Kentler büyüdükçe tüm canlıların yeşil alanlara olan ihtiyacı da artmaktadır. Parklar, refüjler, yürüyüş yolları ve süs bitkileriyle donatılmış kent peyzajları hem estetik hem de ekolojik açıdan önemli bir rol oynamaktadır. Ancak bu düzenli ve sağlıklı gözüken bu düzenin altında bir çoğumuz tarafından fark edilmeyen bir tehdit birikiyor: Mikroplastikler.

Günlük yaşamda kullanılan plastik malzemelerin zamanla parçalanmasıyla oluşan bu küçük partiküller sulama sistemlerinden suni çimlere, torf karışımlarından şehrin tozlarına kadar birçok yolla toprağa karışabilmektedir.Günümüzde mikroplastikler sadece bitki gelişimi açısından değil, toprak sağlığı, su döngüsü ve kent ekosistemi gibi konular açısından da önemli sonuçlar doğurabilecek bir potansiyele sahip olabilmektedir. Dışarıdan bakıldığında bakımlı ve sağlıklı gözüken peyzaj alanlarının altında biriken bu görünmez kirlilik olan mikroplastikler gelecekte kent peyzajı bakışına önemli değerler katabilir.

Mikroplastik Nedir?

Mikroplastikler gözle görülen plastiklerin (makroplastik) zamanla sıcaklık değişimi , güneş ışığı, yağmur, sürtünme ve rüzgar gibi  biyolojik, kimyasal ve fiziksel bozulmalar yaşayarak 5 mm’den küçük plastik parçacıklara ayrışmasıyla oluşan partiküllerdir.

Mikroplastikler Nasıl sınıflandırılır?

Mikroplastikler başlıca 3 sınıfa ayrılmaktadır. Bunlar; kaynaklarına, biçimlerine ve renklerine göre mikroplastiklerdir.

Oluşum Kaynaklarına Göre Mikroplastikler

Mikroplastikler oluşum kaynaklarına göre 2 grupta incelenmektedir. Bunlar; Birincil Mikroplastikler; direkt olarak üretim sürecinde mikro boyutlarda üretilen plastik parçacıklar ve İkincil Mikroplastikler; daha büyük plastik parçacıkların fiziksel, biyolojik ve kimyasal olaylar sonucu oluşan mikroplastiklerdir.

Birincil mikroplastikler büyük bir çoğunlukla temizlik ürünleri, kozmetik ürünleri, endüstriyel plastiklerden ortaya çıkarken ikincil mikroplastikler ise plastik şişeler, plastik poşetler, sentetik tekstil lifleri ve boya kalıntılarından oluşmaktadır.

Biçimlerine Göre Mikroplastikler

1. Fiber Mikroplastikler : Yıkama suları ,ağlar, sentetik kıyafetler gibi genellikle tekstil ürünlerinden kaynaklanan ince ve ipliksi yapılardır. Atmosferde yaygınlardır ve solunum yoluyla canlılara geçebilmektedir.
2. Fragment Mikroplastikler: Günlük plastik atıklar, torbalar, ambalajlardan oluşan, daha büyük plastiklerin bozulmasıyla oluşan şekilsiz parçacıklardır. Su ve toprak sistemlerinde yaygın olarak bulunmaktadır. Yutulma riski bulunmaktadır.
3. Film Mikroplastikler: Taban örtüleri, streç filmler, naylon torbalardan kaynaklanan düz, ince ve esnek plastik parçalardır. Toprakta ayrışması zordur, mikrobiyal yaşamı etkiler.
4. Foam Mikroplastikler: Ambalaj köpükleri, Polistiren köpük tabaklar gibi maddeler oluşan hafif ve gözenekli bir yapıya sahiptir. Hafif oldukları için rüzgar etkisiyle çok hızlı yayılabilirler.
5. Pellet Mikroplastikler: Plastik üretim tesislerinden ve kazara dökülmelerden oluşan endüstride hammade olarak kullanılan mikroplastiklerdir. Genellikle deniz kıyılarında birikirler ve deniz canlıları için tehdit oluştururlar.
6. Bead Mikroplastikler: Yüz temizleyiciler, kozmetik ürünler, diş macunları gibi ürünlerden kaynaklanan küresel ve küçük partiküllerdir. Arıtma tesislerinden dahi geçebildikleri için sucul canlılar için tehdit oluşturmaktadır.

Renklerine Göre Mikroplastikler

1. Şeffaf: En yoğun gözüken renklerden birisidir. İçecek şişelerinde ve ambalaj filmlerinde bulunur. Suda yaşayan canlılar tarafından plankton zannedilerek yutulabilir.
2. Beyaz: Suda uzun süreli olarak kalabilmektedir. Plastik kasalar , köpükler ve straforlarda bulunur. Suda dipte yaşayan (bentik) türler tarafından tercih edilmektedir.
3. Siyah: Kolay sınırlar ve güneş ışığını emerler. Toksik kimyasalları taşıma kapasiteleri çok yüksektir. Sanayi atıkları ve lastik parçalarında bulunurlar.
4. Mavi: Su ortamlarında daha yaygındırlar. Sucul canlılar tarafından sıklıkla karıştırılırlar. Tekstil ürünlerinde ve plastik poşetlerde bulunur.
5. Kırmızı: Genel olarak boya katkıları taşırlar. Renkli olmasından dolayı canlılar tarafından dikkat çekerler. Oyuncaklarda ve ambalajlarda bulunurlar.
6. Yeşil: Fotosentetik organizmalara benzedikleri için sucul canlılar tarafından alg ile karıştırılabilmektedirler. Tarım örtüleri ve ipliklerde bulunur.
7. Sarı: Zamanla solarlar ve renk değiştirirler. Sucul canlılar tarafından plankton olarak algılanabilmektedirler.
8. Çok renkliler: Kaynakları belirsiz ya da çeşitli olabilmektedir. Belirli türler için ayırt edilebilmeleri zor olabilmektedir. Evsel atıklarda ve geri dönüşüm atıklarında bulunabilmektedirler.

Mikroplastiklerin Oluşturdukları Zararlar

Toprakta biriken mikroplastikler, suyun tutunma kapasitesini ve hava geçirgenliğini azaltarak bitki büyümesini engelleyebilir (de Souza Machado vd., 2019). Zamanla habitat boyutunda bozulmalara sebep olur. Mikroplastikler, bir besin zinciri seviyesinden diğerine taşınabilir. Bu durum, üst düzey yırtıcılara kadar biyolojik birikime neden olabilir (Farrell ve Nelson, 2013). Biriktikleri bölgelerde bazı mikroorganizma ve omurgasız türlerinin sayıca azaldığı, tür çeşitliliğinin azaldığı gözlemlenmiştir (Wright vd., 2013). Rochman ve arkadaşları (2013), deniz balıkları üzerinde yaptıkları çalışmada mikroplastik maruziyetinin karaciğer hasarına ve toksik kimyasalların birikimine yol açtığını tespit etmişlerdir.

Kaynakça

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29245177

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23434827

https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0067-0049/208/2/20/meta