Bu yazımda okul bahçesi ve oyun alanları anlayışına farklı bir bakış açısı getirecek olan tasarımlardan söz etmek istiyorum. Vereceğim örneklerdeki okul bahçesi tasarımları her yaştan öğrenci ve çevre sakinine hem eğitici hem öğretici alanlar oluştururken, iyi bir tasarımın nelerden oluşması gerektiği konusunda hepimizi bilgilendiriyor.

1. Sipoonlahti Okulu (Finlandiya)

Finlandiya bulunan Sipoonlahti Okulu’nun en önemli özelliği çok yönlü bir öğrenme ortamı olarak hizmet verirken aynı zamanda okul saatleri dışında bölge sakinleri için popüler bir açık alan olmasıdır. Okul bahçesi halka açık bir park gibidir; çitle çevrili değildir ve herkesin kullanımına sunulmuştur. Okul bahçesi tasarımında çeşitli bitki türleri, özenle seçilmiş renk ve malzemelerle oluşturulmuş etkinlik alanları bulunmaktadır. Bahçe, dört ayrı temaya ayrılmıştır: bilim, sanat, anlatım ve spor.

Proje Alanı: Sıpoo, Finlandiya

Yapım Yılı: İlk aşama 8/2019, İkinci aşama 2020

2. Risskow Okul Bahçesi Tasarımları (Danimarka)

Danimarka’nın Risskov şehrinde bulunan Risskov Okulu, 5-8 yaş arası çocuklar için ek bir bina ile genişletilmiştir. Binanın dış cephesine, zemin katla birinci katı birbirine bağlayan eğimli bir çocuk oyun alanı tasarlanmıştır. Tasarlanan çocuk oyun alanı içerisinde tırmanma ağı, oyun alanı, kaydırak, dinlenme alanı bulunmaktadır. Aynı zamanda tasarlanan bu alan, okulun futbol sahasına ve meydanına bakan kısmında oluşturulduğundan futbol izleyicileri için tribün haline gelmiştir.

Tasarlanan bu alanda fonksiyonlar birleşir ve farklı kullanımları esnek hale getirir. Böylelikle çocuklara hem fiziksel aktiviteler hem de sosyalleşmek için bolca fırsat sunar. (2)

Proje Alanı: Risskov, Danimarka

Yapım Yılı: 2019

3. Nightingale Primary School (İngiltere)

Proje, Londra Hackney bölgesindeki Nightingale İlkokulundadır. Tasarımda amaç sınırlı bir alanda sınıf dışında öğrenciler için eğitici ve eğlenceli alan oluşturmaktır. Alanda toplam altı adet açık alan bulunmaktadır bunlara ek olarak teraslarla yenilikçi bir tasarım anlayışı yakalanmaya çalışılmıştır. Bu anlayışla birlikte tasarım, okulun dahil olduğu site sakinleri ve öğrencilerin ihtiyaçları dengelenmeye özen gösterilerek oluşturulmuştur. Peyzajın bakımı da site içerisindeki konut gelirleriyle finanse edilmektedir.

Konsept olarak ‘Vahşi Yaşam’ seçilmiş ve öğrencilerden tasarım için fikirler alınmıştır. Birinci aşama olarak da hikaye kitaplarından ilham alınmış, kreş oyun alanı ve etrafındaki bitkisel peyzaj düzenlemesi bunun üzerinden tasarlanmıştır.

Odak noktası, çocukların yaratıcı olmalarıdır ve hayal güçlerini kuvvetlendirmeleri için bir manzara yaratmaktır. Oyun zamanları veya teneffüslerde ‘vahşi hayata’ adım atmaları istenmiştir. Tüm oyun alanlarında su oyunu kullanımı sanki bir nehirde seyahat ederek ‘vahşi hayata’ atılan adımın bir örneği olarak gösterilebilir. Ayrıca su oyununda birden fazla öğrenci tarafından kullanılabilen su pompaları, öğrencilerin grup etkileşimlerini ve takım çalışmasını teşvik etmede güzel bir oyun elemanı olmuştur.

Peyzaj tasarımının zor kısmı tüm alanların tüm yaş ve kitleye hitap ederken belli bir ahenk içinde olması ve konutlarla bağlantılı olmasıdır. Çeşitli dokular ve yaklaşımlarla binalar birbirlerine bağlanmıştır. Zemin kattaki korkuluklar, terastaki saksılar, cephedeki metal yapı ile eşleşir ve dokulu Londra tuğlası ile istinat elemanlarına uyum sağlar.

Terasları yükseltmek, sakinler için bir seyir alanı ve mahremiyet hissi yaratır. Bitkisel peyzajda seçilen bitkiler dokuya uygun ve Hackney Down Park’ın manzarasını kapatmayacak şekilde seçilmiştir.

Proje Alanı: Hackney Downs, Londra, İngiltere

Yapım Yılı: 2014-2019

4. Kirkkojärvi School (Finlandiya)

Okulun birden fazla açık alanı bulunmatadır ve bu alanların yükseklikleri değişkenlik gösterir. İstinat duvarları, merdivenler ve amfitiyatro yükseklik farklılıklarını gizler.

İnşaat alanı, vadide önceleri gölün bulunduğu bir alan olduğu için toprak yumuşaktır ve yerlerde 20 metre kalınlığında bir kil tabakası vardır. Bu alana bir bir okul inşa etmek, oldukça zahmetli ve maliyetli bir durum olmuştur. İlk olarak alan stabilize edilmiştir ve kazıklar çakılmıştır.

Bahçe tasarlanırken kullanılan tasarımsal çizgiler yumuşak ve çoğunlukla da daireseldir. Böylelikle tasarım, bahçeye hareketlilik katmıştır ve insanlar üzerinde yönlendirici bir etkisi vardır. Daireler ziyaretçiyi ana girişe götürür ve binanın vadi tarafında da aynı tasarım devam eder.

Proje Alanı: Kotikyläntie , Finlandiya

Yapım Yılı: 2006 / 2010

KAYNAKLAR

1. www.nomaji.fi
2. http://landezine.com/index.php/2020/12/playground-slope-at-the-risskov-school/
3. https://www.bdlandarch.com/projects/nightingale-school/
4. www.loci.fi

İnsan, varlığını sürdürmeye başladığı andan itibaren, duyumlarını ve duygularını ifade etme ihtiyacı duymuştur. Olayları yansıtma, dışarı vurma ve yaptığı çıkarımları ürüne dönüştürme isteği sayesinde sanat kavramını ortaya çıkaran insan, farklı görüşlerle birlikte sanata farklı anlayışlar getirmiştir. Bu sanat anlayışları; toplumların, yaşayış biçimlerinin, bu yaşayış biçimlerine olan desteğin veya tepkinin sonucunda çeşitlenmiştir. Çeşitlenen sanat anlayışları birer akım haline gelmiş ve birçok sanatçı bu akımların birer üyesi olmuştur. Sanat, edebiyat ve mimari alanlarda oluşturulan akımların hepsinin bir felsefesi, düşünce ve dünya görüşleri bir de bu görüşlerini uygulama biçimleri vardır. 

Romantizm

İlk olarak Romantizm (coşumculuk) akımını ele alacak olursak; 1750’lerde başlayarak 19. yy. boyunca süren, önceleri İngiltere, Almanya ve Fransa ardından da bütün Avrupa’yı sanatta, müzikte, felsefede ve edebiyatta etkisi altına alan entelektüel bir akımdır. Belirli kuralları ve kalıpları barındıran Klasizm akımının etkisinden çıkmak ve farklı bir dünya görüşü edinmek isteyen Avrupalı sanatçılar kendilerine bir kaçış yolu ararken Romantizmi ortaya çıkarmışlardır. Romantizm duygu ve düşünceleri bilinçdışı bir şekilde yansıtma ve kendini özgürce ifade etme anlamına gelen çağdaş bir yaklaşımdır. Yani, Romantizmde duygusallık, heyecan, özgürlük, doğa sevgisi, yurtseverlik, geçmişe özlem, ütopya gibi konular ön plandadır.(1) Bu yönüyle de günümüz modern sanat anlayışına geçilmesinde bir köprü işlevi üstlenmektedir. Ancak bu kavramlar, ifadesini biçimden çok düşüncede bulduğundan belirli bir üslup benimsenememiştir.

Bunlara ek olarak resimde Romantizm akımı, zaman içerisinde manzara resimleriyle bütünleşmiş ve manzaralar resim için fon olmaktan çıkıp konunun kendisi olmuştur. Manzaraların resmedilişini görenler ise kendi iç dünyasını ve duygularını irdelemeye başlamıştır.

Natüralizm

Bir başka sanat akımı olan Natüralizm (doğalcılık), 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında genellikle sanat ve edebiyatta görülmüş olan bir akımdır. Bu akım, doğa biliminin belirli ilke ve yöntemlerini kendi sanatına uyarlayan sanatçılar tarafından geliştirilmiştir.

Akım ilk olarak İngiltere’de manzara resimlerinde görülmüş ancak Romantizm akımının etkisiyle yapılan manzara resimlerinin aksine duyguları ön planda tutmamış, az bozulma veya yorumlama ile doğanın temsilini veya tasvirini (insanlar dahil) içeren gerçek bir hayat tarzını tanımlamıştır. Ancak gerçeği anlatırken aşırıya kaçmış, hayatı tamamen bilimsel açıdan yansıtan bir akım haline gelmiştir. Özellikle ışık ve yüzey dokusunun inandırıcı efektleri tuvale yansıtılmıştır.

Ekspresyonizm

Bu yazımızda bahsedeceğimiz son akım ise; Almanya’da Pozitivizm, Naturalizm ve Empresyonizm akımlarına tepki olarak 20.yy ‘da ortaya çıkan Ekspresyonizm (dışa vurumculuk) akımıdır. Ekspresyonizm, bir hayat anlayışına dayalı dünya görüşüdür. Fakat, Natüralizm akımının aksine bu görüşte önemli olan kişinin ruhsal durumudur. Doğa ikinci planda kalır. Ekspresyonizm akımını uygulayan sanatçılar, ruhlarındaki karmaşık ve güçlü duyguları sanatlarına sokmuşlar, haksızlıklara karşı olan isyanlarını, abartılı renk ve bozulmuş biçim görüşüyle tuvallerine aktarmışlardır. Burada da Romantizm ve Natüralizm akımlarından çok farklı bir görüş izlenmiş ve örneğin, yapıtlarında kadın vücutlarını çekinmeden çirkinleştirmişler; insan yüzlerini korkunç, iğrenç ifadeli karnaval maskeleri halinde yapmışlardır. Çizgileri kaprisli, kullandıkları renkler ise fovist ressamlarınki gibi cesaretlidir. Ekspresyonist sanatın sevilmeyen kısmı ise güzellikten uzaklaşması olmuştur. Ancak, Figürlerin çirkinleştirilmesi ve bozulması bu tarzın bir gereğidir. Yani özetleyecek olursak; sanatçılar içlerinde oluşan duyguları dışa vurarak resimler yapmıştır.

Başlıca Ekspresyonist sanatçılara örnek verecek olursak; Max Beckmann, Erick Heckel, George Grosz, Max Pechstein, Oskar Kokoschka, Ernst Ludwing, Franz Marc, Emil Nolde, Aguste Macke, Wilhelm Lehmbruck, Wassily Kandisky, Otto Dix gibi isimlerden söz edebiliriz.

Ayrıca ekspresyonizm, mimari bir akım olarak da işlenmiş bir sanat anlayışıdır. Kısaca değinecek olursak; Ekspresyonist mimari, özelikle Almanya’da etkisini göstermiştir. Yapılar, alışılmışın dışında malzeme ve formlarla oluşturulmuştur. Ekspresyonist mimari, modern mimarinin klasikleşmiş özeliklerini reddeder.

Dışavurumculuk olarak da anılan akım, mimarlar için özgün eserler yaratmalarını teşvik eder. Ancak mimaride Ekspresyonizm, resimlerdeki gibi keskin ve çizgileri belli bir üsluba sahip değildir. Temel olarak Ekspresyonistlerin ana özelliği hiçbir biçimsel önyargı taşımamaları ve daima bireysel yaratıcılık ögesini ön plana çıkarmalarıdır. (2)

Adolf Behne, Hermann Finsterlin, Antoni Gaudi, Erich Mendelsohn, Piet Kramer, Carl Krayl gibi isimler Ekspresyonist mimarinin en iyi temsilcilerindendir.

Erich Mendelsohn’ın Eserleri

Antoni Gaudi’nin Eserleri

Mimari tasarım, içinde pek çok işlev bulunduran ve sürekli geri dönüşlerle beslenerek adım adım ilerlenmesi gereken bir süreçtir. Belli deneyim ve buna bağlı olarak birikim gerektiren mimari tasarımlar, yeni tasarım yaklaşımlarını zaman içinde oluşturmuştur. Uygulama yapılacak yerin özelliklerine göre değişen anlayışlar tarihi kentler için de farklı anlayışları barındırır.

Kentler, bizler var olduğumuz sürece devamlılığı sağlanacak yapı oluşumlarıdır. Tarihi kentler ise geçmişten günümüze gelebilmiş ve döneminin özelliklerini taşıma görevini üstlenmiş yapıları içinde barındıran kentlerdir. Tarihi kentleri oluşturan bu yapılar, kentin hafıza mekanlarıdır ve gelecek nesillere aktarılması açısından değerli hazinelerdir. Kent hayatının hızlı değişim ve gelişimi sırasında kentte yapılacak yeni tasarım yaklaşımlarının nasıl olabileceğini, alana hangi ölçüde ve sınırlarda müdahale edileceğini ele almak ve değerlendirmek oldukça zor bir süreçtir.

Tarihi Kentlerde Yeni Tasarım Yaklaşımları

Dünyada tarihi dokulara sonradan yapılan müdahaleler göz önünde bulundurulduğunda belli başlıklar altında toplanan tasarım yaklaşımları oluşturulmuştur. Bunlar;

• Replika (Taklit Etme)
• Benzetme
• Nötr
• Zıtlık Kurma şeklinde sıralanabilir.

Replika

Replika, tarihi bir yapının kütle, cephe ve yüksekliğinin hiçbir yorumlama ya da farklılaşmaya uğratılmadan birebir taklit edilmesidir. Bu yaklaşım, mimarinin kütle ve dış cephe özellikleri üzerinden dekora indirgenmesi, zamanın ruhunu doğru biçimde yansıtamaması ve yapının inşa edildiği dönemle ilgili yanılsama yaratması sebebiyle olumsuz bir tasarım tavrı olarak kabul edilmektedir. (Altınöz, 2010)

Bu anlayış yurtdışında oldukça nadir görünmekteyken, ülkemizde çok yaygındır. Taklit etme, kentin ve toplumun hafızasında çok önemli yere sahip olan ve adeta kentin simgesi haline gelmiş yapıların çeşitli hasara ve yıkıma uğradıktan sonra o kentte ve toplumda zamanla kaybolmaması adına tekrardan yapılması haricinde tercih edilmemesi gereken bir anlayış olarak ele alınmalıdır.

Benzetme

Benzetme anlayışı, yeni yapılacak olan yapının açıklık oranları, kütle hareketi, yapı yüksekliği, malzeme tercihi, cephede kullanılan renk gibi öğelerle tarihi dokuya benzerlik gösterdiği; ancak onu birebir kopyalamadığı bir yaklaşımdır. Yani tarihi yapıya ve dokuya bir nevi atıfta bulunur. Benzetme anlayışı ile yapılan yapılar, tarihi çevreye en az dikkat çekici şekilde entegre edilir. Bu entegre sayesinde çoğu zaman dikkatli biri veya mimari eğitime sahip insanlar tarafından fark edilir.

Benzetme anlayışına sahip tasarımlar bulunduğu çevreye, onu taklit etmeden uyum sağladıkları için bu çevrenin özelliklerini iyi bir şekilde vurgular. Eskiyi yeniyle harmanlayarak ortaya çıkan benzetme anlayışı, kentsel dokuların uyumlu bir şekilde yorumlanmasına güzel bir örnek oluşturmaktadır. Benzetme anlayışı, çağdaş bir dille oluşturulduğu için her ne kadar tarihi dokuyu yansıtsa da teknolojiyi iyi bir şekilde kullanarak günümüzü de yansıtmaktadır.

Nötr

Tarihi dokuda yeni tasarım anlayışlarından biri olan Nötr anlayış, tarihi kente yeni yapılan yapının tüm cephesinde şeffaf ya da yansıtıcı bir malzeme kullanılarak oluşturulan bir anlayıştır. Burada amaç oluşturulacak yeni yapının tarihi doku içerisinde göze çarpmaması ve bununla birlikte tarihi dokuyu ön plana çıkarmasıdır. Kullanacak malzemenin cam gibi şeffaf malzeme olması dışında cephelerin tamamında tek bir malzeme olarak metal veya ahşap kullanmak da nötr yaklaşımın çağdaş uyarlamalarından olmaktadır. Nötr yaklaşım, isminden de anlaşılacağı üzere mevcut dokuda benzetme veya zıtlık amacı gütmeden oluşturulur. Yeni yapı tarihi dokunun kimliğini zedelemez, tarihi dokuyu etkisiz hale getirmez ancak ondan bağımsız bir değer de kazanır ve çekici hale gelir. Bazı durumlarda bu özellikleri taşıyamayan nötr yaklaşımlı tasarımlar, tasarımcılar tarafından eleştirilmektedir.

Zıtlık Kurma

Tarihi dokuda yeni tasarım yaklaşımlarından sonuncusu olan ‘zıtlık’ anlayışı, yeni yapıların tarihi dokuyla tamamen farklı bir tasarıma sahip olmasıdır. Tarihi dokudan birçok özellik açısından (örneğin; cephe özellikleri, malzeme, kat yükseklikleri gibi) farklılaşmış bu yapılar, kent içerisinde öne çıkarak göze çarpan tasarımlardır. Oldukça dikkat çekicidirler bu nedenle tarihi dokuyu zedelememesi ve onu arka planda bırakmaması için tasarlanırken titiz davranılmalıdır. Burada denge çok önemlidir çünkü başarılı bir şekilde gerçekleştirilen zıtlık yaklaşımı, mevcut dokunun kimliğini önemsemeyen bir tavırmış gibi dururken bu doku içerisinde kendine yer bularak aradaki dengeyi oluşturur. Ayrıca yeni yapı tarihi dokuyla bütünleşmiş olsa da yapıldığı dönemi çok iyi bir şekilde yansıtır.

Sonuç olarak, tarihi kentlerde nedeni ne olursa olsun oluşturulacak yeni tasarımların kenti destekleyici ve güçlendirici olması tasarımda önceliklidir. Kentin karakterini bozacak, onun değerini düşürecek yaklaşımlardan kaçınılmalı ve seçilecek tasarımın konumu, cephe özellikleri, kullanıldığı malzeme, kat yüksekliği ve çevresindeki yapılarla olan ilişkisi göz önünde bulundurulmalıdır. Sürdürülebilirlik açısından da ele alınarak oluşturulan yapılar kentin devingen yapısına ayak uydurmalı ve kendi kendine de yetebilmelidir.

Kaynaklar

İnsan, hayatı boyunca ruhunu ve bedenini dinlendirmek amacıyla doğaya kaçma eyleminde bulunmuştur. Yerleşik hayatı benimseyen toplumlar zamanla doğaya kaçma isteklerini doğayı yaşadıkları ortama getirme anlayışına çevirmiştir. Diğer yandan insanlara inançları doğrultusunda kutsal kitaplarda vaat edilen cennet kavramıyla birlikte bahçe fikirleri şekillenmiş ve bir sanat haline gelmiştir. Öyle ki zamanla her toplum evlerinde veya kamusal alanlarda bu sanatı kendi kültürlerine göre uygulamışlardır. Cami Bahçeleri de bizim sosyal kültürümüzde yer alan önemli olgulardan biridir.

Türk Toplumunda Bahçe

Türklerin bir kısmı İslamiyet’i kabul ettikten sonra yaşayış biçimleri değişmiştir. Dolayısıyla yaşam alanlarından biri olan bahçeler de bundan etkilenmiştir. Örneğin; İslam dininde yer alan “Cennet Bahçesi” düşüncesi bu etkileşimler içinde en anlamlı ve somut olanıdır. Bunlara verilebilecek en iyi örneklerden biri de camilerin ve kahvelerin önlerindeki ulu ve heybetli çınarlardır. Bu gösterişli çınarlar, Eski Türk şehrinin kendine özgü peyzajında vazgeçilmez bir yere sahipti. ”Soliter” kullanılan ağaçlar, dini mimaride önemli unsurlar olarak düşünülmüş, büyüdüklerinde sahip oldukları etkileyici şekle ve kullanım alanlarına göre, en uygun yerlere dikilmişlerdir. Türk Bahçeleri ile ilgili daha fazla bilgiyi dergimizdeki “Türk Bahçeleri” İnceliklerle Dolu Mütevazı Bir Serüven adlı yazımızdan okuyabilirsiniz.

Cami Bahçelerinin Fonksiyonları

1. Caminin Kullanım Amacını Destekler

Türkler bahçelerini oluştururken kullandıkları bitkilere çeşitli anlam yüklemiştir. Örneğin; cami bahçesinde göğe ulaşmayı simgeleyen serviler (Cupressus sp.) ve uzun ömrü simgeleyen çınar (Platanus sp.) gibi sembolik anlamları ile cami yapısı ve avlusu ile örtüşen bitkiler kullanılmaktadır.

Cami dış avluları ayrıca; oturma ve dinlenme elemanlarının yer aldığı, kutsal bitki sayılan güllerin (Rosa spp.) ve gölge sağlayacak özelliklere sahip bitkilerin kullanıldığı toplanma mekanı olarak kent halkına hizmet veren kent mekanlardır.

2. Dini Törenlerde Buluşma Noktasıdır

Türk toplumunda cami, mahallenin kurulumu kadar, sosyal yapının da düzenli olmasını sağlayan bir fonksiyona sahiptir. Özellikle mahalle halkı camide, günlük ibadetlerinin dışında, cenaze, nikâh, yağmur duası, mevlit vb. merasimler sebebiyle de bir araya gelirlerdi. Hatta cami avluları halkın bir araya gelip dinlendiği, sohbet ettiği bir yerdi. (1)

Mesela, Evliya Çelebi, Muradiye Cami’nin dış avlusundaki çınarların gölgesinde cemaatin dinlendiğinden bahseder.  Batılı seyyah T. Gautier de, benzer ifadelerle cami çevresini “Müslümanların hayatının ağırlık merkezi” olarak tasvir eder. Günümüzde, camiler ve cami bahçeleri yine aynı merasimlerde bir araya gelinen alanlardır. (2)

3. Namazlardan Önce ve Sonra Kullanılabilir

Camilerin en öncelikli fonksiyonu dini fonksiyonudur. İslam dininde namazı cemaatle birlikte kılmanın daha fazla sevap kazandırdığı inancı vardır ve Müslümanların çoğu bu nedenle camilerde cemaatle birlikte namaz kılmayı tercih eder. Namaz vaktinin gelmesini beklemek, namaz çıkışı dinlenmek veya abdest almak için cami bahçeleri kullanılmaktadır. Bu nedenle devamlı bir sirkülasyona sahip olan cami bahçeleri ve avlusu, insana rahatlatma hissi vermek için geniş yollardan ve belirli bitki tarhlarından oluşmaktadır. Ayrıca zemin döşemesi, alanı geniş ve ulvi göstermek adına açık renk tercih edilmektedir.

4. Meydan Olarak Kullanılır

Özellikle Osmanlı zamanında şehirlerin çekirdeğini oluşturan yapılardan biri de camiler olmuştur. Öyle ki cami yakınlarına pazarlar ve farklı ticaret alanları oluşturulmuştur. Böylece şehir merkezinin ortasında bulunan camiler insanlar için her türlü toplanma alanı oluştururken cami bahçeleri de meydan olarak kullanılmaya başlanmış, bahçede bulunan ağaçlar, oturma birimleri ve su öğeleri meydan olarak cami bahçelerinin kullanılmasını desteklemiştir. Üstelik mahalle arasında bulunan camilerin bahçeleri de mahallenin meydanları haline gelmiştir. Bu anlayış zaman içinde her camide görülmemeye başlansa da özellikle şehir merkezlerinde bulunan tarihi camiler için hala geçerli bir anlayıştır. Bundan dolayı farklı noktalardan da insan çekeceği düşünülen camilerde, bahçelerinin tasarımı sırasında meydan özellikleri taşımasına da dikkat edilmiştir.

5. Sultan ve Önemli Kişilerin Türbeleri Bulunabilir

Tarihi camilerin bahçelerinde büyük çoğunlukla padişah, evliya ve âlimlerin türbeleri bulunmaktadır. Cami mimarisine uygun olarak yapılan bu yapılar kimi zaman gösterişli olup cami bahçelerine anlam ve değer katar. Ayrıca cami bahçesinin öğelerinden biri olarak sayılabilen türbeler, genelde vatandaşlar tarafından yoğun şekilde ziyaret edilmektedir. Bu da cami bahçelerini anlamlı kılan bir diğer özelliktir.

6. Sosyal Etkinliklerin Gerçekleştirilebilir

Geçmişten günümüze özellikle ramazan aylarında camilerin avlularında kurulan kitap fuarları ilgi görmektedir. Bunların yanında yardım organizasyonları, kurs, sohbet, kermes vb. faaliyetler yapılmaktadır. Yapılan bu faaliyetlere cami bahçeleri bir alan oluşturmaktadır. (3)