İklim değişikliğiyle mücadelede kentlerin geleceği yalnızca enerji, ulaşım ve yapı sektörü üzerinden tartışılmıyor. Kentlerin yeşil alanları da artık iklim politikalarının önemli bir parçası olarak değerlendiriliyor. Ağaçlar, çalılar, çim alanlar ve toprak; atmosferdeki karbonun bir bölümünü biyokütle ve toprak organik maddesi içerisinde depolayabiliyor.

Ancak günümüzde peyzajın karbon kapasitesini yalnızca “kaç ağaç dikildiği” üzerinden değerlendirmek yeterli değil. Bir yeşil alanın karbon açısından gerçek performansı; bitki seçimi, toprak yönetimi, sulama, bakım, kullanılan ekipmanlar, malzemeler ve peyzajın yaşam süresi gibi birçok faktörün birlikte değerlendirilmesini gerektiriyor. Bu nedenle peyzaj mimarlığında yeni bir soru ortaya çıkıyor: Bir peyzaj ne kadar yeşil değil, ne kadar karbon akıllı?

Yeşil Alanlar Gerçekten Ne Kadar Karbon Tutuyor?

Bitkiler fotosentez sırasında atmosferdeki karbondioksiti kullanarak organik madde üretir. Bu karbonun bir bölümü bitkinin gövde, dal, yaprak ve köklerinde depolanırken bir bölümü zaman içerisinde toprağa aktarılır.

Özellikle uzun ömürlü ağaçlar, yıllar boyunca önemli miktarda karbon depolayabilir. Ancak karbon depolama kapasitesi yalnızca bitkinin büyüklüğüne bağlı değildir. Tür özellikleri, büyüme hızı, yaşam süresi, yetişme ortamı ve bakım koşulları da bu süreç üzerinde etkilidir.

Bu nedenle bir peyzaj projesinin karbon performansını değerlendirirken yalnızca dikilen bitki sayısına değil, bitkilerin ne kadar süre yaşayacağına, ne kadar biyokütle oluşturacağına ve yetiştiği toprağın karbon depolama kapasitesine de bakmak gerekir.

Bir Peyzajın Karbon Hesabı Nasıl Yapılır?

Bir peyzaj alanının karbon hesabı düşünüldüğünde ilk akla gelen bitkilerdir. Oysa gerçek hesap bundan daha kapsamlıdır.

Bitkilerin gövde, dal, yaprak ve köklerinde depolanan karbonun yanı sıra toprakta bulunan organik karbon da değerlendirilmelidir. Bunun yanında peyzajın oluşturulması sırasında kullanılan malzemeler, taşıma süreçleri, sulama sistemleri ve bakım ekipmanlarının oluşturduğu emisyonlar da hesaba katılmalıdır. Dolayısıyla bir peyzaj alanının karbon bilançosu basitçe:

Depolanan karbon – oluşan emisyonlar = net karbon etkisi şeklinde düşünülebilir. Bu yaklaşım, peyzaj tasarımını yalnızca görsel bir üretim süreci olmaktan çıkararak bir tür karbon yönetimi sürecine dönüştürür.

Sadece Ağaç Dikmek Yeterli mi?

Ağaçlandırma iklim değişikliğiyle mücadelede önemli bir araçtır; ancak karbon akıllı bir peyzaj oluşturmak yalnızca mümkün olduğunca fazla ağaç dikmek anlamına gelmez. Bir alanın iklimine, toprağına ve kullanım biçimine uygun olmayan türlerin kullanılması; yüksek sulama, yoğun budama, sık gübreleme veya sürekli bitki yenileme gerektirebilir. Bu durumda başlangıçta elde edilen karbon kazanımının bir bölümü yüksek bakım ihtiyacı nedeniyle azalabilir. Bu nedenle geleceğin peyzaj tasarımında “en fazla bitki” yerine “en doğru bitki” yaklaşımı önem kazanıyor.

Ağaçların yanı sıra çalılar, yer örtücüler, otsu bitkiler ve doğal çayır karakterindeki bitkilendirmeler de ekosistemin farklı katmanlarını oluşturabilir. Çok katmanlı bitkilendirme; yalnızca karbon açısından değil, biyolojik çeşitlilik ve habitat oluşturma açısından da önemli avantajlar sağlayabilir.

Peyzajın Görünmeyen Karbon Ayak İzi

Bir peyzaj alanı atmosferden karbon çekerken aynı zamanda karbon emisyonuna da neden olabilir. Örneğin geniş bir çim alanın düzenli olarak biçildiğini düşünelim. Çim biçme makineleri yakıt veya elektrik tüketir. Sulama sistemi enerji kullanabilir. Bitkinin ihtiyaç duyduğu gübrelerin üretim ve taşınma süreçlerinde emisyon oluşabilir.

Yeni bitkilerin fidanlıklardan alana taşınması da karbon maliyeti yaratabilir. Benzer şekilde beton, doğal taş, ahşap, plastik veya kompozit gibi peyzaj malzemelerinin üretim ve taşınma süreçlerinin de karbon ayak izi bulunur. Bu nedenle bir projenin karbon performansını yalnızca bitkilerin atmosferden çektiği karbon üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Yeşil bir alan her zaman düşük karbonlu bir alan anlamına gelmez.

Bakım mı, Karbon Kaynağı mı?

Peyzajın karbon performansında bakım süreçleri önemli bir yere sahiptir. Sık biçilen geniş çim alanlar, yoğun budama gerektiren bitkiler veya yüksek su tüketimli bitkilendirmeler uzun vadede daha fazla enerji ve kaynak gerektirebilir.

Burada amaç bakımı tamamen ortadan kaldırmak değildir. Amaç, gereksiz bakım ihtiyacını azaltan bir tasarım anlayışı geliştirmektir. Doğru bitki seçimi, uygun sulama sistemi, malç kullanımı, toprağın organik madde açısından desteklenmesi ve bitki yoğunluğunun doğru planlanması bakım kaynaklı emisyonların azaltılmasına yardımcı olabilir.

Budama sonucunda ortaya çıkan yeşil atıkların yakılması veya uzak mesafelere taşınması yerine uygun şekilde parçalanması, kompostlanması ya da organik madde olarak değerlendirilmesi de döngüsel bir bakım yaklaşımının parçası olabilir.

Toprak: Peyzajın Görünmeyen Karbon Deposu

Peyzajın karbon hesabında çoğu zaman bitkilerin üzerinde durulurken toprağın rolü göz ardı ediliyor. Oysa toprak, önemli miktarda organik karbon depolayabilen canlı bir sistemdir. Toprağın yapısının korunması, organik maddenin artırılması ve erozyonun önlenmesi karbon depolama kapasitesinin korunmasına katkı sağlayabilir.

Kompost ve uygun organik materyallerin kullanılması, malç uygulamaları ve gereksiz toprak işlemesinden kaçınılması bu açıdan değerlendirilebilir. Dolayısıyla geleceğin karbon akıllı peyzajında yalnızca “hangi bitkiyi dikeceğiz?” sorusu değil, “Bu bitkinin yaşayacağı toprağı nasıl koruyacağız? sorusu da önem kazanacaktır.

Karbon Akıllı Bitki Seçimi Nasıl Yapılır?

Gelecekte bitki seçim kriterlerinin genişlemesi beklenebilir. Bir bitkinin yalnızca estetik özellikleri, dayanıklılığı veya su ihtiyacı değil, ekolojik performansı da değerlendirme kriterleri arasında yer alabilir.

Karbon akıllı bir bitki seçiminde şu sorular sorulabilir:

• Bu tür bulunduğu iklime uygun mu?
• Gelecekte beklenen sıcaklık ve kuraklık koşullarına dayanabilecek mi?
• Ne kadar uzun yaşayabilir?
• Büyüme ve biyokütle oluşturma kapasitesi nedir?
• Ne kadar sulama gerektiriyor?
• Ne sıklıkta budama veya biçme gerekiyor?
• Hastalık ve zararlılara karşı dayanıklılığı nasıl?
• Yerel biyolojik çeşitliliğe katkı sağlayabilir mi?
• Dikim sonrasında ne kadar bakım ve kaynak gerektiriyor?

Bu yaklaşım, bitki listesini yalnızca estetik bir seçim olmaktan çıkarıp ekolojik performans değerlendirmesine dönüştürebilir.

Geleceğin Peyzajı: Daha Az Kaynak, Daha Fazla Ekolojik Fayda

Karbon akıllı peyzaj anlayışı aslında yalnızca karbon depolamayı hedeflemez. Aynı zamanda su tüketimini azaltmayı, yağmur suyunu yönetmeyi, kentsel ısı adası etkisini azaltmayı, biyolojik çeşitliliği desteklemeyi ve bakım kaynaklarını daha verimli kullanmayı hedefler. Bu nedenle geleceğin peyzajları daha az müdahale gerektiren, iklim koşullarına dayanıklı, yerel ekosistemlerle uyumlu ve farklı ekolojik işlevleri aynı anda gerçekleştirebilen alanlar olabilir.

Doğal çayırlar, çok katmanlı bitkilendirmeler, yağmur bahçeleri, geçirgen yüzeyler ve yerel bitki toplulukları bu yaklaşımın farklı araçları olarak değerlendirilebilir.

Peyzajda Karbonun Geleceği

Peyzaj mimarlığında geleceğin önemli değişimlerinden biri, yeşil alanların yalnızca görsel ve rekreatif değerleriyle değil, sağladıkları ekolojik hizmetlerle birlikte değerlendirilmesi olacaktır. Bir ağacın dikilmesi elbette değerlidir. Ancak o ağacın doğru yerde, doğru tür olarak seçilmesi; uzun yıllar yaşaması; düşük kaynakla sürdürülebilmesi ve çevresindeki ekosisteme katkı sağlaması çok daha değerlidir.

Bu nedenle geleceğin peyzajında başarı kriteri yalnızca: “Ne kadar yeşil alan oluşturduk?” olmayabilir. Bunun yerine: “Ne kadar karbon depoladık, ne kadar kaynak tükettik ve ne kadar ekolojik fayda ürettik?” sorusunu sormamız gerekebilir. Belki de geleceğin en başarılı peyzajı, en gösterişli olan değil; en uzun süre yaşayan, en az kaynak tüketen ve en fazla ekolojik faydayı üreten peyzaj olacaktır. Çünkü geleceğin yeşili yalnızca yeşil görünmeyecek; karbonu da hesaplayacak..

Kentler büyüdükçe tüm canlıların yeşil alanlara olan ihtiyacı da artmaktadır. Parklar, refüjler, yürüyüş yolları ve süs bitkileriyle donatılmış kent peyzajları hem estetik hem de ekolojik açıdan önemli bir rol oynamaktadır. Ancak bu düzenli ve sağlıklı gözüken bu düzenin altında bir çoğumuz tarafından fark edilmeyen bir tehdit birikiyor: Mikroplastikler.

Günlük yaşamda kullanılan plastik malzemelerin zamanla parçalanmasıyla oluşan bu küçük partiküller sulama sistemlerinden suni çimlere, torf karışımlarından şehrin tozlarına kadar birçok yolla toprağa karışabilmektedir.Günümüzde mikroplastikler sadece bitki gelişimi açısından değil, toprak sağlığı, su döngüsü ve kent ekosistemi gibi konular açısından da önemli sonuçlar doğurabilecek bir potansiyele sahip olabilmektedir. Dışarıdan bakıldığında bakımlı ve sağlıklı gözüken peyzaj alanlarının altında biriken bu görünmez kirlilik olan mikroplastikler gelecekte kent peyzajı bakışına önemli değerler katabilir.

Mikroplastik Nedir?

Mikroplastikler gözle görülen plastiklerin (makroplastik) zamanla sıcaklık değişimi , güneş ışığı, yağmur, sürtünme ve rüzgar gibi  biyolojik, kimyasal ve fiziksel bozulmalar yaşayarak 5 mm’den küçük plastik parçacıklara ayrışmasıyla oluşan partiküllerdir.

Mikroplastikler Nasıl sınıflandırılır?

Mikroplastikler başlıca 3 sınıfa ayrılmaktadır. Bunlar; kaynaklarına, biçimlerine ve renklerine göre mikroplastiklerdir.

Oluşum Kaynaklarına Göre Mikroplastikler

Mikroplastikler oluşum kaynaklarına göre 2 grupta incelenmektedir. Bunlar; Birincil Mikroplastikler; direkt olarak üretim sürecinde mikro boyutlarda üretilen plastik parçacıklar ve İkincil Mikroplastikler; daha büyük plastik parçacıkların fiziksel, biyolojik ve kimyasal olaylar sonucu oluşan mikroplastiklerdir.

Birincil mikroplastikler büyük bir çoğunlukla temizlik ürünleri, kozmetik ürünleri, endüstriyel plastiklerden ortaya çıkarken ikincil mikroplastikler ise plastik şişeler, plastik poşetler, sentetik tekstil lifleri ve boya kalıntılarından oluşmaktadır.

Biçimlerine Göre Mikroplastikler

1. Fiber Mikroplastikler : Yıkama suları ,ağlar, sentetik kıyafetler gibi genellikle tekstil ürünlerinden kaynaklanan ince ve ipliksi yapılardır. Atmosferde yaygınlardır ve solunum yoluyla canlılara geçebilmektedir.
2. Fragment Mikroplastikler: Günlük plastik atıklar, torbalar, ambalajlardan oluşan, daha büyük plastiklerin bozulmasıyla oluşan şekilsiz parçacıklardır. Su ve toprak sistemlerinde yaygın olarak bulunmaktadır. Yutulma riski bulunmaktadır.
3. Film Mikroplastikler: Taban örtüleri, streç filmler, naylon torbalardan kaynaklanan düz, ince ve esnek plastik parçalardır. Toprakta ayrışması zordur, mikrobiyal yaşamı etkiler.
4. Foam Mikroplastikler: Ambalaj köpükleri, Polistiren köpük tabaklar gibi maddeler oluşan hafif ve gözenekli bir yapıya sahiptir. Hafif oldukları için rüzgar etkisiyle çok hızlı yayılabilirler.
5. Pellet Mikroplastikler: Plastik üretim tesislerinden ve kazara dökülmelerden oluşan endüstride hammade olarak kullanılan mikroplastiklerdir. Genellikle deniz kıyılarında birikirler ve deniz canlıları için tehdit oluştururlar.
6. Bead Mikroplastikler: Yüz temizleyiciler, kozmetik ürünler, diş macunları gibi ürünlerden kaynaklanan küresel ve küçük partiküllerdir. Arıtma tesislerinden dahi geçebildikleri için sucul canlılar için tehdit oluşturmaktadır.

Renklerine Göre Mikroplastikler

1. Şeffaf: En yoğun gözüken renklerden birisidir. İçecek şişelerinde ve ambalaj filmlerinde bulunur. Suda yaşayan canlılar tarafından plankton zannedilerek yutulabilir.
2. Beyaz: Suda uzun süreli olarak kalabilmektedir. Plastik kasalar , köpükler ve straforlarda bulunur. Suda dipte yaşayan (bentik) türler tarafından tercih edilmektedir.
3. Siyah: Kolay sınırlar ve güneş ışığını emerler. Toksik kimyasalları taşıma kapasiteleri çok yüksektir. Sanayi atıkları ve lastik parçalarında bulunurlar.
4. Mavi: Su ortamlarında daha yaygındırlar. Sucul canlılar tarafından sıklıkla karıştırılırlar. Tekstil ürünlerinde ve plastik poşetlerde bulunur.
5. Kırmızı: Genel olarak boya katkıları taşırlar. Renkli olmasından dolayı canlılar tarafından dikkat çekerler. Oyuncaklarda ve ambalajlarda bulunurlar.
6. Yeşil: Fotosentetik organizmalara benzedikleri için sucul canlılar tarafından alg ile karıştırılabilmektedirler. Tarım örtüleri ve ipliklerde bulunur.
7. Sarı: Zamanla solarlar ve renk değiştirirler. Sucul canlılar tarafından plankton olarak algılanabilmektedirler.
8. Çok renkliler: Kaynakları belirsiz ya da çeşitli olabilmektedir. Belirli türler için ayırt edilebilmeleri zor olabilmektedir. Evsel atıklarda ve geri dönüşüm atıklarında bulunabilmektedirler.

Mikroplastiklerin Oluşturdukları Zararlar

Toprakta biriken mikroplastikler, suyun tutunma kapasitesini ve hava geçirgenliğini azaltarak bitki büyümesini engelleyebilir (de Souza Machado vd., 2019). Zamanla habitat boyutunda bozulmalara sebep olur. Mikroplastikler, bir besin zinciri seviyesinden diğerine taşınabilir. Bu durum, üst düzey yırtıcılara kadar biyolojik birikime neden olabilir (Farrell ve Nelson, 2013). Biriktikleri bölgelerde bazı mikroorganizma ve omurgasız türlerinin sayıca azaldığı, tür çeşitliliğinin azaldığı gözlemlenmiştir (Wright vd., 2013). Rochman ve arkadaşları (2013), deniz balıkları üzerinde yaptıkları çalışmada mikroplastik maruziyetinin karaciğer hasarına ve toksik kimyasalların birikimine yol açtığını tespit etmişlerdir.

Kaynakça

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29245177

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23434827

https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0067-0049/208/2/20/meta