçeciliği amacıyla tarımsal faaliyetler için kullanılmak istenmesi ile başlamıştır. 1904 yılının başlarında Kanada’nın British Columbia eyaletinde 20 ha alana sahip terk edilmiş bir taş ocağının onarımı ile Butchart Garden isimli botanik bahçesi oluşturulmuştur. 1940 yılında halka açılan parka her yıl bir milyondan fazla ziyaretçi gelmektedir. Mart ayından Kasım ayına kadar 700’ün üzerinde bitki türü ve 1.000.000 üzerinde bitki dikilmektedir.

Kentsel dönüşüm projeleri, kentlerde yaşanan fiziksel çöküş karşısında, sürdürülebilir ve bütüncül bir yaklaşımla sorunlu dokuları iyileştirmekte, terk edilmiş kentsel alanları yeniden işlevlendirilerek yeni kentsel mekanlar kazandırmaktadır. Bu kapsamda, dönüşüm projelerinde kentin ekonomik, sosyal ve fiziki yapısı bir bütün olarak değerlendirilip doğru, kalıcı ve sürdürülebilir çözümlerin bulunması gerekmektedir.

Kentsel dönüşüm projeleri ilk başta yıkıcı ve zorla değiştirici bir güç gibi görünse de kent bütünü ve kamusal yararları düşünüldüğünde vazgeçilmez uygulamalar olmaktadır.

Kaynakça

Sokak peyzajı; bir sokak ya da bir caddenin fiziksel yapısını oluşturan ve bir grup olarak karakterini tasvir eden tüm unsurları ifade eder. Bir sokak manzarası, bina cephesi, sokak parke ve mobilyaları, sokakta ağaç dikimi, aydınlatma ve tabelaları içerir.

Bir diğer ifade ile sokağın fiziksel ortamını oluşturan, cadde boyunca gözlenen yapılar ve karakterini tanımlayan tüm unsurlar olarak da tanımlanır. Bunlar; ağaçlar, bina tipleri ve çeşitli yapılar gibi görsel karakterlerdir.

Sokaktaki ağaçlar, çimenler, tabelalar, sokak lambaları, yer üstü hizmetleri de dahil olmak üzere, drenaj yapıları, kaldırımlar, otobüs durakları ve sokak mobilyaları yolun sağındaki veya yakınındaki doğal ve insan yapımı unsurların bir sürücü veya yaya perspektifinden bir cadde boyunca görünümü ile de açıklanır.

Bisiklet, araç tesisleri ve peyzaj gibi fiziksel özelliklerin yer almasından oluşur. Sokak peyzajı elemanları, kaldırım malzemeleri, bordürler, peyzaj, aydınlatma ve banklar, su çeşmeleri veya bisiklet rafları gibi sokak mobilyalarını içerebilir.

Mansouri’ye göre caddenin karakterini belirleyen cadde unsurlarının bileşenleri, statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bunlar;

Statik bileşenler: Bina, açık alan, yol, cadde mobilyaları ve yeşil altyapı dâhil olmak üzere caddenin sürekli ve yarı kalıcı fiziksel öğeleri olarak tanımlanır.

Dinamik bileşenler: İnsanların araç kullanımı, caddelere ya da yönlendirilen bina çevresine bağlı olan yaya faaliyetleri de dâhil olmak üzere cadde alanlarını işgal eden faaliyetlerdir.

Sokak peyzajı tasarımı uygulanan caddelerin yeni karakterleri ortaya koyarken, eski geleneksel dokuya sahip, karakterlerinde de bozulmalar meydana gelmektedir. Bu durum, sokakların geleneksel dokusunun bozulmasına ve kent kimliğinin olumsuz yönde etkilenmesine neden olmaktadır. Sonuçta, sokak peyzajı tasarımında, caddenin karakterini ve kimliğini bozmayacak şekilde sokağa özgü, sokak peyzajı tasarımları yapılmalıdır.

Sokak peyzajı tasarımı, sokak kamusal alanlarının hayati bir bileşeni olmasının yanı sıra insanların kullanımlarını da etkiler. Sokak kamusal mekânda etkileşimde bulunduğu iyi bir sokak peyzajı tasarımı, caddenin estetiğini, kalitesini ve güvenlik düzeyinin artmasını sağlar. Sokaktaki ekonomik canlılığı etkiler ve toplumların sosyalleşmesini ve konforunu artırır. Bu bağlamda sokak peyzajı tasarımı kentsel yaşam kalitesinin yükselmesine katkıda bulunur.

Sürdürülebilir Sokak Peyzajı Tasarım İlkeleri

Sokaklar, insanların birbirleriyle buluştuğu ve bir araya geldiği iyi mekânlar sunmaktadır. Sosyal ve ekonomik etkileşimler, başarılı bir sokak peyzajı tasarımının ortak hedefleridir. Sürdürülebilir sokak peyzajı tasarımının başlıca hedefleri ise şunlardır:

• Hava kalitesinin iyileştirilmesi, kentsel ısı adası etkilerinin azaltılması, su kalitesinin iyileştirilmesi ve çevre kalitesinin iyileştirmek,
• Sokakları, halkın yürüyüşüne ve sosyal etkileşimin düzenli bir şekilde gerçekleşebileceği,
• Ekonomik canlılık kazandırmak,
• Doğal kaynakların sürdürebilirliğini sağlamak,
• Kentsel dokuyu korumak ve sürdürebilirliğini sağlamak,
• Kamusal rekreasyon aktivitelerine olanak sağlayan mekanlar sunmaktadır.

Sokak peyzajı tasarımı işlevsel gereksinimleri karşılamayı içerir. Tasarım büyük ölçüde güvenli bir şekilde yaya, bisiklet ve araç hareketliliğine dayanır. Sürdürülebilir bir çevre için sokak peyzajı tasarımı ayrı bir öneme sahiptir.

Sürdürülebilir Sokak Peyzajı İlkeleri

Sürdürülebilir sokak peyzajının dört ana ilkesi vardır. Bunlar; kentsel tasarım ilkeleri, sosyal ilkeler, ekonomik ilkeler ve çevre ilkelerdir.

Kentsel tasarım ilkeler; okunabilirlik, konfor ve güvenlik ve çekicilik olmak üzere üç farklı işleve ayrılır.

Sokak peyzajı tasarımının sürdürülebilirliği bağlamında sosyal ilkelerin temeli olan canlılık kriteri dikkate alınmalıdır. Sosyal ilkeler yalnızca canlılık ilkesinden meydana gelmektedir.

Canlılık

Sokaklar ve caddeler sadece hareket ve altyapı koridorları olarak işlev görmemelidir. Kentsel tasarım bağlamında sokaklar ve caddeler, insanların başka insanları görebilecekleri, buluşabilecekleri ve sosyalleşebilecekleri canlı mekânlar olarak tasarlanmaları gerekir. Kentin imajı ve çekiciliği büyük ölçüde cadde mekânlarına bağlı olarak değişmektedir.

Sürdürülebilir sokaklar bağlamında çevresel verimlilik karşılamalıdır. Çevresel kaynaklar oluşabilecek etkileri en aza indirmek için, yapılan sokak peyzajı tasarımlarında biyoçeşitliliği teşvik etmek, desteklemek ve kültürel bağlamda yansıtmak amaçlanmıştır. Sokak peyzajı tasarımı yaya mekânları konforu üzerinde etkili olmakla birlikte, tasarımda kullanılan bitkisel materyaller sayesinde güneş ışığını sert yüzeylerden gölgeleyerek kentsel ısı adası etkisini de azaltır.

Su Kalitesini Arttırma

Cadde peyzajında yağmur suyu bahçeleri oluşturulması, caddede ki yağmur suyunun temizlenip, filtrelenerek yeraltı su kaynaklarına erişiminin sağlanmasına yardımcı olur.

Enerji Tüketimini Azaltmak

Motorsuz taşıtlar ile seyahati destekleyerek enerji tüketimini azaltan ve çevreye zarar vermeyen taşıtlar kullanmaya yönlendirilmelidir.

Işık Kirliliğini Azaltmak

Kentsel mekânın aşırı aydınlatılması yaban hayatını olumsuz yönde etkilemekte ve sürücülerin ve yayaların güvenliğini etkilemektedir. Ayrıca, gereksiz aydınlatma kullanımı ışık enerjisinin boşa harcanmasını ifade eder.

Sokak Peyzajında Karşılaşılan Bitkisel Sorunlar

Bitkisel tasarımının ilk amacı mekâna işlevsel olarak katkıda bulunmak ve bu şekilde kullanıcıların isteklerine cevap verebilmektir. Bitkiler kentsel alanlarda, yapısal elemanların sert hatlarını yumuşatır, görsel kaliteyi artırarak yapıların çevreye entegre edilmesini sağlarlar. Aynı zamanda, yaya trafiğini kontrol eder, yapılara fon oluşturur, rekreasyonel potansiyel oluşturur, mikro klima etkisi yaratırlar.

Bitkisel tasarım çalışmaları ile insanlar günlük yaşamın baskılarından kurtularak doğayla buluşma olanağı bulurlar. Bu nedenlerle kentsel yeşil alanlarda kullanılacak bitkisel malzemenin kent ekolojisine uygun türlerden seçilmesi ve bitkisel tasarım ilkeleri doğrultusunda kullanılmaları zorunludur. Bitkilerin sahip olduğu dendrolojik özellikler, estetik açıdan kente nitelik kazandırırken, kenttin boşluk doluluk durumunu da dengelerler. Bu nedenlerle kentsel alanlarda kullanılacak bitkilerin alanın işlevine uygun olarak seçilmeleri ve tasarım özelliklerinin iyi bilinerek uygun kompozisyonlarla kullanılmaları çok önemlidir.

Kentin tarihi kimliğinin koruması için alana bütünsel olarak bakılmalı ve bitkisel tasarım açısından bitkilerin işlevi, estetik ve tasarım özellikleri dikkate alınmalıdır. Bitkisel tasarımlarda, alan fonksiyonuna bağlı olarak ve türlere göre bazen bitkiler tek bir tür ile istenen vurgu etkisi yaratabilirken, bazen de sayısının çok olmasına karşın estetik etkisi yetersiz kalmaktadır.

Bitki türlerinin tasarım özelliklerinin irdelenmesinde renkleri, şekilleri ve formları dikkate alınmamaktadır. Renk özelliği bitkilerin en önemli etkileridir. Bazı çalışma alanlarında kullanılan bitkiler, çiçek, yaprak ve meyve renkleri açısından yetersizdir.

Form açısından dağınık formlu bitkilerin gereğinden fazladır, gölge etkisi olanlar doğru yerlerde kullanılmamakta ve gölge amacı ile de yanlış türler seçilmektedir.

Alanda monotonluk oluştuğu, estetik açıdan düşük nitelikli bitkilerin kullanıldığı saptanmıştır.

Sokak peyzajında yapılan tasarıma göre tarihi yapıların olduğu, merkezi sokaklarda bakımsız ve yanlış kullanımlar çoğunlukta olduğu görülmektedir.

Mevcut yeşil alanlar günlük ihtiyaçlar ve bütçe olanakları çerçevesinde çok küçük alanlarda uygulanmış, tasarımları, dokuya uygunlukları, işlevleri ve bakımları yeterince düşünülmemiştir.

Tarihi donatı elemanları ve yapı yakın çevreleri detaylı ve estetik tasarımlar çerçevesinde düşünülmemiş, yoğun kullanıma karşı ihmal edilmektedir.

Günümüzde kentsel yol ağaçlandırmalarının başarısız olmasının en önemli nedeni ağaçların yaşayan varlıklar olarak dikildikleri yerlerde kendisinden beklenen işlevleri yerine getirebilmesi için bazı isteklerinin olduğunun göz ardı edilmesidir.

Kent içi yol ağaçlandırmaları, kentsel mekanlardaki diğer yeşil alanların sağladığı yararlar, trafikte yönlendirme, vurgulama, gölgeleme ve yaya güvenliğini sağlama gibi yararları ile kent içinde önemli bir yere sahiptir. Kent içi yol ağaçlandırmalarında doğru bitki türlerinin seçilmemesi hem beklenilen fonksiyonel yararları sağlamaları hem de ileride gerek yaya ve trafik sirkülasyonuna gerekse yapısal unsurlara karşı çıkabilecek zararlanmalara yol açmaktadır.

Standart yol ölçüleri açısından orta refüj ve kaldırım genişlikleri alan içerisinde genellikle değişmektedir. Bu da özellikle kaldırımlarda yer alan ağaç dikim yerlerinin belirli bir düzen içerisinde bulunmamasına neden olmaktadır. Ayrıca genişliklerin düzenli olduğu alanlarda bile ağaç dikim yerlerinin araç yoluna olan mesafeleri aynı tür için bile değişebilmektedir. Bu da alanda düzensiz bir bitkilendirme görünümü yaratmaktadır.

Sokak peyzajı tasarımlarında kullanılan herdem yeşiller yetersizdir ve tasarımlar doğru yapılmamıştır. Karşılaşın en önemli sorunlardan birisi uzun yıllar gerekli bakım ve budamaların yapılmamış olmasıdır. Bazı türler ömrünü tamamlamış, bazıları rüzgârdan eğrilmiş, birçoğu da yanlış budanmıştır. Bu sorunla karşılaşılan yerlerde peyzaj mimarına, uzaman bir personele yer verilmeli ve bitkisel tasarım gerekli hassasiyetle ve tasarım ilkeleri doğrultusunda yapılmalıdır.

Sokak Peyzajında Karşılaşılan Bitkisel Sorunlara Yönelik Öneriler

• Sokak peyzajı önerisinde kullanılan peyzaj donatı elemanları, zemin döşemeleri, bitkisel materyaller, bölgeyi tercih eden yayaların ihtiyaçlarına karşılayacak nitelikte olmasına özen gösterilmeli, bölgedeki yaşam kalitesi arttırılmalıdır.
• Geleneksel sokak dokusunun sürdürülebilirliği için sokakta bulunan tarihi yapılar ve bahçeleri tarihi evlerin restorasyonuna, tarihi evlerin bahçe tasarımına ve kimliğine uygun şekilde yeniden canlandırılarak sokak peyzajına kazandırılmalıdır.
• İnsanların dinlenebilecekleri ahşap oturma terasları gibi tasarımlar ile insanlar yönlendirilebilir.
• Sokak boyunca yapıların dışında kalan boş alanları insanların daha aktif kullanabileceği meydan, park ve dinlenme alanı olarak düzenlenerek, sokak kalitesi arttırılabilir.
• Peyzaj donatı elemanlarının niteliği ve sayısı arttırılmalı böylelikle sokaktaki donatı elemanları eksikliği ortadan kaldırılmış olur.
• Taşıt yolu ile yaya yolunu birbirinden ayıracak, yeşil bant düzenlemesi yapılarak yaya ve taşıtları daha güvenli ulaşım imkanı sağlanabilir.
• Çevresel atıkların atılmasını engellemek, rekreasyon alanları arttırmak ve bitki türlerini korumak gerekmektedir.
• Mevcut egzotik türler yerine bitkilendirme tasarımları açısından önemli özelliklere sahip yöresel doğal türler tercih edilmelidir.
• Kaldırımlarda ve orta refüjlerde alanların ölçülerine uygun ölçülerde gelişen bitki türlerinin seçilmeli ve uygun mesafelerde konumlandırılması gerekmektedir.
• Ağaçların bir kısmı da aydınlatma donatılarına 3-4 m gibi yakın mesafelerde dikilmişlerdir. Yol ağaçlarının dikim aralıklarının seçiminde; ağaçların taç gelişimi ve yüksekliği, komşu yapıların ışık ihtiyacı, yolun genişliği, yol mekânı içerisinde ağaçlardan beklenen fayda, ağaçların istenilen boy ve biçime ulaşacakları süreler dikkate alınmalıdır.

Kaynaklar

Kamusal alan, yalnızca modernitenin getirdiği yenilik ve değişimler için değil, mekânsal olarak kentlerin ve sosyolojik açıdan bireyin kendini nasıl ürettiğinin ve tanımladığının araştırılması bakımından da önemli bir alandır. Tanyeli’ye göre; yeşil alan toplumun kamusal alanlardaki yansımalarının görünür bir biçimidir. Bu doğrultuda park ve bahçeler, taşıdığı sembolik ve simgesel değerleriyle, var olduğu dönemde toplumun yaşam kültürünün yanında bilinç düzeyini de aktarmaktadır. Böylelikle, kültürel peyzaj niteliği kazanmakta; bu niteliğini tarihsel düzlemin kültürel ve doğal değerleriyle sürdürebildiğinde tarihi kentsel peyzaj olarak korunması ve yaşatılması gerekmektedir.

Anadolu’da yüzyıllar boyunca uygarlıkların birleşimi ile ortaya çıkan, diğer bahçe tarzlarından farklı mekânsal, yapısal ve bitkisel tasarım özelliklerine sahip, birden çok yapı gruplarını birbirine bağlayan yeşil alan yaklaşımının kültürel peyzajın başlıca ilkesi olarak göze çarptığı görülmektedir. Bu alanlar, hayatımızın her daim içinde gerek sosyal ve kültürel gerek yönetsel etkinliklerin bünyesinde yer aldığı mekanlar olmakla beraber doğal faktörlerin yanında inançlar, gelenek ve görenekler, beşerî faktörler tarafından şekillendirilmişlerdir.

Tanzimat sonrası yapılan pek çok düzenleme ve değişiklik ile halkın yaşam tarzının dönüştürülmesi ve sosyalleşme gibi kavramlar neticesinde gelişen Millet Bahçesinin kent kültürümüzde sınırları tanımlı kamusal açık ve yeşil alan niteliğindeki ilk örneği Sultan Abdülaziz döneminde 1869 yılında yapılan Taksim Millet Bahçesi ve 1870 yılında açılan Kısıklı Millet Bahçeleri ile karşımıza çıkmaktadır.

‘Millet Bahçesi’ kültürel mirasımızın ve kültürel peyzaj faziletlerimizin bir parçası olup, hafızalardan silinmiş bu kavramı, tarihsel süreç içindeki kimliğini, sosyokültürel birikimini, çevresel ve ekolojik yapısı ile birlikte ele alarak yeşil alanların kültürümüzdeki önemini yeniden vurgulamaktadır. Yaşam tarzımızın ve deneyimlerimizin günümüze en güzel örneklerini yansıtacak ve ülkemizde bu çalışmalar yaygınlaştırılıp halkı doğa ile buluşturacaktır.

Bilindiği gibi açık yeşil alanlar yaşamın her alanında karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle halkın doğayla olan bu buluşmasında yaşanabilir çevrelerin düzenlenmesi, bireylerin açık alan gereksinimlerini karşılayabilmek adına Millet Bahçeleri büyük önem taşımaktadır.

Kendi yaşamlarımızdan gözlemlediğimiz, birbirinden farklı özelliklere sahip engelli bireyler de göz önüne alındığında; sosyal refahlarına çözüm üretilebilmesi açısından Millet Bahçeleri önemli bir noktadır. Millet bahçelerinin geçmişteki izleri günümüz tasarımlarını da etkileyecektir.

Millet Bahçeleri ile;

• Kamusal alanlara rekreatif değeri yüksek, ekolojiyi hedef alan sürdürülebilir açık yeşil alanların kentlere kazandırılması,
• Yapılaşma sonucu meydana gelen, çevreyle ilgili ortaya çıkana problemlere karşı, halkın sağlıklı ve yaşam kalite değeri yüksek açık yeşil mekanlarda yaşamına devam etmesi,
• Yapısal, bitkisel, coğrafi tüm özellikleriyle bulunduğu kente kimliğini kazandıran, gelenek, görenek ve alışkanlıklarını ön planda tutan ve önümüzdeki yıllarda peyzaj kimliği açısından fark yaratıp yer aldığı kente açık yeşil alanların kazandırılması,

amaçlanmıştır.

Yöresellik sadece konutla olmaz. Alanda yapılan sörvey çalışmaları sonucunda o yöreye özgü yerel bitki seçimleri yapılmalı ve suyun kıymetini her geçen gün daha çok anladığımız bu günlerde, su ihtiyacı göz önünde bulundurularak ekolojik ve ekonomik sebeplerden dolayı egzotik türler daha az tercih edilebilir. Kentin iklim yapısına uygun tasarımlar yapılmalıdır.

Kişi başına düşen yeşil alan miktarına baktığımız zaman diğer ülkelere oranla yetersiz durumdayız. Ama mevcut yeşil alanların içeriğine baktığımız zaman ise yüzölçümü çok az olmasına rağmen İstanbul’un Polonya ile aynı derecede olduğunu görmekteyiz.

Kentsel dönüşüm çalışmaları hızla devam ediyorken ve kentler yeniden inşa ediliyorken, nefes alınabilecek sağlıklı kentler için bu açık yeşil alanlar ya da yeşilin yoğunlukta olduğu alanlar Millet Bahçelerine dönüştürülebilir.

Günümüzde artarak devam eden yapılaşma projelerinin içerisinde yetersiz yer ayrılan yeşil alanlar varken öncelikle yapılması gereken mevcut yeşil alanları korumaktır. Özellikle stadyumların spor amaçlı kullanımı ortadan kaldırılmamalı, isimleri değişmemelidir. Mevcut açık yeşil alanlar korunmalı, ‘Millet Bahçesi’ ismi kente yeni kazandırılacak olan yeşil alanlara verilmelidir. Millet bahçesi yapılacak alanlar kent içinde kullanımda olmayan hazine ve askeri araziler olabilir.

Türkiye’nin deprem bölgesi olduğu göz ardı edilmeyip, kentlerdeki çarpık yapılaşma azaltılmalı ve kişi başına düşen açık yeşil alan miktarı bu kapsamda ele alınıp Millet Bahçeleri ile senkronize edilmelidir.

Hala yaşamakta olduğumuz Covid-19 günlerinde halkın doğayla buluşmasına imkân sağlayacak alanların gerekliliği göz ardı edilemeyecek kadar aşikârdır. Bu kapsamda Peyzaj Mimarlığı meslek disiplininin çalışma alanının kendisi olan ‘Millet Bahçeleri’ oldukça önem arz etmektedir. 

Millet Bahçeleri Rehberi

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip ERDOĞAN’ın 81 ile 81 milyon metrekare Millet Bahçesi demesinin üzerinden 2 sene kadar bir zaman dilimi geçmesine rağmen Millet Bahçeleri rehberi henüz yeni yayınlanmıştır. Rehberin tasarımcılarla buluşması gecikmiş olsa da Millet Bahçelerinde bulunması gereken karakteristik özellikler başarılı şekilde açıklanmıştır.

Rehberde sözü edilen fonksiyonellik, erişilebilirlik, sürdürülebilirlik, süreklilik ve özellikle ekoloji Millet Bahçelerinin tasarımında başlıca önem arz etmektedir. Millet Bahçesi, bulunduğu kentin karakteristik özelliklerini öne çıkartacak ve bu özellikleri yaşatacak olmasının yanında engelli, engelsiz, yaş, cinsiyet ve kültür ayrımı olmadan herkesi kapsayan nitelikte olmalıdır.

Su, hayatımızın en önemli parçasıdır. Günümüzde sürekli artan nüfusa bağlı olarak artan su kullanımı gelecek yıllarda başlıca sorun haline gelecektir. Hızla artan yapılaşma projeleri ile birlikte orman alanlarının giderek azaldığı bir gerçektir. Hatalı arazi kullanımları ile tahrip olan doğa üzerinde birçok olumsuzluklar görülmektedir. Bunlardan birisi de beton yüzeylerin artması ile birlikte yağış sularının yüzey akışı ile uzaklaşmasıdır.  Çok önemli ve yeri doldurulamayacak kadar önemli bir kaynak olan yağmur sularının toplanması gerekmektedir.

Su kaynaklarının sürdürülebilir bir şekilde kullanılması, su tasarrufunun sağlanması açısından özellikle rehberde de sözü edilen Millet Bahçelerinde yağmur suyunun kullanılması büyük önem taşımaktadır. Bu sayede ekolojik denge korunması, bu sayede sürdürülebilir bir gelişimin sağlanması ve suyun daha verimli kullanılması açısından önemli bir adım atılmış olacaktır. Yağmur bahçeleri Millet Bahçeleri ile birlikte uygulandığında yaygınlaşacak ve suyun kullanımına önemli bir katkı sağlanmış olacaktır.

Millet bahçesi olarak yapılacak alanların planlama aşamasından itibaren ekolojik verileri doğru değerlendirmesi ve kente özgün kimliğini kazandıracak tasarımın uygulaması için projelerin Peyzaj Mimarları tarafından yürütülmesi gerekmektedir.