Yaşadığımız gezegenin %70’i, insan vücudunun ise yaklaşık %75’i sudur (Doğan & Sever, 2023). Fakat bu kadar yaşamımızın içinde olan hatta yaşamımızı oluşturan suyu gerçekten tanıyor muyuz? Belki de suyu kurtarmak için önce onu tanımamız gerekir. Bunun için suya dair temel tanımlar ve yaklaşımların ötesinde tanımlara ihtiyaç vardır. Örneğin Emoto’ya (2005) göre, suyun ilk tanımı yaşam gücüdür. Dolayısıyla su, yaşamın vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu anlayışla, suyun yakın gelecekte biteceği korkusu ile suyu yönetme girişimleri gerçekleştirilmektedir. Fakat gerçekten suyun bitmesinden mi yoksa suyun kendisinden mi korkuyoruz?

Bu yazı, yağış suyu yönetimini, suyu tanıyarak yeniden düşünmeye davet ediyor.

Yağış Suyunu Neden Yönetemiyoruz?

Taşkınların artması ile su, korkulacak bir unsur haline gelmeye başlamıştır. Dolayısıyla taşkınların görünmeyen bir yüzü de, insan ve su ilişkisini önemli ölçüde etkilemiştir. İnsanların suya olan algısı değişmeye başlamıştır. Sudan korkulması ise suyu içselleştirmeye ve tanımaya karşı engel oluşturmuştur. Dolayısıyla suyun korunması gerekliliği ve bu bağlamda suyun yönetimi konusu da ezber çözümler ile sınırlı kalmıştır. Bu değişen algı ve suya olan yaklaşımlar da yağış suyu yönetimi konusunda çeşitli sorunları beraberinde getirmiştir. Bu sorunların somut örneklerini kentlerde görmek mümkündür.

Kentlerde, yağmur suyunu drene etmek amacıyla kanalizasyon sistemleri kullanılmaktadır (Müftüoğlu & Perçin, 2015). Daha doğrusu kanalizasyon sistemleri, kentlerde sudan kurtulmak ve suyu kentten uzaklaştırmak amacı ile kullanılan bir yöntemdir. Bu sistem ile su, toprağa, canlılara dolayısıyla peyzaja ulaşamaz ve hiçbir ilişki kuramadan kenti terk eder. Bu durumu değiştirmek için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Kentsel alanlarda sık kullanılan çözümler; yağmur bahçesi, geçirimli döşemeler, kuru kuyular, yağmur hendekleri, sızma çukurları, çatı bahçeleri, yağmur varilleri ve sarnıçlardır (Müftüoğlu & Perçin, 2015). Suyu sadece tutmak değil, aynı zamanda dönüştürmek ve yeniden kullanmak için de fırsat tanıyan bu yöntemler çokça tartışılmıştır. Fakat bu yöntemlerin ülkemizde uygulamaya geçirilmesi, birçok çalışmada ezber kalıplar ile gerçekleşmeye devam etmiştir. Dolayısıyla suyu dönüştürme meselesinde bu çözümlerin altyapısını oturtmak kolay değildir. Bu sebeple, yağış suyu yönetimini yeniden ele almak gerekmektedir.

Yağış Suyunu Nasıl Yönetebiliriz?

Aslında her projede olduğu gibi öncelikle müdahale edilecek alanın çok iyi okunması gerekir. Alanın topoğrafik özellikleri, iklim şartlarının yanı sıra bu aşamada, alanı geniş ölçekte düşünerek okumak oldukça değerlidir. Müdahale edilecek alanı kentten kopuk düşünmek, su yönetiminde yapılacak büyük bir hata olur. Dolayısıyla suyu kentlerle birlikte tasarlamak burada ciddi öneme sahiptir.

Bu bütüncül yaklaşım, suyun aynı zamanda dinamik bir sistem olduğunu da göstermektedir. Dolayısıyla su, hidrolojik sistemlerin bir parçasıdır (Meriç, 2004) ve suyu sistemler üzerinden düşünmek gerekir. Bu anlayışta, yağış suyunu biriktirmek için kullanılan çözümleri parça parça uygulamak yeterli olmayacaktır. Müdahale edilecek alanın detaylı analizinden sonra, yüzey akış hızının azaltılması adım adım gerçekleştirilmelidir ve ancak çözümlerin bir arada kullanılması ile büyük bir etki beklenebilir. Bu bağlamda gerçekleştirilen bazı proje örnekleri incelenebilir.

Yağış Suyu Yönetiminde Sünger Kent Anlayışı

İklim değişikliği ve kentleşme baskısı ile artan sel felaketleri, birçok ülkede olduğu gibi Çin’de de ciddi problemlere sebep olmaya başlamıştır. Bunun sonucunda, yeni bir kavram olan sünger şehir kavramı oluşmuştur. Sünger şehir mantığı ilk olarak 2013 yılında Çin’de ortaya çıkmış olup suyun şehir tarafından absorbe edilmesine dayanan bir anlayıştır (Eşbah Tunçay, 2021). Bu anlayışta, kentleri ve suyu birlikte düşünme konusu içselleştirilmiş olup bu bağlamda çözümler üretilmiştir.

Ülkemizde de sünger şehir mantığı ile yapılmaya başlanan projelerin ilk adımları atılmaya başlamıştır ve bu durum oldukça umut vericidir. Fakat sünger şehir mantığını ülkemize entegre etme meselesinde, üretilen çözümleri direkt almak değil bize özgü olarak adapte etmek daha sağlıklı çözümler üretilmesinin önünü açacaktır.

Sünger kent bağlamında üretilen nitelikli proje örneklerinden biri, Çin’de Turenscape Peyzaj Mimarlığı firması tarafından yapılan Sanya Kenti Projesidir.

Sanya Mangrove Park Projesi

Çin’de bir turizm şehri olan Sanya, otuz yıllık acımasız bir kalkınmanın kurbanı olmuştur. Şehrin ortasında bulunan, beton istinat duvarının içerisinde yer alan dolgu alanı, okyanus gelgitleri ile tatlı suyu buluşturan bir parka dönüşmüştür.

Bu parkın tasarımında, yıllık muson rüzgarlarının etkisini azaltmak ve flora fauna için geçiş sağlanabilecek kıyı ekosistemleri, birbirine geçen kanallar ile kurgulanmıştır. Aynı zamanda parkın tasarımı, kullanıcıları kentten su seviyesine indirerek insan ve su ilişkisini de güçlendirmiştir. Taşkınlara karşı savunmasız olan bu alan, bu park projesi ile taşkın riskini de büyük ölçüde azaltmıştır. Dolayısıyla, peyzaj tasarım ve planlama projesi ile su ve insan ilişkilerini iyileştirmek, taşkın risklerini azaltmak ve suyu yönetmek mümkündür. Bu sebeple, peyzaj mimarlarının da bu konuda rolü oldukça fazladır.

Peyzaj Mimarları Ne Yapabilir?

Yağış suyu yönetimi, birçok meslek disiplininin ilgi alanında olsa da peyzaj mimarlarının buradaki rolü yadsınamaz. Sanya Mangrov Parkı projesinde de görüldüğü üzere, peyzaj tasarım ve planlama projeleri aslında görülenden çok daha büyük etkileri beraberinde getirmektedir. Genellikle sadece estetik ve işlevsel özellikleriyle incelenen peyzaj tasarım ve planlama projelerinde küresel ölçekte etkilerin de gerçekleşebildiği görülmektedir.

Yağış suyu yönetiminde de peyzaj mimarları, peyzajı küresel ölçekte okuyarak su yönetimi için farklı uygulamalar geliştirebilir. Sadece yeşil çatı, geçirimli zemin, yağmur bahçesi gibi uygulamalar değil, bu uygulamaların bir arada işleyebileceği ortamlar yaratmak da peyzaj mimarlarının sorumluluğundadır.

Fakat bu süreçte, tüm yükü peyzaj mimarlarına yüklemek de doğru değildir. Yağış suyu yönetimi, disiplinlerarası bir çalışma gerektirir. Dolayısıyla disiplinlerin de burada birlikte çalışması ve peyzaj mimarlarının da bu çalışmalarda aktif rol olması önemlidir.

Sonuçta…

Yağış suyu yönetiminden etkili ve doğru sonuçlar elde etmek için suyu hapsetmek değil, suyu tanımak ve akmasına izin vermek gerekir. Suyu tanımak da suyu içselleştirerek ve gerçekten su ile birlikte yaşayarak mümkündür. Dolayısıyla suyla birlikte yaşanabilecek ortamların yaratılması ve bu ortamlar üzerinden suyun yönetilmesi çok daha doğru çözümleri beraberinde getirecektir.

Kaynakça

• Doğan, M., & Sever, Z. (2023). Sürdürülebilirlik: su ve suyun önemi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 10(1), 176–192.

• Emoto, M. (2005). The hidden messages in water. Hay House.

• Müftüoğlu, V., & Perçin, H. (2015). Sürdürülebilir kentsel yağmur suyu yönetimi kapsamında yağmur bahçesi. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 5(11), 27–37.

• Eşbah Tunçay, H. (2021). Suya duyarlı şehirler. Türkiye Su Enstitüsü (SUEN). ISBN: 978-605-7599-59-9.

• Meriç, B. T. (2004). Su kaynakları yönetimi ve Türkiye. Jeoloji Mühendisliği Dergisi, 28(1), 27–?. Hacettepe Üniversitesi, Uluslararası Karst Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezi (UKAM), Ankara.

• Turenscape. (2019). Sanya Mangrove Park. Divisare. https://divisare.com/projects/433738-turenscape-sanya-mangrove-park