Bugün her şeye, tüm o koşturmacalara ve yorucu rutinlere kısa bir mola verelim. Şehrin gürültüsünden bir adım geri çıkıp, doğanın o iyileştirici sessizliğine ve yeşilin fısıltısına kulak verelim istiyorum. Çünkü başımızı kaldırıp baktığımız o tanıdık manzaraların ardında, aklımızın sınırlarını zorlayan devasa bir zaman tüneli saklıdır.

Zamanda Bir Yolculuk

Bir manolya ağacının altında hiç durup ona gerçekten baktınız mı?

Sadece “ne güzel açmış” demeden… biraz daha dikkatlice?

O iri, neredeyse porselen gibi görünen çiçekler…

Kalın ve dayanıklı dokular…

Sanki bugüne değil de başka bir zamana aitmiş hissi…

Bu tuhaf tanıdıklık boşuna değil. Manolya, modern bahçelerin zarif bir süsü olmaktan çok daha fazlası. O, yeryüzünde dinozorların dolaştığı çağlardan beri varlığını sürdüren bir tür.

Yaklaşık 95 milyon yıl önce, henüz arılar ortada yokken, çiçekli bitkiler yeni yeni sahneye çıkıyordu. Manolya ise bu sahnenin en eski oyuncularından biriydi. Bugün bir parkta, bir kampüs yolunda ya da bir ev bahçesinde karşılaştığımız o gösterişli çiçek, aslında evrimsel tarihin erken sayfalarından günümüze ulaşmış canlı bir tanık.

Belki de bu yüzden manolyaya baktığımızda içimizde açıklaması zor bir his beliriyor. Ona sadece bakmıyoruz. Zamanın derinliğine tanık oluyoruz. Çünkü manolya, geçmişin sessiz ama dirençli hafızasını taşıyor.

Fosil kayıtları, bu bitkilerin atalarının, Kuzey Yarımküre ’de iklimin çok daha sıcak olduğu dönemlerde ortaya çıktığını ve geniş bir coğrafyaya yayıldığını kanıtlıyor. Manolyalar, modern çiçekli bitkilerin atası sayılan Magonoliid grubunun bir üyesi olarak, bitki evriminin en yaşlı temsilcilerinden biridir.

Peki, etrafındaki dünya defalarca yıkılıp yeniden kurulurken, buzul çağları kıtaları dondururken, bu zarif çiçek bunca felaketi atlatıp bugüne nasıl ulaştı?

Arıdan Önce: Böceğe Göre Evrim

Manolyanın hikayesindeki en çarpıcı gerçek, arıların henüz dünya sahnesine çıkmadığı o yalnız dönemde başlar. Çiçeklerin en sadık dostları ortada yokken evrimleşen manolyalar, tozlaşma stratejilerini o dönemin mevcut canlıları olan kınkanatlı böceklere göre geliştirmek zorundaydı. Bu ilkel iş birliği nedeniyle manolya çiçekleri, arıları cezbeden nektarı üretmez. Bunun yerine böceklere protein açısından zengin polenler veya şekerli salgılar sunar. Kalın ve etli yaprakları ise o dönemin iri ve hantal böceklerinin çiçeği çiğneyerek zarar vermesini engellemek için geliştirilmiş kusursuz bir zırhtır.

Tepal: Çiçek Evriminin Erken Hali

Modern bir çiçeğe baktığınızda genellikle yeşil çanak yapraklar (sepal) ve renkli taç yapraklar (petal) görürsünüz. Ancak manolyalar bu yarımın oluşmadığı ilkel bir döneme aittir. Manolyaların çiçek örtüsü, bu iki yapının özelliklerini bir arada taşıyan ve tepal olarak adlandırılan parçalardan oluşur. Ayrıca çiçeğin üreme organları, modern çiçeklerdeki gibi halkalar halinde değil, kozalak benzeri bir eksen üzerinde spiral (sarmal) bir düzende dizilmiştir ki bu onların tek çenekli veya çift çenekli bitkilerden önce dallanmış ilkel doğasının en belirgin kanıtıdır.

Manolya ile Zamansal Peyzaj Okuması

Manolyaların bugünkü dağılımı, bize kıtaların hareketini ve iklim tarihini anlatan bir harita gibidir. Fosil kayıtları, manolyaların bir zamanlar Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’yı kapsayan geniş ve kesintisiz bir orman kuşağında yaşadığı görülmektedir. Ancak küresel soğuma ve buzul çağları Avrupa’daki türleri yok ederken, manolyalar sadece Doğu Asya ve Amerika kıtalarında hayatta kalabilmiş, birbirinden kopuk popülasyonlara dönüşmüşlerdir.

Peyzaj tasarımında ise manolya ağacı; her dem yeşil yaprakları ve devasa çiçekleriyle “doğal bir heykel” etkisi yaratarak bahçelere aristokratik bir duruş ve zamansız bir derinlik katar.

Hafıza, Direnç ve Tasarım

Manolya Ağacı sadece biyolojik bir varlık değil, kültürel hafıza da güçlü bir semboldür. Çin’de saflığı ve “Yin” enerjisini, Japonya’da asaleti, Amerikan güneyinde ise karakter duruşunu temsil eder. Aynı zamanda tıbbi bir hafızası da vardır. Kabukları ve tomurcukları binlerce yıldır geleneksel tıpta kaygı giderici ve tedavi edici olarak kullanılmaktadır. Zorlu iklim koşullarına, hava kirliliğine dayanabilen ve budamaya ihtiyaç duymadan kendi formunu koruyan manolya, doğanın en başarılı tasarımlarından biri olarak hem kırılganlığı hem de “çelik” gibi direnci aynı gövdede barındırır.

Şimdi tekrar bugüne, belki de evinizin yakınındaki o parktaki ağacın yanına dönelim. Bugün bir manolya ağacının yanından geçerken durup o muhteşem kokuyu içine çektiğinizde aslında sadece bir çiçeği değil, milyonlarca yıllık bir tarihi, evrimsel bir zaferi ve doğanın direncini kokluyor olacaksınız. O, dinozorların dünyasından bize kalan en güzel miraslardan biri.

Bir dahaki sefere bir manolya yaprağına dokunduğunuzda, parmak uçlarınızda 95 milyon yıllık bir sırrın attığını hissedin.

Aradan uzun bir zaman sonra, bir akşam ansızın, daha önce izleyip sevdiğim bir Kore dizisi olan Memories of the Alhambra’yı yeniden açtım. Ama bu kez ekranda izlediğim şey bir hikâyeden çok tanıdık bir his oldu. Granada sokakları, taş duvarların arasından sızan ışık, suyun sesi… Ve elbette Alhambra…

Dizi ilerledikçe, farkında olmadan aynı soruya takıldım: Bu kadar kırılgan bir coğrafyada, bu kadar geçici bir hâkimiyet bilinciyle, neden bu kadar zarif bahçeler inşa edildi? Neden savunma yapıları kadar su kanallarına, surlar kadar gölgeye emek verildi? Bir medeniyet, sonunu sezdiği hâlde neden bahçeyi merkeze almayı seçer?

Endülüs’ün bahçeleri belki de kazanma arzusundan çok, kaybetmeyi kabullenişin mekânsal karşılığıydı. Alhambra’da bahçe bir güç gösterisi değil; zamanla pazarlık etmeyi reddeden sessiz bir bilgelikti. Bu yazı, tam da bu sorudan yola çıkıyor: Kaybedeceğini bilen bir medeniyet neden bahçe inşa eder?

“Uzun bir yazı olacak. Arkanıza yaslanıp, kendinizi yazıya bırakın. Arkada sizin için bıraktığım Francisco Tárrega (Recuerdos de la Alhambra) çalmasını öneririm.”

Endülüs: Hiçbir Zaman Tam Güvende Olmayan Bir Medeniyet

Endülüs medeniyeti, özellikle son yüzyıllarında, tarihsel bir vedanın ve yaklaşan sonun bilinciyle şekillenmişti.Çeşitli kaynaklarda, El Hambra Sarayı’nın inşasını, Hristiyan egemenliği altındaki bir bölgede ve İslamiyet’in doğuş yerinden çok uzakta, siyasi varlığın sona ereceği 1492 yılına doğru giden çalkantılı bir süreçte (Nasri Hanedanı dönemi) gerçekleştiğini vurgulamaktadır. Bu durum, sarayın sadece bir yönetim merkezi değil, aynı zamanda parlayan son nefes olarak nitelendirilen bir medeniyetin, taşa kazınmış melankolik bir hatırası olmasına yol açmıştı.

Siyasi baskı ve kuşatma hissi, yapıların fiziksel gerçekliğinin ötesine geçerek bir geçicilik duygusu yaratmıştır. Sultan II. Muhammed’in (Boabdil) Gırnata’yı (Granada) terk ederken yaşadığı hüzün ve annesinin ona “erkek gibi savunamadığın yer için kadın gibi ağlama” şeklindeki tepkisi, bu siyasi kırılganlığın ve kaybedilen gücün en dramatik ifadesiydi.

• Gücün Değil, Zarafetin Tercih Edilmesi…

Endülüs medeniyeti, varlığını kaba kuvvetle değil, estetik ve zarafetle sürdürme yolunu seçmişti. El Hamra, kanla değil; sabır, inanç, estetik ve zarafetle yazılmış bir tarihin şahidiydi. Duvarlar ve mekanlar, gücün ve aklın hizmetinde olsa da (El Mexuar salonu gibi), asıl vurgu incelik, simetri, ışık kullanımı ve süsleme sanatlarındaydı.

Yapılarda kullanılan Mudejar üslubu, İslam ve Batı sanatının sentezi olarak ortaya çıkmıştır. İnce sütunlar, zarif kemerler ve geometrik bezemelerle kaba savunma duvarlarının ötesinde, ruha hitap eden bir estetik dil oluşturulmuştu. Bu tercih “Yapılar yıkılır ama güzellik ve zarafet hep yaşar” mesajını taşımaktadır.

• Endülüs’te Bahçenin Bir Savunma Değil, Bir Kabulleniş Alanı Oluşu…

Endülüs’ün bahçeleri, dış dünyadaki tehlikelere karşı örülen bir savunma hattı değil, ilahi iradeye teslimiyetin ve iç huzurun mekânsal karşılığıydı. Generalife (Cennetül’l-Arif) gibi bahçeler, Kuran’daki cennet tasvirlerinin yeryüzündeki izdüşümü olarak tasarlanmıştı. Bu mekanlar suyun sesi ve bitkilerin kokusuyla duyusal bir deneyim sunarak, insanı fiziksel ve ruhsal olarak arındırmayı amaçlar. Buradaki doğa bir dekor değil, Tanrı’ya yönelen bir dua biçimidir.

Bahçelerin içe dönük avlu sistemi, mahremiyeti sağlarken aynı zamanda dışarıdaki kaostan kopup iç dünyaya, sükunete ve kabullenişe sığınmayı simgeler. Endülüs sufi düşüncesinde doğa, ilahi gerçekliğe işaret eden birer ayet (işaret) olarak görülür. Bu da bahçeyi bir mücadele alanından ziyade, varoluşun sırrını anlama ve Yaradan’a teslim olma alanına dönüşür.

Taş Değil Su: Endülüs’ün Mimari Tercihi

Endülüs mimarisinde su, taşın durağanlığına karşı hareketin, değişimin ve sürekliliğin simgesi olarak kullanılmıştı. Su, havuzlarda bir ayna görevi görerek mimariyi yansıtır, görüntüleri çoğaltır ve katı taş yapıların gerçekliğini deforme ederek onlara akışkan, dinamik ama aynı zamanda statik bir boyut kazandırır. Akışkanlarda değişkenlik yok edilemez. Su, öngörülemez ve hareketli yapısıyla mekânın ruhunu oluşturur. Hristiyan fethinden sonra sarayın ruhu değişse, duvarların anlamı silinmeye başlasa bile, fıskiyelerden akan su geçmişin bir hayali gibi akmaya devam etmekteydi.

• Saray Mimarisinde Bile Bahçenin Merkeze Alınması…

Endülüs‘ün bahçeleri ve su, yapısının dışındaki bir süsleme unsuru değil, yaşam alanlarının kalbiydi. El Hambra Sarayı, dış dünyayı, temiz havayı ve bahçe manzaralarını avlular ve salonların içine taşıyarak doğanın asla unutulmamasını sağlayan mimari anlayışının zirvesiydi. Saray kompleksi, işlevsel olarak farklı kullanımlara sahip ancak birbirine geçitlerle bağlı, merkezinde suyun bulunduğu avlular (patio) etrafında kurgulanmıştı. Örneğin Aslanlı Avlu (Patio de los Leones) ve Mersinli Avlu (Patio de los Arrayanes), suyun mimariyi domine ettiği, mekânın odağını oluşturduğu en belirgin örnekleridir. Su, sarayın en mahrem alanlarına, müzik ve şiir meclislerinin kurulduğu İki Kız Kardeşler Salonu (Hall Of Two Sisters) gibi mekanlara kadar nüfuz ederek samimi bir atmosfer yaratırdı.

• Sert Coğrafyada Yumuşak Mekân Üretme İradesi…

Endülüs mimarları, su kaynağının kısıtlı olduğu, kurak ve sıcak bir coğrafyada (kızıl tozlu bir tepeyi), karmaşık hidrolik sistemler, barajlar ve su kemeleri kullanarak adeta bir vahaya dönüştürmüştür. Bu çaba, sadece görsel bir estetik arayışı değil, aynı zamanda sert iklim koşullarına karşı geliştirilen bir iklimlendirme stratejisidir. Avluları çevreleyen mekanlar, kanallarda akan suyun yarattığı serinlik ve nem ile yaşanabilir, yumuşak mikro iklimlere kavuşturulmuştur. Çölün kuraklığına ve vahşi doğaya karşı, suyun hayat verdiği bu düzenli bahçeler, dünyevi bir cennet ideali olarak tasarlanmıştır.

Alhambra: Bir İktidar Göstergesi Değil, Bir Veda Mekânı

Alhambra, geleneksel saray algısının ötesinde, yapı ile doğanın sınırlarının buluştuğu bir mekân kurgusuna sahipti. Alhambra’nın sadece bir yönetim merkezi olmadığını, saray arazisi boyunca ağaçların, çalıların ve çiçekli bitkilerin yayıldığı, mimarinin bahçeyle bütünleştiği bir “vaha” olduğunu vurgular. Bu yapıda dış dünya; temiz hava, bahçe manzaraları ve suyun sesiyle birlikte avluların ve salonların içine taşınarak, doğanın asla unutulmadığı bir atmosfer yaratılmıştır. Saray, birbirine geçitlerle bağlı, ancak her biri kendine özgü bir peyzaj düzenine sahip (Mersinli Avlu, Aslanlı Avlu gibi) bir dizi bahçe ve avlu silsilesi olarak okunabilir. Generalife (Cennetü’l-Arif) ise bu anlayışın zirvesi olup, sebze bahçeleri ve meyveliklerin estetik bahçelerle iç içe geçtiği, tarımsal üretimin bile sanata dönüştüğü bir alandır.

Alhambra, dışarıdan bakıldığında heybetli ve aşılmaz duvarlara sahip bir kale (Alcazaba) görünümündedir; ancak içerideki dili, askeri bir güç gösterisi değil, tam tersine mahremiyet ve yakınlık üzerine kuruludur. Nasrî sultanları, devasa emperyal yapılarla ezici bir korku uyandırmak yerine, daha küçük, insani ölçekte ve ruha hitap eden mekanlarla bir zarafet dili oluşturmayı tercih etmiştir. Duvarlar, kanla ve güçle değil; sabır, inanç ve estetikle yazılmış bir tarihin şahidiydi.

Alhambra, sonsuz bir iktidar iddiasından ziyade, faniliğin kabullenişini ve hüzünlü bir vedayı barındırıyordu. Duvarları süsleyen “Lâ galibe illâ Allah” (Allah’tan başka galip yoktur) yazıları, dünyevi gücün geçiciliğini ve sultanların, gücün asıl sahibine olan teslimiyetini haykıran bir veda manifestosuydu. Saray, 1492’de Gırnata’nın düşüşüyle bir medeniyetin sonuna tanıklık etmiş; Sultan II. Muhammed’in (Boabdil) şehri terk ederken attığı son bakış (El Suspiro del Moro), bu mekânın bir zafer anıtı değil, kaybedilen bir cennetin ve “sessiz bir vedanın” simgesi olduğunu tescillemiştir. Akan suyun dinamizmi ve bitkilerin mevsimsel döngüsü, taşın donukluğuna karşı hayatın geçiciliğini ve sürekli değişimi hatırlatan, kalıcılık iddiası gütmeyen canlı bir ihtişam sunar.

Endülüs’ün Bahçelerinde Zaman Algısı: Gelecek Yok An Var

Endülüs ve İslam bahçe sanatı, Batı’nın anıtsal ve kalıcı olma iddiasındaki yapılarının aksine, dünyanın geçiciliği “fena” ve ahiretin sonsuzluğu “beka” fikri üzerine kuruluydu. Mimari; cidarın (duvarın) içindeki boşluktur ve bu boşluktaki yaşam, suretteki siretin (özün), yokluktaki sonsuzluğun bir yansımasıdır. Bu anlayışta zaman “geniş bir süreç” değil, yaşanan “an”dan ibarettir. Generalife gibi bahçelerdeki mevsimsel döngü; kuruyan yapraklar ve açan çiçekler üzerinden sonbaharın ağıtını veya baharın neşesini fısıldayarak, insanı sürekli değişen bir senaryonun ve faniliğin farkına varmaya davet eder.

• Bahçenin ‘Şimdi’ye Ait Olması…

Bahçe, geçmişin nostaljisi veya geleceğin planı değil, duyusal bir şimdi deneyimidir. El Hamra ve Generalife’de suyun havuza düşerken çıkardığı ses, kuş cıvıltıları ve rüzgârın yapraklara teması, ziyaretçiyi modern dünyanın karmaşasından kopararak “o an”ın içindeki sükûnete ve kendi iç sessizliğine yöneltir. İslam sanatında şekiller ve eşya, hakikatin bir aynası olarak görülür; bu nedenle bahçe, ziyaretçisine sadece görsel bir şölen sunmaz, aynı zamanda suyun sesi ve bitkilerin kokusuyla ruhu arındıran anlık bir ibadet ve tefekkür atmosferi sağlar. Zamanın akışı, suyun akışıyla birleşerek mekânın “şimdi”de yaşanmasını zorunlu kılar.

Bahçe, Bir Medeniyetinin Kendine Son Hediyesidir

Bu medeniyet, siyasi veya askeri gücünün sonuna yaklaştığını hissettiğinde, geriye saltanatın kaba kuvvetini değil, ruhunun inceliğini bırakmaya çalıştı. El Hamra, bir medeniyetin (Endülüs’ün) “parlayan son nefesi”idi; bu nefes kanla değil, zarafet, sabır, inanç ve estetikle taşa işlenmişti. Bu bağlamda bahçe, yaklaşan kaçınılmaz sona karşı bir direniş değil, medeniyetin kendi estetik zirvesini ve dünya görüşünü, kendisinden sonrakilere “sessiz bir veda” hediyesi olarak sunma çabasıdır. Endülüs’ün son sultanı Boabdil’in şehri terk ederken attığı son bakış ve annesinin “erkek gibi savunamadığın yer için kadın gibi ağlama” sözü, kaybedilenin sadece toprak değil, bir hafıza ve kimlik olduğunu, ancak geride bırakılanın (El Hamra ve bahçeleri) fiziksel bir yapıdan öte bir anlam olduğunu gösterir.

Siyasi yapılar geçicidir, ancak güzellik ve doğa ile kurulan bağ kalıcıdır. Kaynaklarda geçen “Yapılar yıkılır, ülkeler değişir, bayraklar iner… Ama güzellik, zarafet ve anlam hep yaşar” ifadesi, bahçelerin taş binalardan daha güçlü bir hafıza taşıyıcısı olduğunu özetler. Şehirler işgal edilip kültürel kimlikleri değişse bile (Endülüs’ün İspanya’ya dönüşümü gibi), bahçedeki bir çiçeğin kokusu veya suyun akışı, o medeniyetin hikayesini fısıldamaya devam eder. Zaman taşları aşındırsa da bahçelerin temsil ettiği “cennet ideali” ve hikayeler unutulmaz; çünkü “Bizi kim yıktıysa değil; kim unuttuysa, ondan korkun” düsturu, bahçenin hafızada kalan asıl miras olduğunu hatırlatır.

Görseller Kaynağı: Pixabay
Bu yazıda kullanılan görseller, Pixabay İçerik Lisansı kapsamında ücretsiz olarak temin edilmiştir.

Hadi gelin biraz sanat konuşalım! Size, özellikle çiçek resimleriyle bilinen harika bir sanatçıdan bahsetmek istiyorum.

Rachel Ruysch, 17. ve 18. yüzyılda yaşamış ve özellikle çiçek resimleriyle tanınmış Hollandalı, barok dönemi natürmort sanatçısıdır. Çiçeklerin doğadaki yerini ve anlamını büyük bir ustalıkla işleyen Ruysch, her bir resminde doğanın estetik ve sembolik değerlerini gözler önüne serer. Bu yazıda, Rachel Ruysch’un çiçek resimleri ile peyzaj sanatı arasındaki ilişkiyi inceleyerek, sanatçının doğaya olan sevgisini ve sanatsal vizyonunu nasıl yansıttığını keşfedelim. Kısacası, Ruysch’ın gözünden çiçeklerin sanatsal değeri nasılmış bir bakalım!

Ruysch’un çiçek tabloları, gerçekçilik ve ayrıntılara verdiği önemle dikkat çeker. Bu resimler, doğanın güzelliğini ve geçiciliğini vurgular ve aynı zamanda döneminin bilimsel ve sanatsal ilgi alanlarını yansıtır. Doğanın detaylarını büyük bir incelikle ve gerçekçilikle betimleyen eserleri, botanik bilgi ve sanatsal yeteneğin mükemmel bir birleşimini yansıtır.

Genç yaşından itibaren bilim ve sanat ile çevrili yaşantısının devam etmesinin başlıca nedeni babası, ünlü botanikçi ve anatomi profesörü Frederik Ruysch’tır. Babasının botanik koleksiyonları ve bilimsel çalışmalarına olan merakı doğaya olan ilgi ve bilgisini pekiştirmiş ve bu alandan uzmanlaşmasına sebep olmuştur. Sanat eğitimine 15 yaşında Willem van Aelst’in atölyesinde başlamış, burada çiçek ve meyve resimlerinde ustalaşmıştır. Genç yaşında başlayan bu ilgisi evlendikten sonra keza on çocuk annesi olduktan sonra bile devam etmiş, aile hayatını ve kariyerini dengede tutmayı başarmıştır. Birçok başarıya imza atan Ruysch, 1708 yılında Bavyera Elektörü Max Emanuel tarafından saray ressamı seçilerek başarılarını taçlandırmıştır.

Rachel Ruysch’ı az çok tanıdığımızı düşünüyorum. Biraz daha derine inelim. Bu alanın piri değilim ama Ruysch’ın eserlerinden birkaç nacizane gözlem paylaşmak istiyorum. Ruysch’ın incelediğim çoğu eserinde, çiçekler genellikle bir vazo veya sepet içinde tasvir edilip ve genellikle bir masa üzerinde konumlandırılmış. Genellikle koyu arka plan ve ortada tek bir parça olacak şekilde işlenmiştir. Ruysch, genellikle piramidal bir kompozisyon kullanarak çiçekleri doğal fakat uyumlu bir şekilde düzenlemeyi tercih etmiş. Resmedilen her bir çiçek, bireysel bir karakter ve zarafetle çizilmiştir. Taç yaprakları ve yapraklarında kullanılan ton farkları ile kullandığı canlı renklerle gerçekçi sonuçlar çıkarmıştır. Çiçekler arasında gül, lale, zambak ve sümbül gibi popüler ve tanınabilir türler bulunuyor. Gülün narin, şeffaf taç yapraklarından bir lalenin kadifemsi yüzeyine kadar farklı çiçeklerin dokularını ustalıkla yakalamıştır. Dokuları betimleme yeteneği, resimlerine gerçekçi bir nitelik kazandırır. Dönemin özelliklerinden ışık ve gölge kullanımı fazlaca eserlerinde kullanmaya çalışan Ruysch, Chiaroscuro tekniğini (Sanatta karanlık ve aydınlığın oluşturuduğu zıtlığı) ustalıkla kullanmıştır. Sahip olduğu botanik bilgisi ve gözlem yeteneğinden fazlasıyla yararlanan Ruysch; ayrıca resimlerinde sıklıkla kelebekler, arılar ve diğer böcekler gibi doğanın diğer unsurlarını da kullanmıştır. Ayrıca benim de yeni öğrendiğim bir kavram olan “Vanitas” temasına eserlerinde yer vermiş. Barok döneminin önemli özelliklerinden birisi olan Memento Mori ve Vanitas Temaları, Barok döneminde çiçek resimleri, zamanın geçiciliğini ve hayatın faniliğini hatırlatan Memento Mori ve Vanitas temalarının bir parçası olarak da kullanılmıştır. Solan çiçekler, hayatın geçici doğasını simgelemesi gibi betimlemelerdir.

Rachel Ruysch’un Önemli Eserleri

Son olarak, önemli birkaç eserinden bahsedip yazımızı sonlandıralım.

Vazoda Çiçekler (1695)

Eser, dikkatlice dengelenmiş bir kompozisyona sahiptir. Çiçeklerin düzeni doğal bir görünüm verirken, her çiçek türü ve yaprak özenle yerleştirilmiştir. Bu, kompozisyonun rastgele değil, bilerek planlandığını gösterir. Eserde, çeşitli çiçek türleri tam çiçeklenme halinde tasvir edilmiştir. Bu, sadece görsel çeşitlilik sağlamakla kalmaz, aynı zamanda Ruysch’ın botanik bilgisini ve farklı çiçeklerin yaşam döngüsünü anlama yeteneğini de ortaya koyar.

Ruysch, canlı ve çeşitli bir renk paleti kullanarak her çiçeğin doğal renk tonlarını ve ince detaylarını yakalamayı başarmıştır. Bu, resme derinlik ve gerçekçilik katmaktadır. Chiaroscuro tekniği ile ışık ve gölge oyunlarını ustaca kullanmıştır. Her çiçeğin dokusu detaylı bir şekilde işlenmiştir. Taç yaprakların ince çizgileri, yaprakların damarları ve hatta böceklerin küçük detayları bile dikkatlice tasvir edilmiştir. Bu, resmin gerçekçilik seviyesini artırmaktadır.

Ağaç Kabuğunda Çiçekler (1715)

Bu eserde, büyüme ve çürüme temaları birleştirilmiştir. Çiçeklerin canlılığı ve tazeliği, ağaç kabuğunun sert ve yaşlı yapısıyla kontrast oluşturur. Bu, yaşam döngüsünün geçiciliğini ve doğanın sürekli değişimini vurgular. Böcekler ve yosunlar gibi küçük detaylar, doğal ortamı vurgular ve kompozisyona ek bir boyut katar. Bu detaylar, izleyiciyi resmin içine çeker ve sanki bir orman zemini inceliyormuş gibi hissettirir.

Çiçeklerin canlı renkleri, ağaç kabuğunun doğal, toprak tonlarıyla keskin bir kontrast oluşturur. Bu, çiçeklerin daha belirgin ve dikkat çekici olmasını sağlar. Işık, çiçeklerin ve ağaç kabuğunun farklı yüzeylerinde oynayarak, her iki elementin dokusunu ve formunu vurgular. Bu, kompozisyonun derinliğini artırır. Çiçeklerin ve ağaç kabuğunun detayları karmaşıktır. Taç yaprakların ince detayları, ağaç kabuğunun pürüzlü yüzeyi ve böceklerin minik detayları ustaca işlenmiştir. Ağaç kabuğunun pürüzlü ve yaşlı yüzeyi, çiçeklerin yumuşak ve canlı dokusuyla tezat oluşturur. Bu, eserin doğal ve organik bir his vermesini sağlar.

Ve son olarak “Çiçeklerle Natürmort” ve benim favorim bu oldu.

Çiçeklerle Natürmort (1716)

Bu eser, derinlik ve doku yaratma becerisini sergiler. Çiçeklerin düzeni, izleyiciyi resmin içine çeker ve çeşitli perspektifler sunmaktadır. Farklı türde çiçeklerin bir araya getirilmesi, esere zenginlik ve çeşitlilik katar. Her çiçek türü, kendi karakteristik özellikleriyle öne çıkar.

Ruysch, çiçeklerin doğal renklerini canlı ve doğru bir şekilde yakalamıştır. Renklerin canlılığı, çiçeklerin tazeliğini ve canlılığını vurgular. Işık, çiçeklerin doğal formlarını ve yüzey detaylarını ortaya çıkarır. Gölgeler ise kompozisyona derinlik ve boyut katar. Eserdeki çiçeklerin ve yaprakların ince detayları dikkat çekicidir. Her yaprak damarı, her taç yaprağının kıvrımı özenle işlenmiştir. Çiçeklerin ve diğer doğal unsurların dokusu, gerçekçi bir şekilde tasvir edilmiştir. Bu, resmin genel estetiğini ve gerçekçilik seviyesini artırır.

Rachel Ruysch’ın bu üç önemli eseri, onun çiçek resimlerindeki ustalığını ve detaycılığını mükemmel bir şekilde yansıtır. Her bir eser, doğanın güzellik ve karmaşıklığını vurgular ve izleyiciyi doğal dünyaya derin bir hayranlıkla bakmaya teşvik eder. Bu eserler, Ruysch’ın sanatının hem estetik hem de bilimsel değerini ortaya koyar.

Geçenlerde bir konu hakkında araştırma yaparken, daha önce hiç duymadığım bir terim ile karşılaştım. Terimimiz “Yukitsuri”. Yukitsuri daha doğrusu Yukitsuri, aslında bir teknik ve bu teknik, Japonya’nın kuzey bölgelerinde ve karasal iklimin etkisi altında olan bölgelerde kar yağışından ağaç dallarını korumak için kullanılan geleneksel bir tekniktir. Yuki, “kar” anlamına gelirken, tsuri “asılı ya da sallanan” anlamına gelir. Yukitsuri tekniğinin ilk ne zaman ortaya çıktığına dair kesin bir bilgi olmamakla berber, 17 yy. da Japonya’da ortaya çıktığı tahmin edilmektedir.

Geleneksel Malzemeler ve Yukitsuri Tekniğinin Kullanımı

Gelin şimdi birlikte bu teknikte ne tür malzemeler kullanılmakta olup, tekniğin nasıl uygulandığına bir bakalım.

Malzemeler

1. Bambu çubuklar: İnce ve sağlam bambu çubuklar, ağaçları korumak ve desteklemek için kullanılır.
2. İpler ve Askılar: Bambu çubukları ağaç dallarına bağlamak için kullanılır.
3. Askı sistemleri ve kancalar: Ağaç dallarını yukarı çekmek ve kar birikimini önlemek amacıyla kanca ve askı sistemleri kullanılır.

Uygulama

Hazırlık:

• Ağaç dallarına için uygun bambu çubukları seçilir.
• Dayanıklı ve esnek ip ve halatlar tercih edilir.
• İhtiyaç duyulursa ağ kuruluğu (opsiyonel) sağlanır.

Ağaç seçimi:

• Kar hasarına daha dayanıklı olabilecek ağaçlar belirlenir. Bunlar genellikle, yatay dallara sahip yaprak döken ağaçlar, kar birikimine daha açık olabilir.

Bambu çubukların yerleştirilmesi:

• Ağacın çevresinde yerden dikey olacak şekilde bambu çubuklar yerleştirilir.
• Çubuklar, ağacın kritik noktalarına yerleştirilir ve ağacın formunu korumak için dengeli bir şekilde dağıtılır.

Bağlama İşlemi:

• İpler veya halatlar yardımıyla bambu çubuklar ağaç dallarına bağlanır. Bağlama işlemi sırasında dikkatli olunmalıdır. Ağacın büyüme potansiyeli kısıtlayacak işlemlerden kaçınılmalıdır.

Ağ Kurulumu (Askı Sistemi) (Opsiyonel)

• Eğer kullanılacaksa, ağ kuruluğu ağaç dallarını tamamen saran bir şekilde uygulanır.

Ağaç Şekillendirme (File ve Ağ Eklenmesi) (Opsiyonel)

• Bu teknik ayrıca ağacın estetik formunu şekillendirmek için de kullanılır. İp veya hallatlarla ağaç dallarınını belirli yönlerle çekilerek istenilen şekil oluşturulabilir.
• İstenilirse, dalalrın üzerine file veya ağ sererek kar birikimine karşı ek bir koruma katmanı sağlanabilir.
• File, karın doğrudan dallara birikmesini önleyerek koruma sağlar.

Bakımı ve Kontrol:

• Yukitsuri tekniği uygulandıktan sonra, düzenli periyotlarla ağacın durumu kontrol edilmeli ve ip veya halatlar gerekirse düzenlenmelidir.
• Karlı hava koşullarında, Yukitsuri’nin durumu gözetilmelidir.

Yukitsuri Düzeneğinin Kaldırılması:

• Genellikle ilkbaharda, Yukitsuri düzeneği dikkatlice kaldırılır.

Peyzaj Tasarımında Yukitsuri Tekniği

Her ne kadar kışın kar altında kalan ağaç dallarını korumak için uygulansa da, bu tekniğin diğer bir amacının da estetik kaygıdan kaynaklanmaktadır. Biraz da Yukitsuri tekniğinin, peyzaj tasarımında estetik katkıları nelermiş onlara bakalım.

Aklımıza gelebilecek her açıdan estetik katkının yanı sıra, bütün bunların arasında en birincil olanı tabi ki de mevsimsel estetik diyebiliriz. Bu tekniğin kış aylarında kullanıldığını söyledik ama kullanım amacı kadar bu tekniğin uygulanış şeklide bize estetik bir görüntü sergiler. Bu teknik Japon bahçeciliğinin bir parçasıdır. Bu sebeple Japon kültürünün mimalist ve çağdaş özelliklerini bzie yansıtır. Zarif ve minimalist tasarımıyla, Japon bahçe kültürünün özelliklerini vurgular. Uygulama aşamasında kullanılan bambu çubuklar ve ip bağlantıları, doğal malzemelerden oluştuğu için, doğal atmosfer ile denge halindedir.

Bambu çubukları, birbirine deteklenme şekilleri, ip bağlantıları görsel olarak ilginç bir yapı sunmaktadır. Kar birikimi ve ağaçların desteklenen yapısıyla Yukitsuri, bahçeye dinamik bir hava katmaktadır. Bununla birlikte, Yukitsuri, durağan bir estetik yerine değişken bir estetikle ilginç bir görünüm sunan tasarım unusurudur.

Yukitsuri Tekniğinin Dejavantajları ve Sınırlamaları

Sonuç olarak Yukitsuri tekniğinin kullanım avantajları ve estetik katkılarının yanı sıra bazı zorlukları ve sınırlamaları da vardır. Genellikle, kullanım amacı itibariyle, karlı iklimlerda daha yaygın kullanılmakatdır. Bu nedenle karasal iklimlere sahip olmayan bölgelerde uygulanabilirliği sınırlıdır. Düzenli aralıklarla bakım gerektirdiği unutulmamalıdır. Kar birikimi ve rüzgar gibi hava koşullarından dolayı düzenli kontrolü ve bakımı yapılması gerekmektedir. Yukitsuri, her türlü ağacın yapısına uygun olmayabilir. Yatay dallara sahip ağaçlar seçilmelidir. Büyük ve kuvvetli dallara sahip ağaçlar üzerinde etkili olmayabilir. Yukitsuri, geleneksel Japon bahçeciliğine özgü tasarım uygulaması olduğundan dolayı, bazı modern tasrım ilkeleriyle çatışabilir. Daha minimalist tasarım anlayışına sahip bahçelerde kullanılması, tasarımın bütünlüğünü etkileyebilir. Tekniğin kurulumu ve bakımı, malzeme maliyeti ve iş gücü gersinimleri nedeniyle küçük bütçeli projelerde uygulabilirliğiyle sınırlıdır.

Bu dejavantajlar ve sınırlamalarla, Yukitsuri’nin kullanımının dikkatlice planlanması ve uygulanması gerekmektedir. Her peyzaj projesi benzersizdir, bu nedenle Yukitsuri’nin uygunluğu, projenin neye ihtiyacı olduğuna ve çevresel koşullarına bağlı olarak değerlendirilmelidir.

Ünlü Japon animatör ve film yapımcısı Hayo Miyazaki… Daha önce bu isimle birçok yerde karşılaştığınıza, birilerinden bu adı defalarca duyduğunuza eminim. Geçenlerde Miyazaki’nin yeni çıkan Çocuk ve Balıkçıl (The Boy and the Heron) adlı filmine gittim ve daha sonra aklıma Miyazaki dünyasının bu seferki yazıma çok güzel ve keyifli bir konu olacağını düşündüm. Kısaca hikayeden bahsedelim. Annesini kaybedeb Mahito, babasının yanına bir kasabaya taşınır ve olaylar ardı sıra devam eder. Mahito’nun yas sürecine tanıklık ettiğimiz film aslında küçük bir çocuğun büyüme hikayesi. Öncelikle oturup film hakkında saatlerce konuşmak çok isterdim ancak asıl konumuz bu değil. Daha fazla konudan sapmadan kısaca Miyazaki’den bahsedip konumuza yavaş yavaş ilerleyelim.

Miyazaki filmlerinde, çoğu zaman modernleşmenin insan üzerindeki etkisine odaklı bir yaklaşımla ilerlemiş ve bu kopuşu vurgulamıştır ayrıca belirli sosyal ve doğal konularla olağan endişelerine filmlerinde yer yer belirtmiştir. Bence şöyle de diyebiliriz. Ghibli Stüdyosu’nun filmlerindeki sihir, modern peri masallarını günümüz toplumunun kritik meselelerine odaklanarak yeniden oluşturulmasıdır.

Hayao Miyazaki, 1941 yılında Tokyo’da doğmuştur. Animasyona olan ilgisi lise yıllarına dayanmaktadır. Öncelikle insanları nasıl hareket ettireceğine ve onları hareket ettirirken neyin motive edeceği üzerine çalışmıştır ancak buradaki asıl konu ise karakterlerinin mekanik hareketliliği değil daha çok ruhani hareketliliği olmuştur.

Ghibli Stüdyosu, ünlü animasyon şirketi, 1985 yılında, Miyazaki’nin Rüzgarlı Vadi (Nausicaä of the Valley of the Wind) ile elde ettiği başarılar sayesinde; Hayao Miyazaki, Toshio Suzuki, Isao Takahata ve Yasuyoshi Tokuma tarafından kurulmuştur. Filmlerin çoğunluğu Miyazaki tarafından çizilip, yönetilmektedir. Miyazaki filmlerinin odak noktasına insanı koyar. Doğa ve insan yapımı, hikayeyi anlatmak için hep bir arada yer almaktadır ve bütün bu unsurlar iyi ya da kötü şeklinde ayrıştırılmıştır.

Miyazaki’nin filmleri bugün hâlâ popüler olmakla birlikte ayrıca her biri işledikleri konularla birlikte ikon olarak görülmekte. Filmlerindeki hikaye, karakter, mimari, manzara ve görselleştirme çalışmalarıyla sinemalarda bir kült olduğunu kanıtlamıştır. Miyazaki filmlerinde, doğa ve doğa unsurlarına sıklıkla yer verdiğinden bahsetmiştim. Şimdi gelin birlikte, bu sihirli evrenin bize ayrılan kısmı olan büyülü bahçesine bir göz atalım.

• Komşum Totoro\My Neighboor Totoro (1988): Miyazaki’nin en bilinen eserlerinden olan Komşum Totoro’daki “Totoro” karakteri bir şekilde Ghibli Stüdyo’sunun maskotu haline gelmiştir. Her filminde olduğu gibi bu filminde de doğa-insan ilişkisini işleyen Miyazaki, bir baba ve 2 çocuğun hikayesini gözler önüne sermiştir. Kısaca filmden bahsedecek olursam; aile spontone bir hayat sürmek için kırsal bir yere taşınır ve kendilerini doğanın kollarına bırakır dersek bence doğru bir açıklama olur. Mei ve Tatsuki kardeşler ormanla iç içe bir hayat sürerken bir zaman sonra küçük kardeş Mei orman ruhlarını görmeye başlar ve bu iki kardeş Totoro ile tanışır. Film; iki kardeşin hayatı, annelerinin hastalığı, Totoro, orman ruhları ve günlük olaylarla bir şekilde ilerler. Filmde Totoro büyülü ve tuhaf bir ormanda yaşamaktadır. Yer yer canlı çiçeklerinde göründüğü filmde; ikonik sahnelerden biri olan Totoro’nun yağmur yağarken otobüs durağında beklediği ve kafasının üstünde şemsiye görevi göremeyecek kadar küçük olan Petasites japonicus (Fuki bitkisi olarak da bilinir) tutmaktadır. Bu bitki, Japonya’da yenilebilen bir bitki olarak kullanılmakla beraber, ilkbaharda çiçek açmaktadır. Suyu seven bitki, gölgeye karşı toleransı yüksektir. Cinnamomum camphora (Kafur ağacı) Totoro’nun yaşadığı kutsal bir ağaçtır. Bunların yanı sıra canlı çayırlar arasında salınan pembe Lilium rubellum fimde oldukça güçlü yerlere sahiptir.

• Ruhların Kaçışı\Spirited Away (2001): Diğer en ünlü filmlerinden biri olan Ruhların Kaçışı aslında Miyazaki’nin başyapıtlarından birisi diyebiliriz. Film esasında birçok jenerasyon için farklı mesajlar içeriyor. Kısaca filmin hikayesini özetleyecek olursak; ana karakterimiz Chiroro’nun kendi ruhani iç savaşının evrimini izliyoruz aslında. Miyazaki, başlarda şımarık olarak tanımladığı kızımızın, film boyunca iç dünyasının evrimini ve eve dönmesini sağlayacak saf kalbi elde etmesinde geçirdiği bir takım zorluklar ve testlerden oluşan bir sıra olayı gözler önüne sermiştir. Filmde, filmin ana karakteri Chihiro’nun, Haku (bir deniz ruhu) tarafından hiç bitmeyecekmiş gibi görünen çalılarla çevrili bir labirentin içinden geçirildiği bir sekans mevcut. Bu labirentin içerisinde yer alan o bitkilere bir göz atalım. Bu bitkiler aslında bir hayal ürünü değil.Gerçekte de var olan bitkileri temsil etmekte. New York Botanical Garden’da yapılan bir araştırma sonucunda bu bitkilerden birisinin Ericaceae ailesinden olan Satsuki azalea ya da Rhododendron indicum olduğu keşfedilmiştir. Yaprakları her daim yeşil ve erken ilkbaharda açan farklı renklerde çiçeklere sahip türlerini de görmekteyiz. Diğer bitkimiz ise; kendisini çok ama çok yakından tanıdığımız, muhakkak herhangi bir evin bahçesinde gördüğümüz bizim dilimizde ortanca ama bilimsel adıyla Hydrangea macrophylla (Japon mavi ortanca) olduğu keşfedilmiştir. Gölge seven ortancalar, bahçelerin kraliçeleridir diyebilir miyiz? Ortancalar, yazın bol su sever ve yaz ortalarına doğru ise o görgemli çiçekleriyle bizi mest eder. Gifteki sahneye bakalım. Kayısı (Prunus armeniaca) çiçeklerini, hoş görüntüsüyle bizi her zaman tatmin eden kamelyayı (Camelia japonica), orman güllerini (Rhododendron ponticum) ve çok yakından aşina olduğumuz zakkumu (Nerium oleander) fark etmişsinizdir.
• Ponyo (2008): Film, Sasuke adındaki küçük bir çocuğun, insan olmak isteyen Ponyo adındaki bir Japon balığı ile tanışıp arkadaş olmasını ve beraberinde gelişen olayları konu ediniyor. Filmin büyük bir kısmı su altında geçerken, Ponyo’nun büyülü etkisi, mükemmel ötesi bir bitki yaşamını ve su altı ortamının oluşmasına neden olmuştur.

• Rüzgar Yükseliyor\The Wind Rises (2013): Film, uçak mühendisi olan Jiro’nun, Japonya’nın savaştan etkilendiği bir dönemde, hasta olan Nahako ile tanışıp evlenmesini anlatıyor. Filmin eşsiz sahnelerinden biri olan Nahako’nun Japonya’nın Nagano Eyaleti olduğu düşünülen çayırları resmettiği sahneyi daha önce görmüşsünüzdür mutlaka. Çayırlar Lillium rubellum gibi canlı kır çiçekleriyle süslenmiştir. Nahako’nun hastalığının ilerlemeye başlamasıyla evlenmeye karar verirler. Hazırlıklar yapılır ve düğün vakti gelir. Düğün sahnesinde, Nahako’nun evlilik yemini yapmak için içeri girdiğinde, bir bakın burada kim varmış? Bizi Nahako’nun kulağının arkasındaki tek bir lotus çiçeği (Nelumbo nucifera) karşılar.

Miyazaki filmlerinin genellikle doğanın kutsal kabul edildiği Shinto dininden beslendiğini gösteriyor. Bu etkiyi, ruhlara olan saygıdan ve doğal unsurların filme entegre edilmesinden de anlayabiliriz. Doğal unsurlar, bitkiler ve manzaralar Miyazaki filmlerinde hep merkezi rol oynamakla birlikte çevre sorunlarına da farkındalık oluşturmuştur.

Yürüyen Şato (Howl’s Moving Castle-2004) da şöyle bir sahne var. Dikkatli baktığınız zaman sağ köşedeki hoş bitki dikkatinizi çekecektir. Bu zarif bitkimiz, Lysimachia arvensis, fare kulağı olarak da biliniyormuş ama bu bizim bilidiğimiz yer örtücü olarak kullandığımız asıl fare kulağı (Dichondra reperns) değil. Bu tür, fare kulağının alt sınıfından bir tür. Güneş seven bu bitki, Nisan ve Eylül aylarında çiçek açmaktadır.

Önerilen Yazı

Howl’s Moving Castle Filmindeki Peyzaj Karakterleri Üzerine Spekülasyonlar

Bu bahsettiklerim, Miyazaki’nin ve Ghibli Stüdyosu filmlerinde geçen sembolik bitkilerin sadece bir kısmı. Miyazaki filmlerinde kullandığı doğa unsurlarını ve insanları etkileyici bir şekilde ilişkilendirmekle kalmayıp, filmlerine yer yer izleyiciyi harekete geçirecek motivasyonlarda eklemiştir. Yazıya eklemediğim daha birçok film bir çok hikaye var. Diğer filmlere de mutlaka bir göz atın derim.

Bu yazıyı hazırlarken izlediğim ve kaynak olarak da kullandığım şu faydalı belgeseli buraya eklemek isterim. Eğer bu muhteşen filmlerin nasıl meydana geldiğine dair merakınız varsa buna da bir göz atmanızı tavsiye ederim.

Yume to kyôki no ohkoku

Doğal olarak Güneydoğu Asya, Çin ve Japonya’da bulunan ormanlık alanlarda yetişen kamelya, yaklaşık 3000 yıl öncesine ait bir geçmişe sahiptir. Öncellikle böylesine köklü bir geçmişe sahip bu bitkinin nasıl adlandırıldığına “kamelya” adını nereden ve nasıl almış ona bir bakalım. 

Kamelya bitkisi, İsveçli botanikçi Carl Linnaeus tarafından, Filipinler’de hizmet veren Cizvit rahip ve botanikçi Joseph Kamel’in onuruna adlandırmıştır. Kamel, Filipinler’de birçok bitki çalışmalarına hatrı sayılır katkılar sağlamıştır. Kamel’in bitkimizi birebir gördüğüne dair kayıtlar olmamakla birlikte, Linnaeus’un kamelyayı, Kamel’in katkılarını onurlandırmak amacıyla adlandırdığı düşünülmektedir. 

Güzellikleriyle birçok kültüre şahitlik eden bu zarif bitkiler, uzun ömürlü ve 100 yıldan fazla çiçek açıp büyüyebilen dayanıklı bitkiler olarak bilinirler. Çiçekleri ise beyaz, kırmızı, sarı ve bu renklerin kombinasyonlarından olan dik, yuvarlak ve oval yapılı çiçeklerdir. Genel itibariyle çiçeklerinin kokusu yoktur.

Kamelya, günümüzde Dünya’nın birçok bölgesinde yetiştirilen bir bitkidir. Güzel çiçekleri ve hoş yapraklarıyla süs bitkisi olarak peyzajın çeşitli yerlerinde kendisini görmek mümkün. Özellikle soğuk iklimlerde yetiştirilen türler, bahar aylarında renkli çiçekler açar ve bahçeleri süsler.

Köklü bir geçmişe sahip olan bu bitki farklı bölgelerde oldukça önemli bir yere sahiptir. Kökeni Doğu Asya özellikle Japonya ve Çin’e dayanan kamelyalar yüzyıllardır buralarda yetiştirilir ve bu yörenin insanları bu bitkiye oldukça değer verir. Kamelyaların doğal ortamında ilk keşiflerine dair kayıtlar iyi belgelenmemiştir çünkü yerel floranın yüzyıllardır bir parçası olup, var olmuşlardır. İlk kez 17. yy. Japonya’da tanıtılmış ve popüler hale gelmişlerdir. Japonya’da “Tsubaki” olarak adlandırılırlar. İlahi olanı sembolize ettiğine inanılır ve dini ve kutsal törenlerde kullanılırmış. Hatta Shinto dinine göre, tanrıların ruh hali şeklinde, tsubaki çiçeklerini dünyevi ziyaretlerinde evleri yaptıklarına inanılırmış. Bu inanışla birlikte bazı kaynaklarda kamelyaların daha çok tapınak bahçeleri, mezarlıklar ve toplumun dini yapısıyla ilişkili mekanlarda kullanıldığına dair bilgiler bulunmaktadır. Bugün bile Japonya’nın en eski tapınaklarında birçok eski kamelya türüne denk gelebiliriz. Avrupa’ya ilk defa 18. yy. da Hollandalı denizciler tarafından getirilmiş ve daha sonra İngilizler tarafından oldukça ilgiyle odağına alınan kamelyalar İngiliz bahçelerini de süslemiştir. İngiliz bahçecilik geleneğinde oldukça önemli bir yer sahiptirler. Viktorya döneminde büyük bir popülarite kazanmışlardır.

Kamelyaların popüleriterliği, farklı türlerin geliştirilmesi ve hibritizasyon çalışmalarıyla daha da artmıştır. Farklı renklerde, farklı çiçek tiplerine ve büyüklüklerine sahip kamelya türleri üretilmiştir.  

Gelin şimdi birlikte önemli birkaç kamelya türüne ve özelliklerine bakalım. 

Japon Kamleyası (Camellia japonica)

En önemli süs kamelyası türü olarak kabul edilen C. japonica’nın Japonya’ya özgü olduğuna inanılır. 10 – 12 m yüksekliğinde ağaççık formundadır. Çiçeklerinin boyutu ve rengi değişmekle beraber genellikle 5-6 taç yaprağına sahiptirler ve kırmızı renklidir. Nadiren de olsa pembe ve beyaz olanlarına rastlanılabilir. Kış aylarında çiçek açarlar, parlak yapraklara ve kahverengi bir gövdeye sahiptirler. Soğuk hava şartlarına karşı dayanıklıdırlar, ancak dona karşı hasas olabilirler.

Dağ Kamelyası (Camellia sasanqua)

Sonbaharın zarif çiçekleri. Güney Japonya’ya özgü olduğu bilinen C. sasuanqa, yaklaşık 4 ila 5 m yüksekliğinde küçük bir çalı ya da ağaççık formundadır. Çiçekleri genellikle daha küçük ve ince yapıdadır. Az sayıda taç yaprağa sahiptirler. Hafif kokuludur. Beyaz, pembe ve kırmızı renkli çiçekleri vardır. 

Yabani Kamelya (Camellia reticulata)

Reticulata bütün kamelyalar içerisinde en geniş ve en hoş yapıya sahip olanlarıdır. Türün anavatanı Batı Çin’dir ve bu yüzden japonicalara nazaran daha hassas ve ısıya dayanıklıdırlar. Çeşitli kültivarları Çin’in Yunnan bölgesinde yetiştirilmiştir. İlk olarak batıya 1820 yılında gelmiştir. Çiçekleri genellikle kırmızı ve pembe tonlardadır. Yaprakları büyük ve parlak yeşildir. İyi drene edilmiş toprakları sever ve sıcaklara karşı hassastır.

Çay Kamelyası (Camellia sinensis)

Çay bitkisi olarak bilinen bu bitki, Çince Amoy lehçesindeki “t”e kelimesinden gelir. Çay, Çin ve Japonya’daki Kantonez lehçesindeki “ch”a olarak daha iyi bilinir. MÖ. 1700 civarında İmparator Nung döneminde popüler hale gelmiştir. Ticaretin arttığı dönemde Doğu Hindistan çayı Avrupa’ya getirerek burada yaygınlaştırmıştır. Yaklaşık 3000 yıllık bir geçmişe sahip olan bu bitki, geleneksel bahçelerde ve çay seremonilerinde kullanılan bitkiler haline gelmiştir. Genellikle beyaz ve hafif pembe çiçeklere sahiptir. Yaprakları mat görünümlüdür. Çay yapımında kullanılan çeşitli at türleri vardır. İyi drene edilmiş toprakları sever. Ilıman iklim kuşakları tercih eder.

Bugün kamelyanın Dünya’nın farklı bölgelerinde yetiştirilen ve çeşitli türleri olan kamelyalar, güzel çiçekleri ve yapraklarıyla süs bitkisi olarak park ve bahçelerde kullanılmaktadır.  

Bourtange kasabası; tarihi bir hazine. Groningen eyaletinde, Hollanda’nın kuzeydoğusunda yer alan, kuşbakışı bakıldığında yıldız şeklini andıran bir kale kasabası aslında Bourtange. Bourtange, bir şehir olarak bilinse de aslında bir kasaba ve şu an ise bu kasabada 400’den fazla kişi yaşamaktadır. Günümüze kadar tarihi dokusunu korumuş ve bize geçmişe dönme imkanı sağlar. Bourtange’ın eşsiz peyzajı ve mimarisi ile ziyaretçilerine büyülü anlar yaşamasına olanak sağlamaktadır.

KONUMU ve KURULUŞU

Biraz kasabanın konumundan bahsedelim. Kasaba, düz Hollanda kırsalında konumlanmış olup, yeşil arazilerle çevrilidir. Tipik düzlükler, çayırlar ve tarım alanları ile karakterize edilmiştir. Kasaba bu doğal peyzajın içerisinde yer almaktadır ve surlarla çevrili olduğundan dolayı ise “kale kasabası” olarak bilinmektedir. Surlarla çevirili olmasının nedenine kısaca değinelim. Kasabanın inşası, William the I of Orange’ın emriyle 1593 yılında gerçekleşmiş ve kasabanın oluşturulmasındaki asıl amaç ise, 80 yıl Savaşı döneminde İspanyolların kontrolü altında olan Graningen şehri ile Almanya arasındaki tek yolu kontrol altında tutmak olarak görülmüştür. Son savaşını 1672 yılında yaşayan kasaba, Almanya sınırındaki savunma ağında hizmet vermeye devam etmiş ve 1851 yılında terk edilmiş ve köye dönüştürülmüştür. Bugün ise kasabada yaşayanların yanı sıra tarihi bir canlı müze olarak da kullanılmaktadır. 1960 yılında gerçekleştirilen bir restorasyon sayesinde kale 18. Yy. ortalarındaki haline geri getirilmiştir.  

Sular altında kalmış hendekleri, sağlam savunmaları ve tarihi izlerini hala koruyan evleriyle geçmişin yaşayan bir örneği olan Bourtange, askeri izlerini de hala üzerinde taşımakta olup yaz ortalarında, uluslararası gönüllüler tarihi asker üniformalarıyla tekrar ortaya çıkar ve ziyaretçilere unutulmaz hatıralar yaşatmaktadırlar. 

Surlar ve hendekler kasabanın karakteristik özelliklerinden sadece birkaç tanesi. Surlar üzerinde yürüyebilir ve etrafı kuşbakışı seyredebilirsiniz ve bunun yanında surların içerisinde ve çevresinde yer alan yeşil alanlar piknik yapmak, yürüyüş yapmak ve dinlenmek için harika bir ortam sağlamaktadır. 

MİMARİSİ

Restore edilmiş tarihi evler, tipik olarak geleneksel Hollanda mimarisiyle inşa edilmiştir. Orta Çağ ve Rönesans dönemine ait mimari özellikleri taşıyan bu evler, dar sokaklar boyunca sıralanmıştır. Bu tarihi yapılar, rengarenk çiçeklerle süslenmiş bahçeler, ahşap detayları ve şirin avlularıyla adeta bir sanat eseri değerindedir. Bütün bunların yanı sıra kasabaya benzersiz bir karakter ve çekicilik katmışlar. 

PEYZAJI

Kasabanın mimarisinin yanında peyzajının da dikkat çekici yanlarından bahsetmiştik. Konuyu biraz daha irdeleyecek olursak; peyzajda da dönemin etkilerini görmek mümkün. Kasabada kullanılan bitkiler hakkında detayları açıklayalım. Kasabada kullanılan önemli birkaç bitkiye örnek verecek olursak: 

Şimşir (Buxus): Yaprak dökmeyen bir çalı türüdür. Çit, sınır ve topiary sanatı için kullanılmaktadır.

Gül: Kasaba da sıklıkla kullanılan bitkilerden birisi güldür. Özellikle bahçelerde ve sokak kenarlarında gözlemlenmektedir. Farklı renklerde kullanılan güller kasaba atmosferine romantik bir hava katmıştır. 

Meyve Ağaçları: Kasaba çevresindeki doğal alanlarda sıklıkla meyve ağaçlarına rastlanmaktadır. Meyve ağaçları hem görsel şölen sağlarken hem de tarihi bir hissiyat vermektedir. 

Sardunya: Renkli çiçekleri ve dayanıklılığıyla bilinen sardunyalar, pencere kenarlarında, balkonlarda ve sokak kenarlarında renkli bir görüntü oluştururlar. 

Çim ve kısa boylu çalılar: Kasabanın sokaklarında, parklarında ve meydanlarında çim ve kısa boylu bitkiler tercih edilmiştir. 

İncir (Ficus): Kasabada yer yer incir ağaçları görmek mümkün. Tarihi yapıların yanında kullanılan incir ağaçları geleneksel bir hissiyat verirken, meyve vermesi ise bölgeye özgü bir dokunuş sağlar.

Sarıçam (Pinus sylvestris): Turuncu-kahverengi kabuğu ve uzun iğne yaprakla sahip, dayanıklı bir çam türüdür. Kasabada peyzaj düzenlemesinde sıkça kullnaılmıştır.

Avrupa ladini (Picea abies): Yoğun, koyu yeşil yapraklara sahip iğne yapraklı bir ağaç türüdür. Zarif formlu ve mahremiyet sağlama yeteneği sebebiyle kullanılmıştır.

Ardıç türleri (Juniperus): Ardıçlar, çalılar, yer örtücüler ve dikey formlu ağaçlar gibi çeşitli formlarda bulunabilen geleneksel olan bu ağaçlar, göz alıcı yapraklara sahip olmasının yanı sıra dekoratif meyvelerde vermektedir.

Bütün bu bitkilerin yanı sıra ayrıca Japon akçaağaç (Acer palmatum), Manolya (Magnolia), Çobanpüskülü (Ilex), çeşitli mazı türlerini de kasabaının peyzajında görmek mümkün.

Bu bitkiler Bourtange kasabasının genel olarak bitki yelpazesini oluşturmaktadır. Ancak park ve bahçe düzenlemelerinde zaman zaman değişiklikler görülmektedir. Kasaba, her mevsim farklı bitki kombinasyonlarıyla ziyaretçilerine görsel şölen sağlamaktadır. 

TURİZM AÇISINDAN 

Kasabanın tarihi, konumu, mimarisi ve yer yer peyzajından bahsettiğimize göre eğer bölgeyi ziyaret edecek olursanız sizi neler karşılayacak birkaç detaydan daha bahsedip yazımızı sonlandıralım. Öncelikle otopark ve turist bilgi merkezinden başlayarak, hendekler üzerinden üç çekili köprüyü geçerek kasabaya ulaşabilirsiniz. Kasabanın kalbi olan Marktplein’den, taşla döşenmiş sokaklar her yöne doğru uzanır. Yıldız şeklindeki iç tahkimat birkaç dakika içinde yürüyerek geçilebilir. Sur duvarlarının içinde (üzerinde de yürüyebilirsiniz) beş köşeli bastiyonun sağladığı alanların iyi bir şekilde kullanıldığı tuğla evler bulunmaktadır. Marktplein: kafeler, küçük zanaat dükkanları ve ağaçların gölge sağladığı banklarıyla kasabayı keşfe çıkmak için iyi bir nokta diyebiliriz. Eski binalardan birkaç tanesi, müze girişinin bir parçası olan sergilere dönüştürülmüştür. “Terra Mora” ana sergiyi barındırır. Kaptan’ın Evi (The Captain’s House) 17. Ve 18. Yy’da Bourtange’de bulunmuş olan milislerin hayatını ve zamanlarını kapsamaktadır. Eski askerlerin konakladığı “De Barquen” (1742) ise kale yeniden inşa edilirken ortaya çıkarılan tarihi geçmişi sergilemektedir. Yeni barut deposu ziyaret edilebilir. Kasabanın Sinegogu (1842) Yahudi nüfusunun yaşamını ve zamanını gözler önüne serer ve bunun yanında Naziler tarafından ölüme götürülen 42 yerel kişiyi listeleyen bir plaka içermektedir.  

Son olarak anlattıklarımla Bourtange’ın daha anlaşılır olabileceğine inandığım güzel bir video bırakıyorum.

İmparatoriçe ağacı olarak da bilinen pavlonya, Doğu Asya’nın yerli ağaçlarındandır. Pavlonya, Paulowniacaeae ailesine mensup, geniş yapraklı, hoş çiçekleri olan ve yaprak döken bir ağaçtır. Pavlonya ailesi 20’den fazla ve benzer özelliklere sahip türe sahiptir. Bunlar arasından: P. australis, P. catalpifolia, P. coreana, P. duclouxii, P. elongate, P. fargesii, P. fortune, P. glabrata, P. granfifora, P. imperialis, P. kawakamii, P. lilacina, P. longifolia, P. meridionalis, P. Mikado, P. recurva, P. rehderiana, P. shensiensis, P. silvestrii, P. taiwaniana, P. thyrsoidea, P. tomentosa, P. viscose sayılabilir. En çok bilinenleri ise; P. tomentosa ve P. grandiflora‘dır.

Oldukça hızlı büyüyen bu kıymetli ağaç, ayrıca çevremizdeki kirletici maddelerin emilimini de sağlamaktadır. Basit yapraklıdır ve daha önce bir katalpa ağacı gördüyseniz, yaprakları çok benzerdir. Büyük, uzun saplı ve yürek şeklinde (kordat) yapıya sahip yaprakları vardır. Yapraklarının alt ve üst yüzeyleri tüylüdür.

Birazda çiçeklerinden söz edelim. Çiçekleri 5-7 cm uzunluğunda, adeta gramafona benzeyen, mavi-lila ve pembe renginde çiçeklere sahiptir. Oldukça hoş bir vanilya kokusuna sahiptirler. Çiçeklenme zamanı ise Mart ve Nisan (kış sonu ve ilkbahar başı) aylarıdır.

Pavlonya‘nın özelliklerinden bahsederken oldukça hızlı büyüyor oluşundan bahsetmiştik. 3 yıl içerisinde ağacın boyu 12 ila 15 metreyi kolaylıkla aşabiliyorken bu demek oluyor ki bu yükseklik, yetişkinlik zamanında 20 metreyi de aşmış olacak.

Hızlı büyümesi özelliğine ek olarak -buna avantaj mı yoksa dezavantaj mı denir orası tartışılır- tohumlarının hızlı bir şekilde yayılıyor olması Pavlonya‘nın istilacı bir tür olduğunu söylememize olanak sağlar.

Fotoğraf: Harles Brun Fotoğraf: Steven Baskauf

Fotoğraf: Owen Johnson

Hoş bir görüntüye sahip bu ağaç, yavaş yavaş peyzajda yerini almış ve kendisini kimi zaman park ve bahçelerde kimi zaman da sokaklarda kendini göstermeye başlamıştır. Hatta ilk defa 1800’lü yıllarda süs bitkisi olarak anılmıştır.

Maksimum 1- 1,5 metre derinliğe nüfuz eden şemsiye formlu bir köke ve yaklaşık 8 ila 9 metre derinliklere inebilen ana köke sahiptir. Bu kök sisteminden dolayı, erozyon, toprak kayması, toprak kayma riski olan alanlarda yerleşim amacıyla sıklıkla kullanılmaktadır.

Son olarak bahsettiğim üzere pavlonyaların birçok özelliğinin yanı sıra ağır metallerin emilimini sağlamaktadırlar. Endüstriyel ve kimyasal alanlarda bulunan toprakların temizlenmesinde de kullanılırlar. Ayrıca yapraklarının ince tozları emme kabiliyetlerinden dolayı da sokaklarda da pavlonyalara denk gelmek mümkün.

Pavlonya’nın Tarihteki Yeri

Pavlonyanın botanik özellikleri ve yer yer dikkat çekici özelliklerine değindiğimize göre birazcık tarihi geçmişine, tarihte nerelerde adından söz ettirmiş, ismini nereden almış bunlara da bakmakta bir fayda var. Öncelikle bu harika ağaca dair kayıtlar, MS. 2600 yıllara kadar dayanmaktadır. Ağaç, ilk olarak Japonya’da kullanılmış. O zamanlar ”Kiri” adıyla bilinen bu ağaç, Japonca da ”yaşam” anlamına geliyormuş. Japonlar ağacın kutsal bir ağaç olduğuna ve iyi şans getirdiğine inanıyormuş. Hatta bazı rivayetlere göre, varlıklı Japon aileler bir kız çocuğu olduğu zaman evlerinin bahçesine bir pavlonya ağacı diker ve kız çocuğu büyüyüp evlenmeye hazırlandığı zaman ise bu ağaç kesilir ve elde edilen keresteden de çeyiz sandığı, mobilya ve diğer düğün eşyaları yapılırmış. Biraz daha Japonyadan ilerleyecek olursak; estetiğe ve sembolizme önem veren Japonlar, pavlonyayı ulusal bir simge olarak başkanlık makamanında arma olarak seçmişledir. Bu olay ise tarihte MS. 200’lü yıllara tekabül etmektedir. Sadece bununla kalmayıp zamanında japon para birimi olan (yen) 500 yen üzerine pavlonyanın simgesini bastırmışlar.

Gelelim 1823 yılına. Alman doğacı, Philip Franz von Siebold Japonyayı ziyaret eder. Bir süre Japonya‘da kalır ve vakit geçirir.

Daha sonra Hollanda‘ya döner ve yanında güzeller güzeli Kiri ağacının tohumlarını da götürür. Peki bu bitki nasıl bir ad vermeli diye düşünürken, Romanov hanedanından, Hollanda Kraliçesi; birinci Paul’ün ve İmparotiriçe Maria Fedorovna’nın altıncı kızı Anna Pavlova‘nın böyle bir onura uygun olacağını düşünmüş. Ancak ”Anna” ismini kullanmak mümkün değilmiş çünkü böyle bir bitki türü zaten daha önce mevcutmuş. Bu yüzden ikinci adı olan ”Paulownia” kullanmışlar.

Daha sonra Anna Pavlova, Siebold‘a Güneydoğu Asya‘ya bir keşif düzenlemesine yardımcı olmuştur. Orada, Joseph Zuccarini ile Flora Jopanica adında, bu güzel ağacımızın A’dan Z’sine kadar bilgilerinde bulunduğu bir kitap yayınlamışlar. Japonlar da bu zaman zarfında ”Paulownia” adını benimsemiş ve bu adı kullanmaya başlamışlar.

Şu an Çin’de 2,5 milyon hektar alanda Pavlonya ağacı yetiştirilmkete olup, bunun 1,3 milyonunda ise Palonya‘nın kültüvarları kombine bir şekilde yetiştirilmektedir. Çin’de yüzyıllardır yetiştirilen bu ağaç birçok alanda (mobilya, oyuncak,müzik aletleri, kutular vb.) ürünlerinden faydalanılmıştır.

Pavlonya dünyada eşi benzeri olmayan bir birçok türü bulunan bir ağaçtır. Kocaman yaprakları ve güzel kokulu çiçeklere sahip bu ağaca şehrinizde karşılaşmanız mümkün. Ancak bu güzelliğin sadece estetik bir zevk getirmediğini, faydalığı bir çok özelliği de beraberinde getirdiğini de unutmayalım.

Hayatımızı daha yaşanabilir ve eğlenceli hale getiren şeyler muhakkak ki ağaçlar ve diğer bitkilerdir. Kaldırım boyunca uzanan ağaçlar çevremizdeki blokların keskin çizgilerini yumuşatır.  Günümüzde mimarlar binaları tasarlarken bitkiler için de yer bırakır. Hemen hemen hayatımızın her alanında olan ağaçlar ve diğer bitkiler binaların girişlerini ve çıplak alanları süsler. Peki biz ağaçları ve çalıları neden şekillendirme ihtiyacı duymuşuz hiç düşündünüz mü? Gelin şimdi sizinle birlikte bu sanatın çevremizde nasıl yer edinmiş olduğuna bir bakalım.

Ağaç ve Çalıları Neden Şekillendiririz?

Bitkilerin kendine özgü bazı amaçları vardır. Bazıları yol gösterirken, bazıları varolan yapılarının vermiş olduğu dekoratif görüntü sayesinde bize hoş bir manzara sağlar, bazılarının ise oldukça önemli görevleri vardır; yeri gelir rüzgar perdesi olarak kullanırız ya da birden çok alanı birbirinden ayırmak için kullanılırız ya da onlara şekil veririz. Ancak bu işlerini yapabilmeleri için bizim yardımımıza ihtiyaçları vardır. Temiz, sağlıklı ve dekoratif bir görünüme sahip olmaları için budanma ve şekil verdirilerek boy kontrollerini sağlayabiliriz.

Tarihte Topiary Sanatı

Bu sanata dair bilgiler çok uzun yıllar öncesine dayanmaktadır. Avrupa ve Amerika da adından sıklıkla Topiary sanatı olarak Japonya da ise Sentei ya da Karikomi olarak bahsedilmektedir.

Bazı insanlar ağaçlar ve çalıları kuş, hayvan ve çeşitli geometrik şekillerde kırparak yetiştirmiş. Bu akım ilk önce Avrupa da başlamış ve hatta bunun örneklerini hala görmekteyiz.

Topiary sanatı ilk olarak nerede ortaya çıktığına dair çeşitli kayıtlar bulunmaktadır. Bazı kaynaklara göre; Roma zamanlarında 1.yüzyılda Jül Sezar döneminde, Cnaeus Martius Calvinus’un Roma bahçelerine, topiary sanatını ilk getiren kişi olduğu bilinmektedir. Antik Roma’da bir sulh hakimi olan Genç Pilinus (Gaius Plinius Caecilius Secundus), Toskana’daki villasında kırpılmış yeşillikler arasındaki dikilitaşlar, detaylandırılmış hayvan figürleri ve kitabeleri, yazmış olduğu mektuplarında açıklar. Minyatür peyzajlarda (topos) ilk kez Roma evlerinde uygulanmış ve topiarius adı verilen bir sanat ortaya çıkmıştır.

Diğer kayıtlara göre ise; Britanya’da en eski budama sanatı örneğinin 7. Henry’nin Hampton Court’u devralması ve bahçeleri genişletmeye başladığı zamanki tasvirinde yer almaktadır. 1533 yılında ‘mount\mound’ inşaa edildi. Bu yapılar, genellikle bahçe seviyesinin oldukça üzerinde yüksekçe bir toprak yığını üzerine yerleştirilmiş bir tür oturma yeri veya çardaktan oluşan bahçelerin parçalarından biriydi, böylece mal sahibi manzarayı ve özellikle de kendi mülkünü izleyebiliyordu. Zirveye, alçak bir çitle sınırlandırılmış ve çalılarla bitkilendirilmiş yukarı doğru dönen bir patika ile ulaşılırdı. Yukarı çıkan patika yol taştan hanedan hayvanları ve kırpılmış çit bitkileri ile doluydu, 1540 yılında Yorkshelandire’da Howden yakınlarındaki Wressel Kalesi’ni, ziyaret eden Kral’ın antikacısı John Leland bunu şöyle aktarmış: ‘ Tepenin içindeki bahçeler ve dışındaki meyve bahçeleri son derece güzeldi ve meyve bahçeleri sanki ödeme yapmadan zirveye ulaşmak için, kokil kabuklarında dönüyormuş gibi açılarla yazılmış, (opere topiario), dağlardı.’

Oxford sözlüğünde ‘Topiary’ kelimesinin en eski İngilizce referansı Francesco Colonna’nın Hypnerotomatica Polyhili adlı eserinin 1499 yılında basılan ilk erken baskı örneğinde bir alıntıda yer almıştır.

16. yy. da yaygın bir şekilde görülmeye başlayan bu sanatı daha çok zengin aileler, çiçek bahçelerinde ya da geometrik motifli bahçelerinde kullanmışlardır.  O zamanlar kullanılan geleneksel şekiller toplar, küpler, spiral çizgili ve pramit formlu şekillerdi ve bu şekiller, düz desenli çiçek bahçelerindeki dikey çizgileri oluşturmak için kullanılırdı. O zamanlar hatta topiary sanatında heykel formlu olanlarında heykelin baş kısmı için taş kullanılırmış.

Hızla yayılan bu akım İngiltereden sonra Hollanda da kendini göstermiştir. 1690 yıllarında Fransız bahçeci Guillaume Beaumont tarafından oluşturulan İngiltere’nin kuzey batısında yer alan küçük bir kontluk olan Kumbriya’daki Levens Hall Bahçesi, İngilterenin 17. yy. daki örneklerinden birisidir. Bu bahçe Guinness rekorlar kitabına en eski topiary bahçesi olarak girmiştir.

Günümüzde Avrupada gördüğümüz çoğu tipik kamu bahçeleri budanmış bitki materyallerine sahiptir ve formlarını yüzyıllar boyunca korunması için budanmışlardır. Bu bahçelerden birkaç tane örnek vermek gerekir ise: Londra’nın Richmond on Thames ilçesi olan Kew’de bulunan Kraliyet Botanik Bahçeleri dünyanın en geniş bahçelerinden biriyken, her yıl akın akın turist çeken, Versay\Fransa ise dünyanın en ünlü formal bahçelerinden biridir. Biraz da İtalya da gezinelim. İtalyan bahçe tasarımlarında her zaman topiary sanatı kullanımı benimsenmiştir. Verilebilecek hoş birkaç örnek ise: Villa Gamberaria, La Bagnaia ve Boboli bunların arasında yer alabilir. İtalya, Floransa’da Pitti Sarayı’nın arkasında yer alan Baboli Bahçeleri. Nefes kesici bitki tünellerine sahip bu bahçeler, aslında saraydan görmek pek mümkün değil ancak saraydan dışarı adımızı attığınız zaman yol boyunca yüzlerce metre uzayan ağacı ve çalıları görmeniz mümkün. Farklı şekillere mükemmel şekilde uyarlanabilen çeşitli bitkileri burada görebiliriz. Bu bitkiler arasında şimşir (Buxus sempervirens), porsuk ağacı (Taxus baccata), çalı meşesi (Quercus ilex) ve defne (Laurus nobilis) Roma zamanlarından beri kullanılan birkaç bitkiden sadece bazılarıdır.

Git gide daha da hızla yayılmaya başlayan bu akım 18. ve 19. yy. arasında İngiliz bahçelerinde  küçük de olsa etkisini yitirdi. Alexander Pope tarafında The Guardian’da yayımlanan ‘Verdant Sculture’ adlı makale bu sanat modasının yitirilmesine neden olmuştu ve bu bahçelerden budama bitkilerinin kaldırılmasına neden olmuştu. Bu sanatın etkisi daha küçük bahçelerde kendisini göstermeye devam etti. Daha sonra Botanikçi ve bahçe yazarı John Loudon böyle bir kaybın üzerine Derbshire’da bulunan Elvaston Kalesi’nin kapılarını halaka açtı ve büyük bir sansasyona neden olmuştur. Birkaç yıl içerisinde geri dönen bu akımın akabininde heykelsi budama sanatı akımı meydana çıkmıştır.

Avrupa’dan fazlaca söz ettiğimize göre biraz da Japon stili bahçe sanatında bu akım nasıl etkiler bırakmış ona bir bakalım. Japon stili Avrupaya nazaran biraz daha farklı. Gerek evleri, gerek bitkileri gerekse yaşayış biçimleri bu sanatı farklı biçimlerde kullanmalarına neden olmuş. Japonlar çamlarla harika işler yapmışlardır. Diğer bir örnek için ise açelyalardan bahsedilebilir. Daha derli toplu bir biçimde şekil verilen açelya örneklerinden çok sayıda görmek mümkün. Japon stili dendiği zaman akla direkt gelen diğer bir bahçe materyali ise tabii ki de bambudur. Bambu japon bahçelerinde çok fazla kullanıldığını görüyoruz. Girişler ve  köşe bitkilendirilmelerinde kullanılan bambular, dış mekan kadar iç mekan içinde oldukça dekoratif bir ürün haline gelmiştir. Japonya, budama sanatına dair verilebilecek çok güzel örneklere sahiptir. Bunların başında Kyoto’daki Katsura Villası, Kumamoto’daki Suizenji Tapınağı ve Okayama’da yer alan Korakuen bahçesi bu güzel örneklerden sadece birkaç tanesidir.

Ortaya çıkışı ile birlikte hala günümüzde de etkisini yer yer çevremizde de hissettiğimiz bu sanatın zarif örneklerini görüyoruz ve görmeye devam ediyoruz. Ev ve yaşam alanlarına yakın alanalarda genellikle bu sanat için kullanıma uygundur, çünkü bu alanlarda insanların varlığı daha çok hissedilir. Yapıya yakın alanlar mimarisini bahçeye doğru sürdürür ve bu nedenle daha resmi ve zarif bir his uyandır. Bu sanat için kullanılan bitkiler sert ve budamaya iyi yanıt veren aynı şekilde hastalıklara iyi drenç gösteren, doğal olarak yoğun bir büyüme alışkanlığına sahip ve son olarak en önemlisi de uzun ömürlü bitkiler seçilir. Bahçe tasarımında kullanılan budama sanatının bahçeye birçok alanı birbirine bağlarken, bahçeye sarafet ve sınıf dokusu ekleyerek farklı etkiler yaratmaya devam etmektedir.

Bir meşeyi, akçaağacı ya da herhangi bir ağacı uzaktan baktığınız zaman belki ayırt edemeyebilirsiniz ancak söğüt için bu geçerli değildir. Salkım söğütler (Weeping Willow), ortak adlarını yağmur yağdığı zaman kıvrımlı dallarından damladığında gözyaşını andırdığından dolayı bu adı almıştır. Bilimsel adını ise bir yanlış anlama sonucu almıştır. Salix gerçekten de söğüt anlamına gelir ancak canlılar için sınıflandırma ve adlandırma sistemini oluşturan Carl Linnaeus’un babylonica adını vermesinin sebebi ise salkım söğüdün İncil’de babil nehirlerinin kenarında bulunduğunu düşündüğü için bu ismi vermiştir. Daha sonra ise bunu kavak olduğu orataya çıktı ancak salkım söğüdün ismi değişmedi. Hadi gelin şimdi sizinle birlikte salkım söğütle alakalı daha fazla şaşırtıcı gerçek var mıymış bir bakalım!

Kuzey Çin’e özgü olan salkım söğüt, yemyeşil, kıvrımlı formlarıyla hemen tanınan güzel ve büyüleyici ağaçlardır. Devasa boyutlara ve dallara sahip olan bu ağaçlar çeşitli din ve mitolojilerde yer edinmiş ve görkemli, hoş yapılarıyla dünyanın  birçok yerinde peyzaj alanında aranan bir numaralı ağaçlardan biri olmuştur.

Öncelikle şuraya salkım söğüdün özelliklerine değinen güzel bir video bırakıyorum:

Mitolojide Salkım Söğüt Ağacı

Söğüt ağacının adı birçok mitolojide yer almıştır. Mısır, Yunanistan, Çin ve Keltler de dahil olmak üzere eski kültürler ve birçok mitoloji ve masaldaki figürler için önemli bir ağaçtı. Söğüdün dayanıklılığı, doğum, canlılık ve yaşam ile ilişkilendirildi. Eski Türk topluluklarında söğüt ağacı evin ruhu olarak kabul edilirmiş hatta Huş ve Fındık ile birlikte tarih öncesi Anadolu da yaşadığı düşünülen 3 orijinal ağaç türünden biri olarak düşünülmektedir. Evin ruhu olarak kabul edilen söğüdün dallarına Türkler eskiden yeni doğan çocukların eşlerini asarlarmış.

Duridler (Kelt rahipleri) söğüt ağacının her organını kullanmayı severdi. Bazen dallarını asa olarak kullanır bazen doğal hallerinde brakır bazen ise ağaçtan düşmüş ya da kesilmiş olarak kullanırlardı. Eski Kelt Mitolojisi söğüdü, rüyalar, vizyonlar ve büyülerle ilişkilendirirdi. Öyle ki bir parça söğüt dalının yastık altına konulması rüyalara netlik kazandıracağına, ağır bir kayıp verdikten sonra ise söğüt tılsımı takılması ise iyileşme sürecinin hızlanacağına inanılıyormuş.

Yunan mitolojisinde; söğüt dallarını takan, şiir ve müziğin tanrısı Orpheus’un orman perisi (dyrad) olan eşi Eurydike trajik bir kaza sonucu ölür. Buna dayanamayan Orpheus lirini alır ve ölüler dünyasına, Hades’in yanına gider. Yolculuğu sırasında ise liri sayesinde karşılaştığı bütün zorlukların üstesinden gelir. Hatta liri ile ölüler dünyasının tanrısı Hades ve eşi Persephone’yi bile müziği ve eşine olan aşkı ile büyüler. Tanırlar, eşini böylesine seven bu adama acır ve eşi Eurydike’yi ona verirler ancak tek bir şartları vardır. Ölüler dünyasından çıkana kadar arkasına dönüp karısına bakmamasını isterler.

O, bunu kabul eder fakat her şey istediği gibi gitmez. Gün doğarken bir anda içine bir şüphe düşer ve arkasına dönüp karısına bakar ve karısı bir anda gözünün önünden kaybolur. Ne yazık ki Orheus karısını oradan alamadan geri dönmek zorunda kalır. Buradaki önemli nokta ise bu yolculuğu sırasında ona eşlik eden liri. Efsaneye göre liri ona Aphollo vermişti ve lirin söğüt ağacından oyulduğuna inanılıyordu. Söğüt hüzün ve kederle ilişkilendirilir.

Çin mitolojisinde; merhamet tanrıçası olarak tasvir edilen Quan Yin, çocuksuz kadınlara yardım eden, dualara karşılık ortaya çıktığına ve sağ elinde içinde saflığın sembolü olan su dolu bir kavanoz, sol elinde ise merhametin sembolü olan söğüt dalı taşıdığına inanılırmış.

MÖ. 5 yüzyılda tıbbın öncülerinden Hipokrat söğüt ağacının asprin özelliğinden bahsetmiş ve hastalarına ağrı ve iltihap tedavilerinde söğüt ağacının kabuğunu çiğnemelerini söylermiş. Genç geyikler, söğüdün asprin özelliğinden dolayı kaşıntılarını gidermek için boynuzlarını söğüt ağacının kabuğuna sürerlermiş.

Söğütler ayrıca sanat içinde kullanılırdı. Eskiz kömürü işlemiş söğüt kabuğu ve ağaçlarından yapılırdı. Söğüt ağacı hüznü ve ölümü simgelerdi. Viktorya dönemindeki eserlere bakılacak olursak salkım söğüdü birinin ölümünü veye cenazeyle birlikte resmedildiğini görebiliriz.

Söğütler modern ve klasik edebiyatta güçlü semboller olarak görünür. Birçok kitaba ve filme karekter olmuşlardır. Söğüde en önemli referanslardan birisi tabi ki de William Shakespeare’nin Othello’daki Söğüt Şarkısıdır.

Kız zavallı iç çekerdi, bir çınarın dibinde,

Söyleyin söğüdü oy söğüdü söğüdü,

Göğsüne koymuş da ellerini, başı dizinde

Söyleyin söğüdü oy süğüdü söğüdü.

Sular akardı derdini kızın mırıldanırdı,

Söyleyin söğüdü oy süğüdü söğüdü.

Tuzlu gözyaşları düşer, taşları yumuşatırdı,

Söyleyin söğüdü oy süğüdü söğüdü.

Söyleyin, yeşil söğüt benim çelengim olsun.

Dedim hayırsız sevgili; ne dedi, inanmazsın

Söyleyin söğüdü oy süğüdü söğüdü.

Kaç kadınla gezersem, onca erkekle yatarsın.

Söyleyin söğüdü oy süğüdü söğüdü.

Söyleyin, yeşil söğüt benim çelengim olsun.

Othello’dan William Shakespeare

Diğer bir rastladığımız yer ise; JRR Tokien’in popüler serisi Yüzüklerin Efendisinde Tom Bombadil’in yaşlı ormanında, Withywindle nehrinin kenarında bulunan büyük bir söğüt ağacı gibi görünen kötü huylu bir orman ruhudur. Hobbitlerin Shire’dan ayrıldıktan sonra karşılaştıkları ilk düşman karekteridir. Başka bir sahnede ise Hobbitlerle arkadaş olan ormanın en yaşlı ağacı Ağaçsakal, Tasarinan’ın söğüt çayırları hakkında bir şarkı söylemektedir.

Sana aylar önce Şamarcı Söğüt’ün Hogwarts’a geldiğim yıl dikildiğini söylemiştim. Gerçek şu ki, Hogwarts’a geldiğim için dikildi.

Remus Lupin

Eğer bir Harry Potter hayranı iseniz sıradaki bahsedeceğim karakteri çok iyi biliyor olmalısınız. Evet ta kendisi Şamarcı Söğüt. Şamarcı söğüt, Hogwarts arazisinde yaşan Profesör Lupin’in kurtadama dönüştüğü zaman gittiği, bağıran barakaya giden tünelin girişini koruyan sinirli bir ağaçtır.

Editörün Notu: Salkım Söğüt hakkında önceki yazımızı okumak için tıklayınız.