Dünyanın gezegen geleceğini şekillendiren en büyük diplomatik buluşması olan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da gerçekleştirilecek. Türkiye ve Avustralya’nın ortak başkanlık modaliteleri çerçevesinde yürüteceği bu dev organizasyon, sadece politik bir zirve değil; kentsel dirençlilik, doğa tabanlı çözümler ve peyzaj mimarlığı disiplini için tarihi bir dönüm noktası niteliğinde.

Küresel İklim Diplomasisinde Yeni Bir Eşik

İlk kez 1995 yılında Berlin’de toplanan ve süreç içerisinde Kyoto Protokolü ile Paris Anlaşması gibi tarihi kararlara imza atan COP zirveleri, ülkelerin iklim taahhütlerini güncellediği en üst düzey platformdur. COP31’in Akdeniz Havzası’nın kırılgan coğrafyasında, Antalya’da düzenlenecek olması, küresel iklim fonlarının, teknoloji transferlerinin ve uluslararası projelerin odağını doğrudan ülkemize çevirecek. Bu durum, sivil toplum kuruluşları ve akademik çevreler için iklim gündemini daha geniş kitlelere ulaştırma adına muazzam bir ivme yaratacaktır.

Tasarımın Yeni Kriteri: “Beğeni” Değil, “Zorunlu Uyum”

Mülkiyet ve ekoloji arasındaki dengeyi yeniden düşündüğümüzde; artık tasarlanan her bahçe, her teras ya da her park, kentin hayatta kalma mekanizmasının birer dişlisidir. COP31 Antalya zirvesinin de ana omurgasını oluşturacak olan “Uyum ve Dayanıklılık” stratejileri, peyzaj mimarlığı pratiklerini doğrudan etkileyecek şu başlıkları zorunlu kılıyor:

• Sünger Şehirler ve Akıllı Su Yönetimi: Kuraklık ve ani sel gibi aşırı hava olaylarına karşı kentlerin su bütçesini koruyan bioswaleler ve geçirgen yüzey tasarımları.
• Kentsel Isı Adası İle Mücadele: Fosil yakıtlardan çıkış senaryolarında kentsel karbon yutak alanları işlevi görecek makro ölçekli yeşil koridorların kurgulanması.
• Mavi Altyapı (Blue Space) ve Kıyı Onarımı: Deniz seviyesindeki değişimlere karşı Antalya ve benzeri kıyı kentlerinde ekolojik restorasyon projelerinin hayata geçirilmesi.

Fırsatlar ve Çelişkiler: Cevaplanması Gereken Sorular

COP31’e ev sahipliği yapmak Türkiye için yeşil ekonomiye geçiş adına güçlü bir ivme vaat etse de, madalyonun diğer yüzündeki çelişkiler mesleki olarak masaya yatırılmayı bekliyor. Türkiye’nin 2035 iklim hedefinin sera gazı salımlarında net bir azaltım yerine artışı öngörmesi , fosil yakıtlardan çıkış taahhüdünün bulunmaması ve kömürlü termik santrallere yönelik yeni alım garantileri , küresel 1.5°C ve 2053 net-sıfır hedefleriyle ciddi bir tezat oluşturuyor.

Bununla birlikte, COP zirveleri doğası gereği devasa bir sivil toplum eylemliliğine sahne olur. Hak savunucularının, bilim insanlarının ve peyzaj mimarlarının taleplerini özgürce dillendirebileceği katılımcı bir ortamın sağlanıp sağlanamayacağı sorusu, zirveye giden yolda en kritik eşiklerden biridir.

Sonuç: Gezegenin Geleceğini Çizmek

Gerçek mesele doğayı tapu sınırlarıyla parsellemek ya da kontrol etmek değil; onun ekolojik süreçleriyle birlikte yaşayabilme kapasitesidir. COP31 Antalya zirvesi, biz peyzaj mimarlığı öğrencilerine ve profesyonellerine, kentsel alanları sadece estetik nesneler olarak değil, küresel iklim krizine karşı birer savunma hattı olarak yeniden tasarlama sorumluluğunu yüklemektedir.

2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKH) genellikle yüksek siyasetin, Birleşmiş Milletler salonlarının veya devasa şirketlerin raporlarında yer alan uzak kavramlar gibi algılanıyor. Ancak gerçek şu ki; bu 17 devrimsel hedef, aslında biz peyzaj tasarımcılarının çizim masalarında, bitki listelerinde ve arazi kullanım kararlarında hayat buluyor.

Artık eski moda, peyzajı sadece “bahçe güzelleştirme” veya binaların etrafına serpiştirilen “dekoratif yeşil sos” olarak gören anlayışa veda etme vakti geldi. Bizler sadece estetik birer manzara yaratmıyoruz; bizler aslında ekosistem onarıyoruz. Bir alanın drenajını kurgularken su döngüsünü, bitki seçimini yaparken yerel fauna zincirini tamir ediyoruz. Tasarladığımız her metrekare, gezegenin bağışıklık sistemine vurulan bir aşıdır. Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKA), çoğu zaman bir “etiket” olarak kullanılıyor. Oysa bu hedefler, aslında tasarımın kendisini değiştirmesi gereken bir çerçeve.

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Bir “Etiket” Değil, Tasarımın Karar Mekanizmasıdır

Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri, çoğu projede ne yazık ki sadece birer “ikon” olarak kalıyor: İkon ekleniyor, başlık yazılıyor ve konu kapanıyor. Oysa bu yaklaşım sadece vitrini süsler. Gerçek bir tasarımda SKA; nerede, nasıl müdahale edeceğinizi ve hangi sistemi kuracağınızı belirleyen ana çerçevedir. Bu çerçeveyi oluşturan yapı: United Nations

Önemli olan şu soru: Bu hedefler sahada neye dönüşüyor?

Peki Peyzajda Gerçek Karşılığı Nedir?

17 hedefin tamamı peyzaj mimarlığını bir şekilde etkiler; ancak bazıları, kalemimizin ucundaki kararları doğrudan belirler. Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKA), sadece makro ölçekli politikaların konusu değildir. Bir projenin ölçeği ne olursa olsun —ister devasa bir bölge parkı isterse küçük bir mahalle cebi— bu hedefler, tasarımın her aşamasında verilen kararların toplamıdır.

Buradaki asıl mesele, alandan alana, kamusal mekândan en küçük ölçekli tasarıma kadar bu kararların nasıl uygulandığıdır. Örneğin,

SKA 1 (Yoksulluğa Son) hedefi ilk bakışta peyzaj mimarlığından uzak görünebilir. Oysa düşük gelirli bir bölgede tasarladığınız yeşil alan;

O mahalleyi ani sel baskınlarına karşı koruyor ya da sıcak dalgalarında bir “serinleme sığınağı” oluşturuyorsa, siz aslında o toplumun afetlere karşı direncini artırıyorsunuz demektir (Hedef 1.5).

Yani SKA; ölçekten bağımsız olarak verilen stratejik kararların, sahaya yansımış birer uygulama biçimidir.

Şunu netleştirmekte fayda var: Bir proje için 17 hedefin bütün maddelerin hepsini “tiklemek” zorunda değilsiniz. Tasarımın başarısı, o alanın özel ihtiyaçlarına göre hangi hedefin, nasıl bir teknik kararla hayata geçirildiğinde gizlidir. Kimi projede denizel ekosistem (SKA 14) önceliktir, kimisinde ise sadece toplumsal eşitlik ve erişilebilirlik (SKA 10).

Aşağıdaki bazı hedefler, bu küresel hedeflerin peyzaj diline nasıl tercüme edildiğine dair sadece birkaç örnektir:

SKA 11 – Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar

SKA 11 – Hedefin Peyzajdaki Karşılığı: Kentleri birer bina yığını değil, yaşayan birer organizma olarak kurgulamak; yeşil altyapı stratejileriyle, her vatandaşın nitelikli yeşil alana güvenli erişimini sağlayan dirençli kamusal alanlar inşa etmektir.

➤ Özetle: Beton yığınları değil; dirençli ve kapsayıcı kentsel ekosistemler inşa etmektir.

SKA 6 – Temiz Su ve Sanitasyon

SKA 6 – Hedefin Peyzajdaki Karşılığı: Yağmur suyunu borulara hapsedip uzaklaştırmak yerine; yağmur bahçeleri ve geçirimli yüzeylerle suyu yerinde tutan “doğal drenaj sistemleri” kurmaktır.

➤ Özetle: Beton kanallar inşa etmek değil, yaşayan bir su döngüsü kurgulamaktır.

SKA 13 – İklim Eylemi

SKA 13 – Hedefin Peyzajdaki Karşılığı: Sadece görsel kompozisyon değil; gölge stratejileriyle binalarda enerji tasarrufu sağlamak ve kentsel ısı adası etkisini düşüren yüzeyler tasarlamaktır.

➤ Özetle: Estetik kaygı değil, “mikro iklim” üretimi.

SKA 15 – Karasal Yaşam

SKA 15 – Hedefin Peyzajdaki Karşılığı: Tek tip çim alanların ötesine geçmek; yerel bitki türleriyle “ekolojik koridorlar” oluşturarak biyoçeşitliliği kente geri davet etmektir

➤ Özetle: Sadece bitki dikmek değil; yaşayan bir habitat kurmak.

Sonuç

Gördüğünüz gibi SKA’lar, proje raporlarının sonuna “süs” olarak eklenen bir liste değildir; aksine bir peyzaj mimarının çizgi çekerken, malzeme seçerken veya bitki listesi yaparken kendisine sorması gereken etik ve teknik bir sorudur. Her projenin kendi bağlamı ve öncelikli bir hedefi vardır. Önemli olan, bu 17 hedefin hangilerini seçtiğiniz değil; o hedeflerin tasarım kararlarınıza, detay çizimlerinize ve sahadaki uygulamanıza ne kadar nüfuz ettiğidir. Peyzaj mimarlığı, bu küresel hedefleri kağıt üzerindeki birer “etiket” olmaktan çıkarıp, nefes alan birer yaşam alanına dönüştüren asıl disiplindir.

Hareketli Seul şehrinde, kentsel gelişme ile doğanın huzuru arasındaki uyumu sağlamak için ekoloji tabanlı peyzaj tasarımına büyük önem verilmekte. Seul hükümetinin şehri yeşil şehir statüsüne getirebilmek için takip ettiği bir dizi stratejik gelecek planının içinde teknolojik yeniliklerin öncü merkezi olan Sangam-dong’daki Dijital Medya Şehri (DMC) sadece bir tanesidir. DMC’nin öncü merkez olmasının tek nedeni sunduğu teknolojik yenilikler değil aynı zamanda yakınında yer alan ve Haneul Park da dahil olmak üzere 5 farklı tematik parkı bünyesinde barındıran yeşil küme (green cluster) -Nanjido’dur.

Çöp toplama sahası olmadan önce Nanjido – Kaynak: daum.cafe.net

Adını “Nan” ve “jichi” nin birleşiminden alan ve “aşırı derecede güzel olan” anlamına gelen Nanjido, bir zamanlar yer fıstığı ve sorgum yetiştirilen güzel bir ada idi. Sık sık sel olaylarıyla mücadele etmek zorunda kalsa da öğrenciler piknik yapmak için bu adaya gelirlerdi.

Ancak, 1970’lerde Seul’deki hızlı ekonomik büyüme ve kontrolsüz nüfus artışı, atık seviyesinde ani bir yükselişe neden olunca, şehirde atık imha tesisi olacak uygun bir yer arayışına gidildi. Bütün aramalar sonunda, şehir dışında yer alan Nanjido ve çevresinin hem erişilebilir hem de geniş olması nedeniyle Seul’ün çöplerinin toplanması için en uygun yer olduğuna karar verildi.

                                  Nanjido’daki çöp toplama sahası – Kaynak: Seoul Metropolitan Government

1978’de çöplük alanına dönüştürülen Nanjido, 1992’ye kadar faaliyetini sürdürdü ve bu süre boyunca bu devasa atık döküm sahasına 90 milyon metre küpün üzerinde evsel atık, endüstriyel atık vs. gömüldü.

Atıkların gömülmesi süreci 1978’den başlayarak ilk altı yıl boyunca yatay gömme yöntemi, sonraki 6 yıl ise dikey gömme yöntemi baz alınarak gerçekleştirildi. Ancak, hijyenik olmayan bu gömme yöntemleri sonucunda atıkların çevreye sızıntı suyu ve gaz şeklinde zararlı maddeler saldığı gözlemlendi. Sızıntı suyu, toprak ve su kirliliğine yol açarken, gaz ise zaman zaman yanıcı olduğu için tehlike oluşturarak çevresel endişelerin doğmasına neden oldu. Nanjido’nun etrafında yer alan dereler Han Nehri’nin kolları olduğu için bu derelerin kirlenmesi demek Han Nehri’nin kirlilikle karşı karşıya kalması anlamına geliyordu. Ayrıca, plansız ve aşırı atık gömülmesi sonucu zemin çökmesi ve toprak kayması gibi güvenlik sorunları ortaya çıktı.

Endişelerin daha da arttığı 1992 yılında “Seul, 600 Yıllık Başkent Şehri Projesi” kapsamında stratejik gelişim odaklı bir ana plan hazırlandı. Bu plan, Sangam, Yeouido, Yongsan, Tukseom ve Magok bölgelerini kapsıyordu. Bu proje kapsamında Nanjido’nun yer aldığı Sangam, Seul’ün kilit bölgesi olarak hem küreselleşmenin hem de Güney ile Kuzey’in birleşmesinin anahtarı olacaktı.

                                                                     Nanjido – Kaynak: mur.com.mo

1992’nin sonunda, Seul şehrinin atıkları Sudokown çöp toplama alanında toplanmaya başlandı. 1994 yılında da Nanjido’daki çöp toplama faaliyeti tamamen sona erdi.

Nanjido’da faaliyetlerin sona ermesinin ardından ortaya çıkan en büyük tartışma yıllarca çöp toplama sahası olarak faaliyet göstermiş bu alanın nasıl kullanılacağına yönelikti. Bu alanın kullanımı için iki farklı görüş vardı: Erken Gelişim ve Uzun Vadeli Kalkınma.

‘Erken Gelişim’, gömülü atıkların kıyıdaki atık depolama sahalarına veya diğer yerlere taşınması ve ardından burayı bir konut veya iş alanı olarak yeniden geliştirmekti. Öte yandan, ‘Stabilizasyonun Ardından Uzun Vadeli Kalkınma’ görüşü, alanda var olan metan gazı ve sızıntı suyu için kirlilik önleme tesislerinin kurulması, arazinin stabil hale getirilmesi ve son olarak çevre ve ekolojik bir park inşa edildikten sonra koşullar oluştuğunda uzun vadede onu geliştirmekti. Farklı analizler yapıldıktan sonra Seul uzun vadeli kalkınmayı öneren ikinci görüşü uygulamaya karar verdi. Bu karar, Nanjido’nun yeniden hayat bulması için çok isabetli bir karardı.

Bu kararın ardından Nanjido’nun yeniden hayat bulmasını sağlayacak olan ‘Nanjido Ekolojik Park’ projesi geliştirildi. Ayrıca, Sangam Milenyum Şehir Projesi ve 1992’de inşa edilmesine karar verilen 2002 Kore-Japonya Dünya Kupası Stadyumu Projesi de bu alanın dönüşmesine olumlu katkı sağladı.

Nanjido Ekolojik Park Projesi

                      Nanjido Ekolojik Park projesi havadan görünüm -Kaynak: Seoul Metropolitan Government

Nanjido Ekolojik Park Projesi’nin planlama konsepti, doğanın ve insanların bir arada yaşarken aynı zamanda karşılıklı yarar sağladığı bir ‘simbiyotik ilişki’ yaratmaktı. Alanın stabilizasyonu, Haneul Park, Noeul Park ve Pyeonghwa Park’ın tasarımı gibi 8 çalışmayı kapsayan bu proje üç aşamada hayata geçirildi.

                                Nanjido Ekolojik Park konsept kesiti – Kaynak: Seoul Metropolitan Government

1.Zemin Stabilizasyonu

1998 yılında Nanjido’nun stabilize edilmesi için proje başlatılmış ve 2002 yılında tamamlanmıştır. Bu projenin yanında ekolojik bir park da inşa edilmiştir. Ancak atıkların biyolojik parçalanma süreci devam ettiği için alanın stabilizasyon sürecinin geçtiğimiz 2020 yılına kadar devam edeceği tahmin edildi. Bu süre zarfında Nanjido’daki atık materyallerin çevreye zarar verme riski en aza indirgenmeye çalışıldı.

2. Ekolojik Park Tasarımı

Seul hükümeti, Nanjido Ekolojik Park Geliştirme projesini mümkün olan en kısa sürede tamamlamak için tüm organizasyonel yeteneklerini seferber etti. Çünkü bu projenin 2002 Dünya Kupasi’ndan önce bitmesi gerekiyordu. Proje süresini kısaltmak için projenin kapsadığı depolama sahası stabilizasyonu, çevrenin yeşillendirilmesi, Heemang Ormanı, Pyeonghwa, Haneul, Noeul, Nanjicheon ve Najni Han Nehri park projeleri aynı anda hayata geçirildi.

3.Sürdürülebilit Atık Yönetimi

Son olarak, alanda sürdürülebilir atık yönetimini sağlamak için Noeul Parkı ile Haneul Parkı arasına Mapo Kaynakları Geri Toplama Tesisi inşa edildi. Böylelikle, Nanjido Ekolojik Parkı, yeni inşa edilen kaynak toplama, bölgesel ısıtma, sızıntı suyu arıtma ve çöplerden oluşan metan gazını toplama tesisleriyle birlikte kapsamlı kaynak geri dönüşümü yapabilme işlevine sahip hale geldi.

Bugün, Nanjido Ekolojik Park projesi altında tasarlanan 5 parkın oluşturduğu yeşil küme, kentsel telaştan bir kaçış sunmaktadır. Geniş çayırları, çiçek açan bahçeleri ve özenle tasarlanmış yolları, hem yerel halk hem de ziyaretçiler tarafından ilgi görmektedir. Bu parkların içinde en öne çıkan ise Haneul Park’tır.

Haneul Park

Haneul Park’ın havadan görünümü – Kaynak: mur.com.mo

Bir zamanlar bir çöp toplama sahasının parçası olan Haneul Park, geçirdiği dönüşümden sonra doğanın dayanıklılığının ve şehirdeki sürdürülebilirliğe olan bağlılığın hikayesini anlatmaktadır.

                                                                            Haneul Park’taki kuş evleri

190.000 metrekarelik bir alana sahip olan park, Nanjido Döküm Sahası’nın en verimsiz toprak kalitesine sahip bölgesinde yer alır ve doğanın bu zorlu arazide nasıl yeniden canlanabileceğinin bir göstergesidir. Millennium Park Ana Plan Komisyonu tarafından ana planı belirlenmiş olan parkın peyzaj düzenlemesi ve çalışma tasarımı Yooshin Corporation Co., Ltd. ve Pyeonghwa Engineering Co., Ltd. tarafından gerçekleştirilmiştir.

                 Haneul Park’ta kullanılan pembe renkli “Muhlenbergia capillaris” bitkisi – kaynak: habkorea.net

Geniş çayırlık alan konseptine göre tasarlanan ve drenaj için sırt oluşturulan parkın güney-kuzey kesiminde gümüş renkli Çin kılıç otu (miscanthus sinensis) ve benzeri çok yıllık bitkiler yetiştirilirken, doğu-batı kesiminde ise genellikle yabani otlar ve bazı doğal çayır alanlar bulunmaktadır.

                                                             291 basamaklı merdivenden Seul manzarası

Haneul Park eski çöplük alanının en üst noktasında yer almaktadır. Bu yüzden, parka ulaşmak için metasequoia ağaçlarıyla sınırlandırılmış uzun patikalar ya da 291 basamaktan oluşan merdiven kullanılmaktadır. Ziyaretçiler merdivenden çıkarken ya da patikalarda yürürken Seul şehrinin panoramik manzaralarını görebilmektedir.

                             291 basamaklı merdivenden görünüm – Kaynak: Seoul Metropolitan Government

Geniş çayır alanlarda Çin kılıç otu gibi bitkilerle oluşturulan peyzaj tasarımları, aslında peyzaj mimarlarının elindeki kısıtlamaları değerlendirerek aldığı bir tasarım kararını yansıtmaktadır. Bu alanlar, geçmişte çöp toplama sahaları olarak kullanıldığı için, zemin stabilizasyonunu temin etmek amacıyla üst toprak kaplaması yapılmış ve bu da sadece 60 cm derinliğinde bitkilerin yetiştirilebileceği bir tabaka elde edilebilmiştir. Bu durum, ağaç dikimi ve yapı kurulumunu engellemiştir. Tasarım ve mühendislik ekipleri, bu kısıtlamaları göz önünde bulundurarak, çayır alanlarına özgü estetik ve ekolojik özellikleri en iyi şekilde yansıtan bitkilerle çalışmayı seçmişlerdir. Bu yaklaşım, alanın potansiyelini en iyi şekilde kullanmayı amaçlamıştır.

                                      Haneul Park’tan Han Nehri manzarası – Kaynak: jenwanderstories.com

Haneul Park 22 ayrı yerdeki manzara noktasıyla ziyaretçilerinin Namsan Kulesi, Bukhan Dağı ve Han Nehri gibi Seul’ün ünlü yerlerinin çarpıcı manzaralarını deneyimlemesine fırsat tanır.

                                               Ekim ayında Haneul Park – Kaynak: Seoul Insiders’ Guide

Her yıl Ekim ayında Gümüş Renkli Kılıç Otu Festivali’ne (Silver Grass Festival) ev sahipliği yapan Haneul Park’ın başarısı, büyük bir şehrin doğayı kent dokusuna entegre edebileceğini ve hem insanların yaşamlarını hem de çevreyi zenginleştiren simbiyotik bir ilişkiyi teşvik edebileceğini göstermektedir.

Ayrıca, Seul’ün kentsel dokusunda, DMC’nin teknolojik gücü ile Haneul Park’ın da içlerinde bulunduğu yeşil kümenin huzur veren çekiciliğinin birleşimi, ilerlemeyi benimseyen ve modernlik ile doğal dünya arasındaki dengeyi önemseyen çok yönlü bir şehrin kimliğini yansıtmaktadır.

Ekoloji sözcüğü ilk kez, 1866 yılında Alman biyolog Ernst Haeckel tarafından, canlı varlıkların yaşam ortamlarıyla olan ilişkilerini inceleyen bir disiplini tanımlamak için kullanılmıştır. Çevre ise yasaya göre, “canlıların yaşamları boyunca ilişkilerini sürdürdükleri ve karşılıklı olarak etkileşim içinde bulundukları biyolojik, fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel ortamı” içermektedir. Ekoloji ve çevre ile birlikte, çevreye dönük ilginin odağında DOĞA yer almaktadır.

Rejeneratif (Yenileyici) Tasarım Yaklaşımı

Doğa-insan arasındaki kopuk ilişki çevre sorunlarını arttırmakta ve çözümsüz hale getirmektedir. İnsan sağlığının ekosistemlerin sağlığına bağlı olduğu gerçeğinin hissedilmesi ve küreselleşme neticesinde ortaya çıkan iklim değişikliği gibi konuların gündeme gelmesi çevre sorunlarına çözüm arayışına da neden olmuştur. Bu bağlamda ortaya çıkan farklı tasarım anlayışlarından biri de Rejeneratif Tasarım’dır. Rejeneratif tasarım yaklaşımı insanların yapılı çevreye bakış açılarında ve yapılı çevre – insan – doğa arasındaki ilişkide değişiklikler sunmaktadır.

Çevre sorunlarının doğal sonucu olarak bozulan ekolojik dengenin yeniden kurulması-korunması ve gelecek nesillere aktarılması, insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için son derece önemlidir. Bu nedenle çevresel sorunların çözülmesinde insan faaliyetlerinin etkilerinin azaltılması için gerekli adımlar atılmalıdır. Bu da doğa-insan uyumunun sağlanması ile mümkün olacaktır.

Doğa-insan, yada çevre-toplum ilişkisini görmezden gelen insanmerkezci çevre yaklaşımı , doğal kaynakları tüketme eğilimindedir. Buna eleştiri olarak insanın doğanın üstünde yada dışında değil, doğanın bir parçası olduğunu savunan çevremerkezcilik ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşımda doğa insan için yararlı olup olmamasından bağımsız olarak tüm varlıklar için içkin değere sahiptir. Doğayı sahip olduğu kendi değeri için korumak gerekmektedir. Doğa temelli tasarım yaklaşımlarında ise; insanın çevresel sistemlerin bir parçası olduğu ve bu çevresel sistemlerde gerçekleşecek herhangi bir değişikliğin insanı da etkileyeceği gerçeğine dayanan rejeneratif (yenileyici) yaklaşım ele alınmaktadır.

Yenileyici tasarım yaklaşım kavramının ortaya çıkışı rejeneratiflerin savunucuları; peyzaj mimarları Robert Thayer ve John T. Lyle ve mimar William McDonough tarafından gerçekleşmiştir. John Tillman Lyle, yapıların ve şehirlerin tasarımının ekosistemlere olan etkilerinin değiştirilebileceği düşüncesi ile ele almıştır. Tasarım teorisi, temelde, insanların tüm ekosistemlerin doğal bir parçası olduğu ve insan eylemlerinin doğanın kendi kendini iyileştirme süreçlerine olumlu bir şekilde katkıda bulunması gerektiği tezine dayanmaktadır (Clegg, 2012).

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’na (UNEP) göre (2009), gelişmiş ülkelerde 2050 yılında var olacak yapıların çoğu inşa edilmiştir ve dünyadaki tüm enerjinin %40’ından fazlası yapılı çevre için kullanılmaktadır. Doğa korumaya yönelik önlemler sadece tükenme ve bozulma oranını yavaşlatmaktan öteye geçmemektedir. Bu nedenle mimarinin rejeneratif tasarıma yönelerek yapılı çevrede insan ve doğal sistemler ile ilişki kurması gerekmektedir.

Sürdürülebilirlikten Farkı ve Diğer Kavramlarla Olan İlişkisi

1990’ların ortasında çıkmaya başlayan rejeneratif tasarım yaklaşımı; sürdürülebilirliğe yönelik mevcut tehditlerin, doğa ile uyumlu ilişkilere dönüştürülmesini, böylece doğal ve sosyal yaşam sistemlerinin özünde var olan yenilenme kapasitesini geri kazandırmayı hedeflemektedir. Bu sayede sürdürülebilirliğin ötesine geçerek çevresel sistemler kendi sağlığını yeniden oluşturabilecek bir konuma geçmektedir (Reed, 2007).

Sürdürülebilirlik, hizmetlerin ve doğal kaynakların kapasitesinin sürdürülmesinin devam ettirilmesinin yanında günümüz ihtiyaçlarının da maksimum derecede karşılanmasını hedeflemektedir. İlave zarar vermenin önüne geçmeyi veya ihtiyaç dışındaki kullanımların azaltılmasını önemsemektedir. Rejeratif tasarım anlayışına göre ise amaç çevreye daha az zarar vermek değil, ekolojik sistemlerin sağlığını tasarımın temeli olarak düşünmek ve insanın ve yapılı çevrenin doğaya nasıl katılacağı ile ilgili tasarım kriterleri belirlemektir.

Rejeneratif yaklaşımda var olanın korunmasının yetersizliği nedeni ile, sistemin zamana ve değişen koşullara karşın gelişmesi, niteliğinin daha iyiye yükselmesi istenmektedir. Korumayı amaçlayan basit yöntemlere göre daha derin ve daha bilinçli bir sistem olup peyzajın ayrılmaz bir parçası olarak, döngüsel yaşam mekanizmalarına önem vermektedir. Yapılı çevrede kaynak tüketmek yerine yerel sistemlerin bir parçası olarak çevreye potansiyel fayda sağlayacak uygulama ve yöntemleri gerektirmektedir.

Ayrıca bu yaklaşım, sanayileşme sürecinin gereği olan doğadaki kaynakların sonsuz kullanımı ile tüketime doğru tek yönlü bir akıştan oluşan dejeneratif sisteme karşı durmaktadır. Çünkü dejeneratif sistem, yeryüzünde depolanan enerji ve malzemeleri kullanarak doğal akışları bozma eğilimindedir. Karşılıklı yarar sağlayan bütüncül sistem olan rejenaratifliğin zıddıdır.

Uzmanlar , insanlığın kendi ihtiyaçlarını karşılarken, ekosistemlerin sürekliliğini sağlayacak ve biyolojik çeşitliliği arttıracak üretimlerin yapılmasını vurgulamakta ve sürdürülebilir tasarıma karşılık rejeneratif tasarım konusunu gündeme getirmektedirler. Rejeratif tasarımla yapılan ev, altyapı, mobilya, gıda vb üretimlerde doğayla işbirliği içinde hareket eden tasarımlara yönelmektedirler. Doğayı taklit eden tasarımlar ve yaklaşımlarla tüm faaliyetlerde doğa ile bütünleşen bu sistemin benimsenmesinde öncülük etmektedirler.

Mekan bilimini doğal sistem bilimi ile ilişkilendirmesi üzerinden biyofilik tasarıma , doğayı gözlemleyen ve işleyişini taklit eden tasarımları içermesi ile de biyomimikriye öykünür bir nitelik oluşturduğu düşünülebilir.

Rejeneratif Tasarım Örnekleri

İtalya örneği:

İlk örnek, tasarımı Nemesi and Partners’a ait olan Palazzo Italia expo pavilyonudur. Palazzo Italia, Milano Expo 2015’in bir parçası olarak, özel bir hava arındırıcı çimento esaslı cephe tasarımı içermektedir. Aynı zamanda yapının şehir manzaralarındaki ağaçların rolünü taklit ederek bir tür kent ormanı gibi hareket etmesi düşünülmüştür. Böylece havanın doğal olarak temizlenmesine olanak sağlanabilmektedir. Doğadan esinlenen tasarım, ikonik bina etrafına sarılmış, uzanmış büyük ağaç dallarına benzemektedir. Çevresiyle diyalog kuran ve enerji alışverişi yapan “ozmotik” bir yapıdır. Dış cephede bulunan malzeme ışıkla temas ettiğinde havadaki kirliliği yakalamakta, onu inert tuzlara dönüştürebilmekte ve duman seviyelerini azaltabilmektedir. Fotovoltaik cam, düz ve kavisli geometrik şekiller bir orman örtüsünün bir yorumudur.

İngiltere örneği:

Kenevir ve keten içeren biyoplastikler ile geliştiren kırsal bir AR-GE tesisi olan Margent Çiftliği’nde yer alan Flat House, radikal ölçüde düşük karbonlu bir ev tipidir. Kenevir bazlı malzeme ile yapılan bu üç odalı ev, daha büyük yapıların prototipini oluşturmak amacıyla tasarlanmıştır. Mühendisler ve malzeme uzmanlarının ortak çalışması ile gerçekleştirilen bu projede , çiftliğin 20 dönümü prefabrik panellerin yapımı için gereken kenevir bitkisinin yetiştirilmesi için ayrılmıştır.

Kenevir son derece hızlı büyüyen ve karbonu ayırmada “ağaçlardan daha etkili” olan bir bitkidir. Kenevir, bitkinin gövdesinin odunsu iç kısmından oluşur. Bunun yanında kireç, su ve kumla karıştırılarak mükemmel ısı ve ses yalıtımı sağlarken; aynı zamanda bir karbon yutma görevi görür.

Darshil Shah, Cambridge Üniversitesi araştırmacısı

Hindistan örneği:

Meghalaya’daki Yaşayan Kök Köprüler , UNESCO Dünya Mirası Alanları’nın geçici listesinde bulunmaktadır. Bu uygulama, ağaçların kesilip ahşap malzeme olarak kullanılmasının ve muson yağmurları ile ahşabın çürüyerek bünyesinde tuttuğu karbonu atmosfere salmasının önüne geçmektedir. Bunun yerine yaşayan ağaçların kökleri kullanılarak elde edilen köprüler zamanla güçlenmekte ve etrafındaki yaşama destek olmaktadır. İnsanlar ve doğa arasındaki sosyo-kültürel bağı vurgu yapan yaşayan köprülerin oluşması 15 ila 20 yıl sürmekte ve ömrünün birkaç bin yıl olduğu bilinmektedir.

Çin örneği:

Canlı bitkilerle çalışma fikri dünyanın birçok yerinde gelişme göstermektedir. DnA_Design and Architecture, 2015 yılında gerçekleştirdikleri Bambu Tiyatrosu projesinde bambulardan bir tonoz sistemi oluşturmuştur. İki haftadan kısa bir sürede inşa edilen bu yapıda bambunun kök sistemi tiyatronun temelleri olarak işlevlendirilmiştir. Bambu’nun Çin kültüründeki önemi, esnek yapısı ve teknik özellikleri sayesinde tercih edilmiştir.  Xu Tiantian, Hengkeng köyü için tarihi bir anlatımdan ilham alan bir tiyatro sahnesi tasarlamıştır.

Sonuç

Enerji, barınak, su, yiyecek ve atıkla ilgili hemen hemen tüm yaşam destek işlevleri için doğada dönüşüm, dağıtım, filtreleme, asimilasyon ve depolama gibi büyük ölçüde fosil yakıtlara dayanan mühendislik sistemlerinin kullanılması çevresel bozulmanın yanında maddi açıdan maliyetli bir alışkanlıktır. Dejeneratif bir toplumdan sürdürülebilir, canlandırıcı ve yenileyici yani rejeneratif topluma geçiş yapılabilmesi için önceliklerin değişmesi gerekmektedir. Bu anlamda rejeneratif yaklaşımın toplumun, çevrenin ve hükümetlerin tüm sektörlerinde uygulamaya yönelik adımların atılması önem taşımaktadır.

Rejeneratif yaklaşımla ele alınan tasarımlarda; 

• İnsan – doğa etkileşiminin artması

• Tasarımların bölgedeki koşullara, ekosistemlere ve iklim faktörüne uyumlu olması
• Doğayla uyum içinde olan, bakımı kolay, yerel üretilen malzemelerin tercih edilmesi
• Verimli enerji kullanımlarının benimsenmesi
• Su kaynaklarının korunması ve uygulamalarda suyun etkin kullanımına ilişkin uygulamaların yapılması
• Atık yönetimi ile atıkların kaynaklara dönüşümünün sağlanması
• Tasarımların, kullanıcıların yaşam tarzına ve kültürüne uygun olması ile yapılı çevrede doğadan ilham alınarak tasarlanan ve birlikte hareket edilen kaliteli ve sağlıklı yaşam alanlarının oluşturulması önemli faktörlerdendir.