Bir kenti doğayla birlikte tasarlamak için doğayı yalnızca zeminde ayrılan yeşil alanlara indirgemek yeterli midir? Kentlerde yeşil alan oluşturacak yerin sınırlı olması, bitkisel tasarım olanaklarının da tükendiği anlamına mı gelmektedir? Yoğun yapılaşmanın hâkim olduğu günümüz kentlerinde mimari yüzeylerin de bitkisel tasarımın bir parçası olarak değerlendirilmesi kaçınılmaz hâle gelmiştir. Bu bağlamda espalier tekniği, sınırlı mekânlarda doğayı mimariyle bütünleştiren alternatif ve etkili bir tasarım yaklaşımı olarak öne çıkmaktadır.

Espalier Tekniğinin Kuramsal ve Mekânsal Çerçevesi

Espalier tekniği, bitkilerin belirli bir düzlem boyunca yönlendirilmesi esasına dayanan ve kökeni Avrupa bahçe sanatına uzanan geleneksel bir yetiştirme yöntemidir. Tarihsel olarak özellikle meyve ağaçlarında güneş ışığından daha etkin yararlanmayı sağlayarak ürün verimini artırmak amacıyla geliştirilmiş olan bu teknik, günümüzde yalnızca estetik bir bahçe uygulaması olmanın ötesine geçerek mimari ve peyzaj arasında mekânsal süreklilik kuran çağdaş bir tasarım yaklaşımı hâline gelmiştir. Özellikle dar ve sınırlı alanlarda düşey düzlemlerin peyzaj tasarımının aktif bir bileşeni hâline getirilmesi, cephe etkisinin yumuşatılması, mikroklimatik koşulların iyileştirilmesi ve meyve üretim potansiyelinin desteklenmesi açısından önemli avantajlar sunmaktadır.

Espalier Tekniğinin Tarihsel Gelişimi

Espalier uygulamalarının kökeni Orta Çağ Avrupa’sına kadar uzanmaktadır. İlk olarak Fransa ve İtalya’da saray bahçelerinde meyve ağaçlarının verimini artırmak amacıyla kullanılan bu teknik, taş duvar yüzeylerinin ısı depolama özelliklerinden yararlanarak mikroklimatik avantaj sağlamıştır. 17. yüzyılda Fransız bahçe sanatında geometrik düzen anlayışının gelişmesiyle espalier sistemleri estetik bir karakter kazanmış ve Versailles Sarayı bahçelerinde yaygın biçimde uygulanmıştır.

Günümüzde espalier tekniği, hem tarihi bahçelerin korunmasında hem de çağdaş kentsel peyzaj tasarımında yeniden değerlendirilen bir bitkilendirme yaklaşımı olarak önem kazanmaktadır.

Espalier Tekniğinin Mekânsal ve Tasarımsal Özellikleri

Espalier uygulamaları, bitkisel elemanların mimari yüzeylerle bütünleşmesini sağlayarak mekânsal organizasyona katkı sunan önemli bir tasarım yaklaşımıdır. Bu teknik sayesinde:

• sınırlı mekânlarda düşey düzlemlerin peyzaj tasarımına dâhil edilmesiyle bitkilendirilebilir yüzey kapasitesi artırılabilmekte ve kentsel alanlarda yeşil süreklilik desteklenebilmektedir,
• sert zemin ağırlıklı kentsel dokunun baskın görsel etkisi azaltılarak mekânsal konfor ve çevresel algı kalitesi iyileştirilebilmektedir,
• yapı cephelerinin algısal ölçeği dengelenerek mimari kütle ile peyzaj elemanları arasında daha bütüncül bir mekânsal ilişki kurulabilmektedir,
• yatay düzlemle sınırlı kalmayan bitkisel organizasyon sayesinde mekânsal süreklilik güçlendirilmekte ve kentsel peyzajın katmanlı okunabilirliği artırılabilmektedir,
• güneş ışınımı, rüzgâr etkisi ve yüzey sıcaklıkları üzerinde düzenleyici bir rol üstlenerek mikroklimatik koşulların iyileştirilmesine katkı sağlanabilmektedir,
• düşey bitkilendirme yoluyla kentsel ısı adası etkisinin azaltılmasına, cephe yüzeylerinin termal performansının iyileştirilmesine ve kent ekolojisinin desteklenmesine katkı sunulabilmektedir,
• sınırlı alanlarda biyolojik çeşitliliğin artırılmasına olanak sağlayarak kuşlar ve polinatör türler için alternatif yaşam ortamları oluşturulabilmektedir.

Bu yönüyle espalier tekniği, yalnızca bir bitki yönlendirme yöntemi değil; mimari ve peyzaj arasında bütünleşik bir ilişki kuran, kentsel mekânın ekolojik, görsel ve mikroklimatik performansını destekleyen çok katmanlı bir tasarım aracı olarak değerlendirilmektedir.

Espalier Form Tiplerinin Sınıflandırılması

Espalier uygulamalarında kullanılan form tipleri, bitkinin gelişim yönü, taşıyıcı sistem düzeni ve tasarım amacına bağlı olarak farklı geometrik organizasyonlar göstermektedir. Bu formlar yalnızca bitki gelişimini yönlendirmekle kalmayıp aynı zamanda mekânsal kompozisyonun estetik karakterini belirleyen önemli tasarım araçlarıdır.

Literatürde en yaygın kullanılan espalier sistemleri arasında cordon, palmette Verrier, candelabra, fan, Belgian fence ve informal form tipleri yer almaktadır.

Cordon Formu

Ana gövdenin yatay doğrultuda tek hat (single cordon) veya birden fazla paralel katman (double/multiple cordon) halinde yönlendirilmesine dayanmaktadır. Özellikle dar mekânlarda lineer bitkilendirme oluşturmak amacıyla tercih edilmektedir. Cephe boyunca yatay süreklilik sağlayarak mekânsal yönlenmeyi güçlendirmekte ve sınırlı alanlarda verimli yüzey kullanımı sunmaktadır.

Palmette Verrier Formu

Simetrik ve katmanlı dal organizasyonu ile karakterize edilen klasik Fransız espalier formudur. Ana gövdeden çıkan yan dallar belirli açılarla düzenli olarak yönlendirilerek geometrik bir yapı oluşturur. Formal bahçe düzenlemelerinde güçlü bir aksiyal etki oluşturmakta ve mimari cephelerle bütüncül bir kompozisyon sağlamaktadır.

Candelabra Formu

Ana gövdeden çıkan dikey dalların düzenli aralıklarla yukarı yönlendirilmesiyle oluşturulmaktadır. Tekrarlayan düşey dal yapısı sayesinde cephe yüzeylerinde ritmik ve düzenli bir bitkisel kompozisyon oluşturur. Özellikle geniş yüzeyli duvarlarda ve kamusal alan sınırlandırmalarında tercih edilmektedir.

Yelpaze (Fan) Formu

Ana gövdeden çıkan dalların radyal doğrultuda açılarak yayılması esasına dayanmaktadır. Bu form, ışık dağılımını dengeli hale getirerek bitkinin gelişimini desteklemekte ve yarı-formal bahçe düzenlemelerinde estetik bir geçiş etkisi oluşturmaktadır. Küçük ölçekli bahçelerde ve avlu duvarlarında sıkça kullanılmaktadır.

Belgian Fence Formu

Birden fazla ağacın çapraz yönlendirilmiş dallarının birbirine bağlanmasıyla oluşturulan örgü karakterli bir sistemdir. Yarı geçirgen bitkisel sınır elemanı oluşturmak amacıyla kullanılmakta olup mekânsal ayrım, yönlendirme ve görsel süreklilik sağlamaktadır. Parklar, yaya aksları ve bahçe sınırlarında yaygın olarak uygulanmaktadır.

Informal Form

Bitkinin doğal gelişim karakterinin tamamen bastırılmadan kontrollü şekilde yönlendirilmesine dayanan esnek bir espalier sistemidir. Daha organik ve doğal bir görünüm oluşturduğu için çağdaş kentsel peyzaj tasarımlarında tercih edilmektedir. Bakım gereksinimi diğer formal sistemlere göre daha düşüktür ve sürdürülebilir tasarım yaklaşımlarına uyum sağlamaktadır.

Espalier Form Tiplerinin Mekânsal Algı ve Cephe Organizasyonuna Etkisi

Espalier form tipleri yalnızca bitkisel gelişim yönünü belirleyen teknik bir budama yöntemi olarak değil, aynı zamanda mekânsal algının biçimlenmesinde ve mimari yüzeylerle kurulan ilişkinin karakterinde belirleyici rol oynayan tasarımsal araçlar olarak değerlendirilmektedir. Kullanılan formun geometrik düzeni, tekrar ritmi ve yönlenme biçimi; cephe yüzeylerinin algılanma biçimini etkileyerek mimari kütle ile bitkisel elemanlar arasında görsel süreklilik kurulmasına olanak sağlamaktadır. Örneğin lineer ve katmanlı organizasyon gösteren cordon ve palmette verrier sistemleri cephe boyunca yatay süreklilik ve düzen etkisi oluştururken, candelabra ve fan form tipleri daha güçlü düşey vurgu yaratarak yüzey ölçeğinin yeniden tanımlanmasına katkı sunmaktadır. Belgian fence sistemi ise yarı geçirgen bir mekânsal sınır oluşturarak hem ayırıcı hem de yönlendirici bir peyzaj elemanı olarak işlev görebilmektedir. Bu bağlamda espalier form seçimi yalnızca bitkinin gelişim karakterine bağlı botanik bir tercih değil, aynı zamanda mimari yüzeyin algısal etkisini, mekânsal organizasyonu ve kullanıcı deneyimini doğrudan etkileyen bütünleşik bir tasarım kararı olarak ele alınmalıdır.

Espalier Uygulamalarında Kullanılan Bitki Türleri

Espalier uygulamalarında kullanılacak bitki türlerinin esnek dallı, budamaya dayanıklı ve yönlendirmeye uygun bir gelişim karakterine sahip olması gerekmektedir. Bunun yanı sıra türlerin sürgün verme kapasitesi yüksek, form oluşturmaya elverişli ve uzun vadede düzenli bakım müdahalelerine uyum sağlayabilecek özellikler taşıması, uygulamanın başarısını doğrudan etkileyen temel kriterler arasında yer almaktadır. Tür seçimi aynı zamanda uygulamanın yapılacağı mekânın ölçeği, cephe yönlenmesi, iklim koşulları ve tasarım amacı ile birlikte değerlendirilmelidir. Bu bağlamda espalier uygulamalarında en yaygın tercih edilen türler aşağıda sıralanmaktadır:

• Malus domestica (elma)
• Pyrus communis (armut)
• Prunus domestica (erik)
• Ficus carica (incir)
• Carpinus betulus (adi gürgen)
• Tilia cordata (küçük yapraklı ıhlamur)
• Photinia × fraseri (fotinya)
• Pyracantha coccinea (ateş dikeni)
• Ligustrum vulgare (adi kurtbağrı)

Bu türler, hem form verilebilirlik özellikleri hem de farklı mekânsal ölçeklerde kullanılabilme esneklikleri sayesinde espalier sistemlerinde estetik, işlevsel ve ekolojik açıdan dengeli çözümler üretmeye olanak tanımaktadır.

Espalier Bitkilerinde Uygulama ve Budama İlkeleri

Espalier uygulaması, bitkinin gelişim yönünün kontrollü biçimde yönlendirilmesine dayanan planlı bir süreçtir. Uygulamanın ilk aşamasında uygun tür seçimi yapılmalı ve bitkinin yerleştirileceği yüzeyin güneşlenme durumu, rüzgâr etkisi ve mekânsal koşulları değerlendirilmelidir. Ardından bitkinin gelişimini destekleyecek tel, ankraj ve bağlantı elemanlarından oluşan taşıyıcı sistem kurulmalı ve genç fidan bu sisteme uygun konumda dikilmelidir. İlk yıllarda gerçekleştirilen düzenli yönlendirme müdahaleleri, ana taşıyıcı dalların istenilen doğrultuda gelişmesini sağlayarak hedeflenen formun oluşturulmasında belirleyici rol oynar.

Espalier bitkilerinin sağlıklı gelişimini sürdürebilmesi ve oluşturulan formun korunabilmesi için düzenli bakım uygulamaları büyük önem taşır. Bu bakım sürecinin temelini, ana taşıyıcı dalların korunarak formu bozan yan sürgünlerin kontrol altına alındığı periyodik budama oluşturur. Yaz döneminde yapılan budamalar formun sürekliliğini desteklerken, kış budamaları bitkinin iskelet yapısını güçlendirir. Bunun yanında sürgünlerin taşıyıcı sistemlere uygun şekilde yönlendirilmesi, düzenli sulama ve dengeli gübreleme yapılması ile taşıyıcı elemanların periyodik olarak kontrol edilmesi uygulamanın uzun vadeli başarısını belirleyen temel bakım adımları arasında yer almaktadır.

Kentsel Peyzaj Tasarımında Espalier’in Kullanımı

Espalier uygulamaları, özellikle yoğun yapılaşmanın hâkim olduğu kentsel alanlarda alternatif bir bitkilendirme stratejisi olarak öne çıkmaktadır. Dar kaldırım kesitleri, yapı cepheleri, avlu duvarları, sınır elemanları ve yarı geçirgen mekânsal ayırıcılar bu tekniğin en yaygın kullanım alanlarını oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra iç avlu düzenlemeleri, kamusal yaya aksları, meydan çevreleri, okul bahçeleri ve konut yerleşimlerinin yarı kamusal geçiş mekânlarında düşey yüzeylerin peyzaj tasarımına dâhil edilmesine olanak sağlayarak mekânsal sürekliliğin güçlendirilmesine katkı sunmaktadır. Özellikle teknik altyapı elemanlarının görsel etkisinin azaltılması, servis alanlarının mekânsal olarak tanımlanması ve dar parsel derinliğine sahip kentsel açık alanlarda kontrollü bitkisel organizasyon oluşturulması açısından etkili bir tasarım aracı olarak değerlendirilmektedir. Bu yönüyle espalier sistemleri, sert zemin ağırlıklı kentsel çevrelerde peyzaj sürekliliğini destekleyen ve mimari yüzeylerle bütünleşik bir yeşil altyapı yaklaşımının parçası olarak önem kazanmaktadır.

Mikroklimatik Katkılar

Espalier uygulamaları, yapı yüzeyleri ile bitkisel elemanlar arasında kurulan kontrollü ilişki sayesinde kentsel mikroklimanın iyileştirilmesine katkı sağlayan etkili bir peyzaj stratejisi olarak değerlendirilmektedir. Düşey yüzeyler boyunca yönlendirilen bitkisel katmanlar, güneş ışınımının yapı cephelerine doğrudan etkisini azaltarak yüzey sıcaklıklarının dengelenmesine yardımcı olmakta ve özellikle yaz aylarında aşırı ısınmanın sınırlandırılmasına katkı sunmaktadır. Aynı zamanda rüzgâr hareketlerinin düzenlenmesi, yüzey nem dengesinin korunması ve gölgeleme etkisinin artırılması yoluyla yapı çevresinde daha konforlu mikroklimatik koşulların oluşmasına olanak sağlamaktadır.

Özellikle güneye bakan cephelerde gerçekleştirilen espalier uygulamaları, güneş enerjisinden kontrollü biçimde yararlanılmasını destekleyerek bitki gelişimini hızlandırmakta ve meyve ağaçlarında erken çiçeklenme ile ürün veriminin artmasına katkıda bulunmaktadır. Bunun yanı sıra cephe boyunca oluşturulan bitkisel yüzeyler, kentsel ısı adası etkisinin azaltılmasına yardımcı olmakta; hava kalitesinin iyileştirilmesi, toz tutulumu ve yüzey yansımalarının azaltılması gibi çevresel yararlar da sağlamaktadır. Bu yönüyle espalier sistemleri, estetik ve mekânsal katkılarının ötesinde, iklim duyarlı kentsel peyzaj tasarımının önemli bileşenlerinden biri olarak öne çıkmaktadır.

Yüzeyle Sınırlı, Mekânla Bütünleşen Doğa

Yoğunlaşan kentlerde tasarımcının bitkiyle kurduğu ilişki de değişiyor. Artık mesele yalnızca boşluklara ağaç yerleştirmek değil; sınırlı yüzeyleri yaşayan bir altyapıya dönüştürebilmek. Bana göre espalier tekniği tam da bu noktada önemli bir tasarım aracı olarak ortaya çıkıyor. Çünkü bu yaklaşım, doğayı kentten uzaklaşan bir öğe olmaktan çıkarıp mimari yüzeylerin aktif bir parçası hâline getirme imkânı sunuyor.

Bugün kentlerde çoğu zaman yer bulamadığımız ağaçları, aslında yüzeylerde yeniden düşünmek mümkün. Cephede, avluda, dar sokakta ya da sınır duvarında… Espalier bize, ağacı yalnızca bir peyzaj elemanı değil, mekân kuran bir tasarım bileşeni olarak ele alma fırsatı veriyor. Bu yüzden espalier, yalnızca teknik bir yetiştirme yöntemi değil; mimari ile peyzaj arasında daha bütünleşik, daha duyarlı ve daha çağdaş bir kent estetiğinin ipuçlarını taşıyan güçlü bir yaklaşım.

Kaynakça

Appleton, J. (1996). The experience of landscape. Wiley.

Chalker-Scott, L. (2015). How plants work: The science behind the amazing things plants do. Timber Press.

Dunnett, N., & Kingsbury, N. (2008). Planting green roofs and living walls. Timber Press.

Francis, R. A., & Lorimer, J. (2011). Urban reconciliation ecology: The potential of living walls and vertical gardens. Journal of Environmental Management, 92(6), 1429–1437.

Giubbilei, L. (n.d.). Kensington Gardens. Luciano Giubbilei Studio. https://www.lucianogiubbilei.com/work/completed/kensington-gardens

Harris, R. W., Clark, J. R., & Matheny, N. P. (2004). Arboriculture: Integrated management of landscape trees, shrubs, and vines (4th ed.). Prentice Hall.

Hobhouse, P. (2004). The story of gardening. Dorling Kindersley.

Jellicoe, G., & Jellicoe, S. (1995). The landscape of man (3rd ed.). Thames & Hudson.

Köhler, M. (2008). Green facades—A view back and some visions. Urban Ecosystems, 11(4), 423–436.

Perini, K., Ottelé, M., Haas, E. M., & Raiteri, R. (2011). Vertical greening systems and the effect on air flow and temperature on the building envelope. Building and Environment, 46(11), 2287–2294.

Rackham, O. (2001). The history of the countryside. Phoenix Press.

Royal Horticultural Society. (2018). Pruning and training plants. RHS Publishing.

Thomas, G. S. (1983). Ornamental trees for garden and landscape. Timber Press.

Toogood, A. (Ed.). (1999). The American horticultural society pruning and training. DK Publishing.

Tree Plantation. (n.d.). Espalier fruit trees: Training, pruning, designs & small-space growing. https://treeplantation.com/espalier-fruit-trees

Urban, J. (2008). Up by roots: Healthy soils and trees in the built environment. International Society of Arboriculture.

Ware, G. H., & Beatty, R. A. (2007). The planting design handbook (2nd ed.). Routledge.

Hadi gelin biraz sanat konuşalım! Size, özellikle çiçek resimleriyle bilinen harika bir sanatçıdan bahsetmek istiyorum.

Rachel Ruysch, 17. ve 18. yüzyılda yaşamış ve özellikle çiçek resimleriyle tanınmış Hollandalı, barok dönemi natürmort sanatçısıdır. Çiçeklerin doğadaki yerini ve anlamını büyük bir ustalıkla işleyen Ruysch, her bir resminde doğanın estetik ve sembolik değerlerini gözler önüne serer. Bu yazıda, Rachel Ruysch’un çiçek resimleri ile peyzaj sanatı arasındaki ilişkiyi inceleyerek, sanatçının doğaya olan sevgisini ve sanatsal vizyonunu nasıl yansıttığını keşfedelim. Kısacası, Ruysch’ın gözünden çiçeklerin sanatsal değeri nasılmış bir bakalım!

Ruysch’un çiçek tabloları, gerçekçilik ve ayrıntılara verdiği önemle dikkat çeker. Bu resimler, doğanın güzelliğini ve geçiciliğini vurgular ve aynı zamanda döneminin bilimsel ve sanatsal ilgi alanlarını yansıtır. Doğanın detaylarını büyük bir incelikle ve gerçekçilikle betimleyen eserleri, botanik bilgi ve sanatsal yeteneğin mükemmel bir birleşimini yansıtır.

Genç yaşından itibaren bilim ve sanat ile çevrili yaşantısının devam etmesinin başlıca nedeni babası, ünlü botanikçi ve anatomi profesörü Frederik Ruysch’tır. Babasının botanik koleksiyonları ve bilimsel çalışmalarına olan merakı doğaya olan ilgi ve bilgisini pekiştirmiş ve bu alandan uzmanlaşmasına sebep olmuştur. Sanat eğitimine 15 yaşında Willem van Aelst’in atölyesinde başlamış, burada çiçek ve meyve resimlerinde ustalaşmıştır. Genç yaşında başlayan bu ilgisi evlendikten sonra keza on çocuk annesi olduktan sonra bile devam etmiş, aile hayatını ve kariyerini dengede tutmayı başarmıştır. Birçok başarıya imza atan Ruysch, 1708 yılında Bavyera Elektörü Max Emanuel tarafından saray ressamı seçilerek başarılarını taçlandırmıştır.

Rachel Ruysch’ı az çok tanıdığımızı düşünüyorum. Biraz daha derine inelim. Bu alanın piri değilim ama Ruysch’ın eserlerinden birkaç nacizane gözlem paylaşmak istiyorum. Ruysch’ın incelediğim çoğu eserinde, çiçekler genellikle bir vazo veya sepet içinde tasvir edilip ve genellikle bir masa üzerinde konumlandırılmış. Genellikle koyu arka plan ve ortada tek bir parça olacak şekilde işlenmiştir. Ruysch, genellikle piramidal bir kompozisyon kullanarak çiçekleri doğal fakat uyumlu bir şekilde düzenlemeyi tercih etmiş. Resmedilen her bir çiçek, bireysel bir karakter ve zarafetle çizilmiştir. Taç yaprakları ve yapraklarında kullanılan ton farkları ile kullandığı canlı renklerle gerçekçi sonuçlar çıkarmıştır. Çiçekler arasında gül, lale, zambak ve sümbül gibi popüler ve tanınabilir türler bulunuyor. Gülün narin, şeffaf taç yapraklarından bir lalenin kadifemsi yüzeyine kadar farklı çiçeklerin dokularını ustalıkla yakalamıştır. Dokuları betimleme yeteneği, resimlerine gerçekçi bir nitelik kazandırır. Dönemin özelliklerinden ışık ve gölge kullanımı fazlaca eserlerinde kullanmaya çalışan Ruysch, Chiaroscuro tekniğini (Sanatta karanlık ve aydınlığın oluşturuduğu zıtlığı) ustalıkla kullanmıştır. Sahip olduğu botanik bilgisi ve gözlem yeteneğinden fazlasıyla yararlanan Ruysch; ayrıca resimlerinde sıklıkla kelebekler, arılar ve diğer böcekler gibi doğanın diğer unsurlarını da kullanmıştır. Ayrıca benim de yeni öğrendiğim bir kavram olan “Vanitas” temasına eserlerinde yer vermiş. Barok döneminin önemli özelliklerinden birisi olan Memento Mori ve Vanitas Temaları, Barok döneminde çiçek resimleri, zamanın geçiciliğini ve hayatın faniliğini hatırlatan Memento Mori ve Vanitas temalarının bir parçası olarak da kullanılmıştır. Solan çiçekler, hayatın geçici doğasını simgelemesi gibi betimlemelerdir.

Rachel Ruysch’un Önemli Eserleri

Son olarak, önemli birkaç eserinden bahsedip yazımızı sonlandıralım.

Vazoda Çiçekler (1695)

Eser, dikkatlice dengelenmiş bir kompozisyona sahiptir. Çiçeklerin düzeni doğal bir görünüm verirken, her çiçek türü ve yaprak özenle yerleştirilmiştir. Bu, kompozisyonun rastgele değil, bilerek planlandığını gösterir. Eserde, çeşitli çiçek türleri tam çiçeklenme halinde tasvir edilmiştir. Bu, sadece görsel çeşitlilik sağlamakla kalmaz, aynı zamanda Ruysch’ın botanik bilgisini ve farklı çiçeklerin yaşam döngüsünü anlama yeteneğini de ortaya koyar.

Ruysch, canlı ve çeşitli bir renk paleti kullanarak her çiçeğin doğal renk tonlarını ve ince detaylarını yakalamayı başarmıştır. Bu, resme derinlik ve gerçekçilik katmaktadır. Chiaroscuro tekniği ile ışık ve gölge oyunlarını ustaca kullanmıştır. Her çiçeğin dokusu detaylı bir şekilde işlenmiştir. Taç yaprakların ince çizgileri, yaprakların damarları ve hatta böceklerin küçük detayları bile dikkatlice tasvir edilmiştir. Bu, resmin gerçekçilik seviyesini artırmaktadır.

Ağaç Kabuğunda Çiçekler (1715)

Bu eserde, büyüme ve çürüme temaları birleştirilmiştir. Çiçeklerin canlılığı ve tazeliği, ağaç kabuğunun sert ve yaşlı yapısıyla kontrast oluşturur. Bu, yaşam döngüsünün geçiciliğini ve doğanın sürekli değişimini vurgular. Böcekler ve yosunlar gibi küçük detaylar, doğal ortamı vurgular ve kompozisyona ek bir boyut katar. Bu detaylar, izleyiciyi resmin içine çeker ve sanki bir orman zemini inceliyormuş gibi hissettirir.

Çiçeklerin canlı renkleri, ağaç kabuğunun doğal, toprak tonlarıyla keskin bir kontrast oluşturur. Bu, çiçeklerin daha belirgin ve dikkat çekici olmasını sağlar. Işık, çiçeklerin ve ağaç kabuğunun farklı yüzeylerinde oynayarak, her iki elementin dokusunu ve formunu vurgular. Bu, kompozisyonun derinliğini artırır. Çiçeklerin ve ağaç kabuğunun detayları karmaşıktır. Taç yaprakların ince detayları, ağaç kabuğunun pürüzlü yüzeyi ve böceklerin minik detayları ustaca işlenmiştir. Ağaç kabuğunun pürüzlü ve yaşlı yüzeyi, çiçeklerin yumuşak ve canlı dokusuyla tezat oluşturur. Bu, eserin doğal ve organik bir his vermesini sağlar.

Ve son olarak “Çiçeklerle Natürmort” ve benim favorim bu oldu.

Çiçeklerle Natürmort (1716)

Bu eser, derinlik ve doku yaratma becerisini sergiler. Çiçeklerin düzeni, izleyiciyi resmin içine çeker ve çeşitli perspektifler sunmaktadır. Farklı türde çiçeklerin bir araya getirilmesi, esere zenginlik ve çeşitlilik katar. Her çiçek türü, kendi karakteristik özellikleriyle öne çıkar.

Ruysch, çiçeklerin doğal renklerini canlı ve doğru bir şekilde yakalamıştır. Renklerin canlılığı, çiçeklerin tazeliğini ve canlılığını vurgular. Işık, çiçeklerin doğal formlarını ve yüzey detaylarını ortaya çıkarır. Gölgeler ise kompozisyona derinlik ve boyut katar. Eserdeki çiçeklerin ve yaprakların ince detayları dikkat çekicidir. Her yaprak damarı, her taç yaprağının kıvrımı özenle işlenmiştir. Çiçeklerin ve diğer doğal unsurların dokusu, gerçekçi bir şekilde tasvir edilmiştir. Bu, resmin genel estetiğini ve gerçekçilik seviyesini artırır.

Rachel Ruysch’ın bu üç önemli eseri, onun çiçek resimlerindeki ustalığını ve detaycılığını mükemmel bir şekilde yansıtır. Her bir eser, doğanın güzellik ve karmaşıklığını vurgular ve izleyiciyi doğal dünyaya derin bir hayranlıkla bakmaya teşvik eder. Bu eserler, Ruysch’ın sanatının hem estetik hem de bilimsel değerini ortaya koyar.

Geçenlerde bir konu hakkında araştırma yaparken, daha önce hiç duymadığım bir terim ile karşılaştım. Terimimiz “Yukitsuri”. Yukitsuri daha doğrusu Yukitsuri, aslında bir teknik ve bu teknik, Japonya’nın kuzey bölgelerinde ve karasal iklimin etkisi altında olan bölgelerde kar yağışından ağaç dallarını korumak için kullanılan geleneksel bir tekniktir. Yuki, “kar” anlamına gelirken, tsuri “asılı ya da sallanan” anlamına gelir. Yukitsuri tekniğinin ilk ne zaman ortaya çıktığına dair kesin bir bilgi olmamakla berber, 17 yy. da Japonya’da ortaya çıktığı tahmin edilmektedir.

Geleneksel Malzemeler ve Yukitsuri Tekniğinin Kullanımı

Gelin şimdi birlikte bu teknikte ne tür malzemeler kullanılmakta olup, tekniğin nasıl uygulandığına bir bakalım.

Malzemeler

1. Bambu çubuklar: İnce ve sağlam bambu çubuklar, ağaçları korumak ve desteklemek için kullanılır.
2. İpler ve Askılar: Bambu çubukları ağaç dallarına bağlamak için kullanılır.
3. Askı sistemleri ve kancalar: Ağaç dallarını yukarı çekmek ve kar birikimini önlemek amacıyla kanca ve askı sistemleri kullanılır.

Uygulama

Hazırlık:

• Ağaç dallarına için uygun bambu çubukları seçilir.
• Dayanıklı ve esnek ip ve halatlar tercih edilir.
• İhtiyaç duyulursa ağ kuruluğu (opsiyonel) sağlanır.

Ağaç seçimi:

• Kar hasarına daha dayanıklı olabilecek ağaçlar belirlenir. Bunlar genellikle, yatay dallara sahip yaprak döken ağaçlar, kar birikimine daha açık olabilir.

Bambu çubukların yerleştirilmesi:

• Ağacın çevresinde yerden dikey olacak şekilde bambu çubuklar yerleştirilir.
• Çubuklar, ağacın kritik noktalarına yerleştirilir ve ağacın formunu korumak için dengeli bir şekilde dağıtılır.

Bağlama İşlemi:

• İpler veya halatlar yardımıyla bambu çubuklar ağaç dallarına bağlanır. Bağlama işlemi sırasında dikkatli olunmalıdır. Ağacın büyüme potansiyeli kısıtlayacak işlemlerden kaçınılmalıdır.

Ağ Kurulumu (Askı Sistemi) (Opsiyonel)

• Eğer kullanılacaksa, ağ kuruluğu ağaç dallarını tamamen saran bir şekilde uygulanır.

Ağaç Şekillendirme (File ve Ağ Eklenmesi) (Opsiyonel)

• Bu teknik ayrıca ağacın estetik formunu şekillendirmek için de kullanılır. İp veya hallatlarla ağaç dallarınını belirli yönlerle çekilerek istenilen şekil oluşturulabilir.
• İstenilirse, dalalrın üzerine file veya ağ sererek kar birikimine karşı ek bir koruma katmanı sağlanabilir.
• File, karın doğrudan dallara birikmesini önleyerek koruma sağlar.

Bakımı ve Kontrol:

• Yukitsuri tekniği uygulandıktan sonra, düzenli periyotlarla ağacın durumu kontrol edilmeli ve ip veya halatlar gerekirse düzenlenmelidir.
• Karlı hava koşullarında, Yukitsuri’nin durumu gözetilmelidir.

Yukitsuri Düzeneğinin Kaldırılması:

• Genellikle ilkbaharda, Yukitsuri düzeneği dikkatlice kaldırılır.

Peyzaj Tasarımında Yukitsuri Tekniği

Her ne kadar kışın kar altında kalan ağaç dallarını korumak için uygulansa da, bu tekniğin diğer bir amacının da estetik kaygıdan kaynaklanmaktadır. Biraz da Yukitsuri tekniğinin, peyzaj tasarımında estetik katkıları nelermiş onlara bakalım.

Aklımıza gelebilecek her açıdan estetik katkının yanı sıra, bütün bunların arasında en birincil olanı tabi ki de mevsimsel estetik diyebiliriz. Bu tekniğin kış aylarında kullanıldığını söyledik ama kullanım amacı kadar bu tekniğin uygulanış şeklide bize estetik bir görüntü sergiler. Bu teknik Japon bahçeciliğinin bir parçasıdır. Bu sebeple Japon kültürünün mimalist ve çağdaş özelliklerini bzie yansıtır. Zarif ve minimalist tasarımıyla, Japon bahçe kültürünün özelliklerini vurgular. Uygulama aşamasında kullanılan bambu çubuklar ve ip bağlantıları, doğal malzemelerden oluştuğu için, doğal atmosfer ile denge halindedir.

Bambu çubukları, birbirine deteklenme şekilleri, ip bağlantıları görsel olarak ilginç bir yapı sunmaktadır. Kar birikimi ve ağaçların desteklenen yapısıyla Yukitsuri, bahçeye dinamik bir hava katmaktadır. Bununla birlikte, Yukitsuri, durağan bir estetik yerine değişken bir estetikle ilginç bir görünüm sunan tasarım unusurudur.

Yukitsuri Tekniğinin Dejavantajları ve Sınırlamaları

Sonuç olarak Yukitsuri tekniğinin kullanım avantajları ve estetik katkılarının yanı sıra bazı zorlukları ve sınırlamaları da vardır. Genellikle, kullanım amacı itibariyle, karlı iklimlerda daha yaygın kullanılmakatdır. Bu nedenle karasal iklimlere sahip olmayan bölgelerde uygulanabilirliği sınırlıdır. Düzenli aralıklarla bakım gerektirdiği unutulmamalıdır. Kar birikimi ve rüzgar gibi hava koşullarından dolayı düzenli kontrolü ve bakımı yapılması gerekmektedir. Yukitsuri, her türlü ağacın yapısına uygun olmayabilir. Yatay dallara sahip ağaçlar seçilmelidir. Büyük ve kuvvetli dallara sahip ağaçlar üzerinde etkili olmayabilir. Yukitsuri, geleneksel Japon bahçeciliğine özgü tasarım uygulaması olduğundan dolayı, bazı modern tasrım ilkeleriyle çatışabilir. Daha minimalist tasarım anlayışına sahip bahçelerde kullanılması, tasarımın bütünlüğünü etkileyebilir. Tekniğin kurulumu ve bakımı, malzeme maliyeti ve iş gücü gersinimleri nedeniyle küçük bütçeli projelerde uygulabilirliğiyle sınırlıdır.

Bu dejavantajlar ve sınırlamalarla, Yukitsuri’nin kullanımının dikkatlice planlanması ve uygulanması gerekmektedir. Her peyzaj projesi benzersizdir, bu nedenle Yukitsuri’nin uygunluğu, projenin neye ihtiyacı olduğuna ve çevresel koşullarına bağlı olarak değerlendirilmelidir.

On dokuzuncu yüzyılın ortalarında Marquis Ferdinando Panciatichi Ximenes d’Aragona tarafından doğu sanatının bir anıtı olarak revize edilen Sammezzano, Granada’daki Elhamra’dan ilham alınarak tasarlanmıştır. Tasarımında en çok göze çarpan özelliği doğu kültüründen esinlenilen canlı renkleri, görkemli kemerleri ve ince işlemeleridir.

1853 ile 1898 yılları arasında Marquis, Reggello’ daki bu kaleyi baştan yaratma işinde sadece yerel işçileri kullandı. Kalenin inşasında kullanılacak olan seramiklerin üretimi için kale bahçesine bir seramik üretim atölyesi bile kuruldu.

Kalenin ihtişamının yanı sıra böylesine özel olmasının birden fazla sebebi vardır. Kalenin içinde yılın her günü için bir oda olmak üzere toplam 365 oda bulunuyor. Bu odaların her birinin bir adı olmakla beraber her oda diğerlerinden farklı ve eşsizdir. Kale içerisinde birbirinden bağımsız her biri ayrı şekilde tasarlanmış ancak bir bütün olarak birleşen çok sayıda gizli niş, labirenti andıran koridorlar, devasa kemerler bulunmaktadır.

Sammezzano Kalesi, 450 dönümlük park alanıyla Toskana’nın en büyük yeşil alanlarından biridir. Parkın tarihi ise 19. yy kadar dayanmakla birlikte park içerisinde endemik türlerin yanı sıra çok fazla egzotik tür de bulunmaktadır. Aynı zamanda bu park İtalya’daki en büyük sekoya grubuna en sahipliği yapmasıyla da ünlüdür.

İkinci dünya savaşından 1990’da kapanana kadar bir otel olarak hizmet veren Sammezzano Kalesi günümüzde ziyarete kapalıdır.

1. Aquascaping Nedir ?

Aquascaping, canlı su bitkilerini ,süs balıklarını, taşları, kayaları ve dalgaların karaya attığı odunları belirli bir tasarım ve planlama çerçevesinde, cam yüzeylerin bir araya gelerek oluşturduğu akvaryumlara aktarılması ve bu akvaryumlar içerisinde su ortamları yaratmaya yönelik eski bir sanattır. Aquascaping sanatında estetik aranır fakat tamamen estetik üzerine dayalı bir sanat değildir. Aynı zamanda bitki ve hayvanların kapalı su ortamında yaşamasına olanak tanıyan biyolojik ve kimyasal dengeye de katkıda bulunan bir ekosistemdir. Peki bu ekosistemlerin oluşturulduğu akvaryumların keşfi ne zaman gerçekleşti ?

Akvaryum ilkesi 1850 yılında Robert Warington tarafından keşfedildi. Robert Warington bir kaptaki suya eklenen bitkilerin sayıları çok artmadığı sürece hayvanları desteklemek için yeterli oksijen verebileceğini hesapladı. Bu çalışma modern akvaryumun kökeni olarak kabul edildi.

Aquascaping’in temel amacı yüzen kayaları, taşları, dalgaların karaya attığı odunları ve su bitkilerini bir akvaryum içerisinde estetik olarak bütünleştirmek ve şelaleler, ormanlar, keşif alanları gibi birçok farklı tasarım oluşturarak estetik su manzaraları yaratmaktır. Ancak bu manzaralar oluşturulurken teknik yönlere de dikkat edilmelidir. İlerleyen bölümlerde bu teknik yönlere detaylıca değineceğiz.

Bu konuya tutkulu olan insanlar eski dönemlerden itibaren süs balıkları ve su bitkileriyle akvaryum yaratmışlardır. Bu akvaryum yaratma arzusu değişken tasarımlar ortaya çıkartırken, yeni tasarım stillerinin doğuşuna zemin hazırlamıştır. Şimdi bu tasarım stillerini birlikte inceleyelim.

2. Suda Peyzaj Stilleri

Aquascaping tasarımları inanılmaz derecede güzel görünmekle kalmaz, aynı zamanda tasarımcılarının hayal gücünü, fikirlerini ve uygulanabilir biyolojik sistem yaratma yeteneğini birleştiren entelektüel sanat biçimidir. Aquascaping stilleri sürekli olarak gelişmektedir ve modernizasyonla günümüze ayak uydurmaktadır. Aquascaping stillerini 9 başlık altında inceleyeceğiz:

• Hollanda Stili
• Alman Açık Stili
• Tayvan Stili
• Orman Stili
• Doğa Stili
• Iwagumi Stili
• Walstad Metodu
• Wabi-Kusa Stili
• Biyotop Stili

   Bu tarz 1930 yıllarında geliştirilmiştir. Soldan sağa doğru uzanan bitki sıralarının oluşumuna ’’ Hollanda Sokakları’’ denir. Hollanda stilinde farklı türde ve renkte bitkilerin genellikle simetrik düzende yerleşimi göze çarpar. En önemlisi ise bu stilde önde olan bitki asla arkasındaki bitkinin boyunu geçmemelidir. Karada oluşturulmuş bir çiçek bahçesinde olan düzen ile neredeyse aynı düzendedir. En başta bahsettiğimiz üzere akvaryumların tasarımında bitkiler, taşlar, kayalar ve dalgaların karaya attığı odunlar kullanılır fakat bu stilde kayalar, taşlar ve odunlar genellikle göz ardı edilir. Bitki sıraları, bitki renkleriyle birlikte görsel olarak olumlu bir etki sağlar.

2.2. Alman (Açık) Stili

Alman stilindeki düzenler su bitkilerinin su altında büyümesiyle başlar. Daha sonrasında ise su altında büyüyen bitkiler akvaryum su üst sınırının üstüne çıkarak büyümelerini devam ettirir. Aynı zamanda su yüzeyi altında da bitkisel tasarım devam etmektedir. Yani bunu şöyle açıklayabiliriz. Dünya üzerinde karadaki peyzaj ile su altındaki peyzaj ele alınarak tasarımlar yapılır. Bu tasarımlar nehir kıyıları, tropikal alanlar, yağmur ormanları hatta kumsallar gibi alanlardır. Temel amaç ortaya doğadan bir kesit çıkarmaktır.

2.3. Tayvan Stili

Tayvan stili Hollanda ve Iwagumi stillerini harmanlayan bir tasarım anlayışıdır. Hollanda stili tasarımlarına benzer bitkisel tasarımın yanı sıra Iwagumi stiline benzer yüksek teraslara ve derinliğe sahip alanlar tasarlayarak nesneler arasında organizasyonlar oluşturur. Fakat Tayvan stilinde Iwagumi stilindeki kadar oturmuş taş mimari sistem bulunmamaktadır. Teraslamanın yanı sıra küçük heykeller, yapılar veya tasarıma yerleştirilen diğer nesnelerle tasarımı zenginleştirir. Tayvan stilinin genel amacı yaşayan bir manzara yaratmaktır.

2.4. Orman Stili

Orman stili adından da anlaşılabileceği gibi su altında bir orman görünümü yaratmaktır. Yeşil dokuyu yoğun hissedeceğimiz bu stilde büyük yapraklı bitkiler tercih edilir. Tasarımda genellikle çok az açık alan ve su manzarası vardır. Bu stil, Hollanda stili ve doğal akvaryum stilinin kombinasyonu olarak tanımlanabilir. Yoğun bitki yaşamı ve benzersiz odak noktalarını bu stilde görmek mümkündür. Orman stilinin genel amacı kaotik, sınırsız ve vahşi bir ekosistemi tasvir etmektir. Diğer stillerden farklı olarak orman stili, Hollanda stilindeki gibi bitkilerin bir düzen içerisinde olmasının aksine daha doğal bir görünüme sahiptir.

2.5. Doğa Stili

Doğa stili 1990’larda Takashi Amana tarafından tanıtıldı. Doğa stilini, hakkında yazdığı 3 ciltlik ’’ Nature Aquarium World’’ kitap serisiyle ve aquascaping yarışmalarıyla birlikte ön plana çıkardı.

Doğa tarzı su tasarımı, günümüzün en popüler su manzarası tasarım stillerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu tarzda asıl amaç su manzarası tasarımıyla birlikte olabildiğince doğayı yakından taklit etmektir. Bu taklitler su manzaraları, ovalar, tepeler, yağmur ormanları veya dağlar gibi doğal bir ortamda göreceğiniz alanları tasvir etmektedir. Bu tasarım stilinde altın oran ele alınır. Altın oran tasarımda tüm su manzarasında belirli bir odak noktayı oluştururken kullanılır. Bu sayede tasarımın doğayı birebir tasvir etmesiyle istenilen atmosfer yakalanır.

2.6. Iwagumi Stili

Iwagumi stili, akvaryum içerisinde taşların ve kayaların sistematik bir şekilde düzenlenmesiyle oluşturulan peyzajdır. Tek sayıda taş kullanılarak simetri ve denge oluşturulur ve her taş akvaryumun tasarımında belirli bir rol oynamaktadır. Japoncada ’’ Iwagumi’’, ’’ Kaya oluşumu’’ anlamına gelmektedir. Yani bu terim tasarımın temel özelliklerini yansıtmaktadır. Tek sayıda taş kullanılması tasarımda doğal olmayan simetri oluşumunu engeller. Taş kullanımının yanı sıra bitki ve balıklar da bu stilde kullanılır fakat tasarımda dengeyi sağlamak için sayıları asgari düzeyde tutulur. Bu stil aynı zamanda Japon kültürünün maneviyata, güzelliğe ve sadeliğe olan sevgisini anlatmaktadır.

2.7. Walstad Metodu

2.8. Wabi-Kusa Stili

Wabi-Kusa stilinin kökeni Japon akvaryumculuğuna dayanmaktadır. Stili şöyle tanımlayabiliriz:

Batmış bir bahçe hayal edelim. Bu bahçede bitkilerinin bir kısmı suyun üzerindeyken bir kısmı su altında bulunur. Batmış bahçeyi oluşturmadan önce bitkiler bir toprak yumağı üzerinde büyütülür ve ardından akvaryuma eklenir veya kök salmış bir bitki ,toprak yumağına dikilip akvaryuma eklenebilir.. Böylelikle görünüm su ile çevrili ve bitkilerden oluşan ada görünümüne kavuşur. Bitkiler kısmen suyun üzerinde ve oluşturulmuş toprak parçasının üzerinde bulunmaktadır. Aynı zamanda Wabi-Kusa stilinde oluşturduğumuz top benzeri toprak yumaklar sert peyzaj unsurlarının üzerine de yerleştirilebilir böylelikle farklı tasarımlar ortaya çıkabilir.

2.9. Biyotop Stili

Biyotop stilini idrak edebilmek için biyotop teriminin ne olduğunu anlamalıyız. Biyotop canlı varlıkların yaşamını sürdürebilmesi için uygun çevresel koşullara sahip coğrafi alan veya değişken hacimli ortam olarak tanımlanabilir. Habitat ile karıştırılmamalıdır. Habitat bir türe ait birey veya bireylerin yerleştiği alandır. Biyotop ise komünitenin yerleştiği alan olarak kabul edilir. Stili yorumlayacak olursak flora ve faunanın birlikte bulunduğu bir alanı tasvir etmek amaçlanmaktadır. Biyotop stili akvaryum tasarımları,biyologların incelenmesi zor olacak ortamları incelemelerine olanak sağlar. Bu stilde flora ve faunanın uyumu araştırılmak zorunda değildir. Bahsettiğimiz gibi belirli bir bölgede varlıklarının yaşamını sürdürdüğü alanlar tasvir edilmektedir. Bu nedenle flora ve fauna doğada zaten yan yana bulunduğundan dolayı araştırmaya gerek duyulmaz. Bir su manzarası yaratırken bu stillerin bilime ve sanata da  katkı sağladığını unutmamalıyız.

3. Akvaryum Peyzajının Unsurları ve Teknik Yönleri

Aquascaping tasarımları oluştururken kullanılan estetik stilleri ve düşünceleri tanımladık. Bahsettiğimiz yönler tasarımlara görsel bir değer ve anlam kattı. Şimdi ise bu tasarımları oluştururken kullanılan unsurları ve teknik yönleri ele alacağız. Akvaryum peyzajında kullanılan unsurlar ve teknik yönler şunlardır:

• Akvaryum Peyzajı İçin Su Bitkileri
• Yüzey
• Düzen
• Aksesuarlar
• Odak Noktaları
• Dikim
• Balıklar
• Akvaryum Aydınlatması
• Karbondioksit
• Gübreler
• Budama

3.1. Akvaryum Peyzajı İçin Su Bitkileri :

Aquascaping tasarımlarının vazgeçilmez ögesi su bitkileridir. Bitkilerin farklı boylarda, renklerde ve boyutlarda kullanılması tasarımlara farklılık katar. Stillerin oluşumunda da bu durumdan sıkça bahsettik. Tasarımlarda kullanılan bazı su bitkileri için aşağıdaki tabloyu inceleyelim:

3.2. Yüzey :

Aquascaping tasarımlarında temel amaç doğal bir görünüm yakalamaktır. Doğal görünümlü yüzeyler oluşturmak için toprak ve çakıl türlerinin özelliklerine dikkat etmek gerekir. Nötr renkli (kahverengi, gri veya siyah) çakıl kullanmak, doğal görünümü oluşturmak için gayet uygundur. Çakıl ve topraklara kum, kil, ezilmiş mercan, florit ve turba örnekleri verilebilir. Bu malzemelerin kimyasal özelliklerini bilmek oluşturacağınız alanın ne kadar sağlıklı olabileceğini kontrol etmeniz için önemlidir. Aquascaping tasarımlarında bu durum bitkilerin ve sert peyzaj unsurlarının tasarım alanına yerleştirilmesi için gereklidir. Aquascaping’te temel bu şekilde oluşturulur.

3.3. Düzen :

Aquascaping’teki stillerden bahsettik. Bu stilleri oluşturmak için malzemelerin belirli bir düzende yerleştirilmesi fikri üzerinden gidilmiştir. Örneğin Hollanda stilinde su bitkilerinin yerleşimi, stilin ana tasarım düşüncesini oluşturur bu düzen oluşturduğumuz topoğrafyayla alakalıdır. Derinlikler ve yükseklikler oluşturulur, ardından bitkiler oluşturduğumuz yapay topoğrafya üzerine oturtulur. Böylelikle tasarımda istenilen stil ortaya çıkarılır. Oluşturduğumuz yapay topoğrafya belirli bir düzende olmalıdır. Bu düzene göre tasarım oluşturulmalıdır. Birkaç düzen kompozisyonu vardır bunlar:

• İç Bükey Kompozisyon (Her iki kısım yüksek, orta kısım alçak)
• Dış Bükey Kompozisyon (Her iki kısım alçak, orta kısım yüksek)
• Üçgen Kompozisyon (Yüksek bir kısım, diğer kısım alçalarak ilerler.)
• Dikdörtgen Kompozisyondur.

3.4. Aksesuarlar :

Aksesuarlar bahsettiğimiz sert peyzaj unsurlarıdır. Bunlar odun parçaları, taşlar, kayalar, heykelcikler vb. unsurlar olarak örneklendirilebilir.

3.5. Odak Noktaları :

Aquascaping’te odak noktaları oluşturmak mühimdir. En fazla 2 odak noktası oluşturulacak şekilde tasarımlar yapılmalıdır. Odak noktaları bitki grupları, ağaç parçası, kaya veya kayalar olarak tanımlanabilir. Asıl amaç göze hoş gelen noktalar tasarlamaktır. Odak noktalarını tasarlarken 2 odak noktasının üzerine çıkılmamalıdır çünkü bu izlemek için olması gereken rahat atmosferi ortadan kaldırıp, seyir zevkini azaltacaktır.

3.6. Dikim :

Dikim yapılacak odak noktalarını belirlemek tasarım için önemlidir. Odak noktalarını belirledikten sonra bitkiler belirlenir, bitkilerin boyutlarına göre dikim aralığı değişmektedir. Uzun boylu bitkilerin sık dikilmesi gerekirken, sık dikim ise bitkilerin hızlı büyümesini sağlar. Bu durumda sürekli yeni bitkilerin dikiminin yapılmasındansa bitkilerden çelik alınarak bitkilerin çoğaltılması daha iyi olacaktır. Farklı renk ve yaprak boyutlarındaki bitkileri tercih etmek görselliğin yanı sıra tasarıma derinlik ve doğallık katacaktır. Aynı zamanda odak noktaları oluşturmakta bu etmenler çok önemlidir.

3.7. Balıklar :

Balıklar akvaryum peyzaj tasarımına son girenlerdir. Küçük balık sürülerini kullanmak, büyük balık sürülerini kullanmaktan daha iyi olacaktır. Büyük balıklar akvaryum manzarasını bozmamalıdır. Bazı balıklar satın alırken küçüktür ve hızla büyüyebilirler. Bu denli boyut artışından kaçınılmalı ve balık seçimi özenle yapılmalıdır.

3.8. Akvaryum Aydınlatması :

Akvaryum aydınlatmaları, bitkilerin sağlığı için önemlidir. Doğada tatlı su bitkilerinin büyümesi için gerekli ışık güneş ışığıdır. Yeterli ışık sağlanmalıdır eğer sağlanmazsa istenilen görüntülerin elde edilmemesinin yanı sıra bitki ölümleri gerçekleşebilir. Bu ışığı sağlamak için LED’ler, metal halojen lambalar ve floresanlar kullanılabilir.

3.9. Karbondioksit :

Karbondioksit bitki büyümesi için gereklidir. En saf haliyle karbondioksit bir gazdır ve oksijen gibi suda kolayca çözülebilir. Su bitkileri, bu çözünmüş karbondioksiti bahçedeki çimenlerin veya ağaçların yaptığı gibi fotosentez yapmak için kullanır. Akvaryumun dengelenmesi için karbondioksite ihtiyaç vardır. Yeterli karbondioksit sağlanmazsa algler akvaryumu kaplayabilir. Akvaryum suyuna verilen karbondioksit akvaryum peyzajı için mükemmel ortamı yaratır.

3.10. Gübreler :

Akvaryumun sağlığı için bir diğer belirleyici faktör gübrelerdir. Akvaryumun aydınlatmasının gücüne ve karbondioksit miktarına göre değişmektedir. Bitkiler için kullanılabilecek 2 gübre grubu vardır:

• Makro Besinler (Azot-Fosfor-Potasyum)
• Mikro Besinler (Demir-Bor-Kalsiyum-Klorür-Bakır-Magnezyum-Mangan-Molibden-Kükürt-Çinko)

Bu besinler ihtiyaca göre belirli dozda verilebilir. Makro besinler genellikle suda doğal halde bulunur. Mikro besinler ise ihtiyaç halinde dozları ayarlanarak akvaryuma eklenebilir.

3.11. Budama :

Akvaryumun sağlığı ve görsellik için bitkilerin budanması gerekmektedir. Doğal koşullarda akvaryum bitkileri hızlı büyüyecektir. Düzeni sağlayabilmek için belirli aralıklarla bitki budaması yapılmalıdır.

4. Kendi Stilinde Su Altı Dünyanı Oluştur !

Geçmişten şimdiki zamana kadar su altı dünyası merak edilmiş ve araştırılmıştır. Dünya’nın 4’te 3’ünün sularla kaplı olduğunu varsayarsak merak duygusu gayet normaldir. Aquascaping bu su altı dünyasını sınırlı bir alanda gözler önüne sermeyi amaçlamış bir sanattır. Bu sanatla birlikte merak edilen su altı dünyasına kısıtlı da olsa bir erişim sağlanmıştır. Ne kadar günümüzde araştırmalar ve gözlemler yapılsa da su altı dünyası hakkında her şeyi biliyoruz diyemeyiz. Biraz ütopik düşünürsek gelecek yıllarda belki de su altı dünyası insanlara kapılarını açacak ve yaşam filizlenecektir. Görebildiğimiz ve öğrenebildiğimiz kadarını tasvir etmek konusunda Aquascaping iyi işler başarmış ve su altı dünyası için iyi bir simülasyon hazırlamıştır. Günümüzde Aquascaping sanatı meslek, hobi, bilim ve sanat alanlarında boy göstermektedir. Siz de eğer bu konuya ilgiliyseniz bu alan üzerinde çalışıp ister bahsettiğim stillerde isterse kendi stillerinizde su altı dünyanızı oluşturabilirsiniz. Bu oluşumlarla ruhen dinlenirken aynı zamanda merak edilenleri yakından görme fırsatı bulursunuz…

Pürizm; mimar Le Corbusier ve ressam Amedee Ozenfant tarafından kübizme tepki olarak ortaya sürülmesine karşın, günümüzde kübizmin bir kolu olarak kategorize edilmektedir. Pürizme dair ilk tanımlayıcı verilere 1918’de Corbusier ve Ozenfant tarafından yazılan “After Cubism” adlı kitapta rastlanmaktadır. Pürizm savunucularının başlıca amacı kübizmde var olan estetik anlatımın yerine matematiksel düzen ve mantığın kullanıldığı eserlerin ortaya çıkartılmasıdır.

Gerileyiş, işin kolayına kaçmanın, iyi yapmaktaki tembelliğin, güzele olan ilgisizliğin ve acayip zevklerin bir ürünü olarak ortaya çıkar.

Voltaire

Pürizmin en belirleyici özelliklerinin başında, sanatın evrenselliği ve durağan olması vurgusudur. Kişiselleştirilmiş sanat anlayışı pürizme ters düşmektedir. Pürist sanatçılar için formalar iki derecelidir. Birincil formalar net ve kesin tanımlarıyla toplumda herkes tarafından aynı algılanan formalardır. İkincil formalar ise kişiden kişiye farklı yorumlanabilecek formlardır. Pürist eserlerin temelini ise birincil formlar oluşturmaktadır.

Corbusier 1911 yılında İstanbul’a geldiğinde camileri incelemiş ve bunun sonucunda kütleler de geometrik bir disiplin olduğunu savunmuştur. Corbusier tanımına bağlı olarak Osmanlı Mimarisinde bazı pürizm etkileri olduğu söylenebilir.

Pürizm Öncüleri-Eserleri

Ressam Amedee Ozenfant

Mimarlıkta Pürizm

House Philipp, Almanya 2005

Ulusal Batı Sanatları Müzesi, Tokyo 1959

Sugamo Shinkin Bank, Japonya 2014

İç Mekanda Pürizm Örnekleri

Günümüz dijital dünyasında kamerasız bir ortamda bulunmak artık neredeyse mümkün değil. Kameralar hayatımızın her alanında kullanılmakta ve gün geçtikçe kullanım alanları giderek artmakta. Güvenliğin sağlanmasından trafik kontrolüne, sağlık hizmetlerinden turizme kadar bir çok sektörde kullanılmakta. Hatta öyle ki artık buzdolaplarında bile var! Peki etrafımızı saran bu kameralar temelde ne işe yarar? Kameralar anlık olarak ekrandaki veya vizördeki görüntüyü belleğe veya filme kayıt edebilme özelliğine sahiptir. Bir tür kamera çeşidi olan fotoğraf makineleri görüntüleri film veya dijital ortamda kayıt edebilme özelliğine sahip aygıtlardır. Bu görüntülerin fotoğraf makinesi ile oluşturulmasına ise fotoğrafçılık adı verilir. Fotoğraflar günümüzde basılı ve dijital olarak hayatımızın her alanında yer almakta. Dergi ve gazetelerden, broşür ve afişlere; reklam panolarından dijital ekranlara kadar yaygın kullanılan fotoğraflar sosyal medyanın ana taşı olmaya devam ediyor.

Aktif ve dinamik olan fotoğrafçılık aslında bir sanat dalıdır. Sahneyi hazırlamak, ışığı ayarlamak, konu ve kompozisyon bütünlüğünü sağlamak gibi uğraşlar sonucu oluşturulan fotoğraf hazzı bir başkadır. Bu sanat icra edebilmek ise çevre koşulları, bakış açısı, kültür ve tecrübeye bağlı olduğu kadar makinenin becerilerini doğru kullanabilmekle mümkündür. Dijital fotoğraf makineleri ve cep telefonları ile otomatik bir şekilde çekilebilmesinin ardında profesyonel anlamda ayarlamaların yapılması ise sanatın inceliklerini anlamaktan geçer. Dijital fotoğraf makinelerinin atası olarak nitelendirebileceğimiz analog fotoğraf makineleri ise temel olarak aynı amaca hizmet etmesine rağmen dijitallerden ayrıldığı enterasan unsurları vardır. Analog fotoğraf makineleri hakkında bilmeniz gerekenleri sizlere kısaca özetlemeye çalışacağız!

Fotoğraf Makinesi Parçaları

Piyasada birbirinden farklı model ve çeşitli formatta fotoğraf makineleri pek çok özellikli olanları da bulunmakta. Karmaşık yapı ve farklı özelliklere de sahip olsalar temel çalışma prensipleri aynıdır. Temel olarak bütün analog fotoğraf makineleri objektife sahip filmli bir karanlık kutudan oluşmaktadır. Fotoğraf makinesinin çalışma şeklini anlayabilmek adına parçalarını başlıklar hâlinde inceleyelim.

Vizör Sistemleri

Fotoğraf makinelerinde kamera kısmının çalışma prensibi göze benzer. Işık objektiften girerek diyaframdan geçer ve film yüzeyine ulaşır. Vizör bu görüş açısını belirlemeye yarar. Vizör sistemlerinin en basiti Direkt vizör adı verilen kompakt fotoğraf makineleridir. Direkt vizör objektifin yanında olduğundan dolayı görüntüyü vizörde tam kare olarak göremezsiniz. Bu makineler basit ve uygun fiyatlı olduğundan çok kullanılmaktadır. Bir diğer yaygın vizör sistemi Single Lens Reflex’tir (SLR) Tek objektife sahip SLR makinelerde ışık objektiften geçerek açılı ayna yardımıyla vizöre ulaşır. Fotoğraf çekimi sırasında ayna yukarı kalkar, perde açılarak pozlama gerçekleşir. Üstten vizörlü olarak adlandırılan Twin Lens Reflex (TLR) çift objektife sahiptir. Görüntüyü üst objektiften görülürken alt objektiften fotoğraf çekilir. Fokus için idealdir ancak direkt vizörde olduğu gibi görüntü karesini tam göremezsiniz. Son olarak plan filmli makinelerde ışık direkt olarak fokus çerçevesine girdiğinden kareleme fokus olarak en keskin sonucu alırsınız. Ancak her pozlamada film değiştirilmelidir.

Objektifler

Mercek görevi gören parçalardır. Karmaşık yapıya sahip objektifler görüntülerin büyüteç etkisini gidererek görüntünün net olmasını sağlarlar. Vizöre yansıyan görüntüyü filme net şekilde aktarmayı sağlayan eleman olarak düşünülebilir. Objektifler farklı amaçlara göre farklı boyut ve özellikte işleve sahip olsalar da hepsi konuya veya nesneye odaklayarak net fotoğraflar çekmenizi sağlar. Standart objektifler ile genel çekimler yapabiliyorken geniş açılı objektifler ile manzara fotoğrafları çekebilir; teleskopik lenslerle çok uzaktaki nesneleri yakınlaştırarak çekim yapabilirsiniz. Daha gelişmiş modellerde ise kızılötesi ışınları, kontrastlığı veya ses dalgalarını kullanarak oto-fokus çekim yapan objektifler de vardır. Yakın ve daha küçük nesneleri çekebilmek için makro lensler kullanılır. Görüntüyü 1:1 ve daha üstü büyütecek şekilde çeker.

Diyafram

Birbirine geçen sarmal bıçak şekilde hareket ederek ışığı kontrol eden metal parçalardır. Işığı aldığı değere uluslararası standartta f değeri olarak belirlenmiştir. f değeri arttıkça diyafram açıklığı küçülür ve daha az ışık alırken tam tersi şekilde f değeri azaldıkça diyafram açıklığı genişler ve daha fazla ışık alır.

Perde

Diyaframın kontrol ettiği ışığın filme aktarma hızını ayarlayan metal yaprak tipi parçaya perde adı verilir. Objektife yerleşik hâlde bulunan perdeler çekim sırasında aynı anda kapanarak ışığı filme aktarır. Diyaframda olduğu gibi perde hızında da ayar vardır. Genellikle profesyonel makinelerde bu değerler 1/1 ve 1/1000 arasında olmakla birlikte 2sn, 4sn ve 8sn gibi uzun pozlama yapabilen değerler de mevcuttur. Eğer bu ayar makinede yok ise B ayarından denklanşör yardımı ile istediğiniz süre açık tutabilirsiniz.

Işıklandırma

Stüdyo ortamında veya yeterli ışık bulunmayan dış mekân koşullarında ışık ihtiyacını karşılamak amacıyla flaşlar veya stüdyo tipi flaşlar kullanılmaktadır. Analog fotoğraf makinelerinde flaş kullanımı makine tipine göre değişmektedir. Kompakt fotoğraf makinelerinin neredeyse tamamında yerleşik flaş bulunmakta ve bu flaş yine makine türüne göre manuel, yarı otomatik veya tamamen otomatik şekilde fotoğraf çekimlerinde kullanılmaktadır. Bir çok Dire vizör ve SLR modellerinde flaşlar makinelerin üzerinde bulunan metal plakalı bölgeye kızaklı şekilde yerleştirilmektedir. Makinelerin pil gücü flaşı patlatmaya yetmeyeceğinden harici pilleri bulunmaktadır. Flaşı otomatik kullanabilmek için kızakta çekimi ileten plaka bulunmalıdır veya flaş kablo yardımı ile makine gövdesine bağlanmalıdır. Elle kontrol edilen flaş modellerinde ise makinede çekim yapılan diyafram değerini manuel olarak flaşa girmeniz gerekmektedir. Bu şekilde çekim sırasında flaş doğru zamanda patlayarak konuyu net yakalamanızı sağlayacaktır.

Aksesuarlar

Fotoğraf makineleri ile beraber kullanılabilecek çok sayıda aksesuar mevcuttur. Işıkölçer ile pozlamanızı daha profesyonel yapabilirken ekstra hacimli flaşlar ve stüdyo lambaları ile ışığı yönetebilirsiniz. Yakın çekimler için çeşitli objektifler kullanabilirsiniz. Uzun pozlama ve sabit çekimlerde kullanabileceğiniz fotoğraf makinesi destekleri bulunmakta. Tripod adı verilen üç ayaklı sehpalar ile boyu ayarlanabilir şekilde sahneye konumlandırabilirsiniz. Aynı zamanda elde taşımak için tasarlanan el tutucuları da mevcut. Otomatik deklanşörler yardımı ile sarsıntıyı engelleyerek fotoğrafları kablolu uzatma veya kablosuz kumandalar yardımı ile çekebilirsiniz. Motorlu film sarıcı gibi makine eklentileri hareketli fotoğraf çekmenize olanak sağlar. Aynı zamanda koruyucu taşıma için gövde kılıfları ve çeşitli askılar da kullanım açısından yararlı aksesuarlardır.

Fotoğraf Makine Tipleri

Yıllar içerisinde çok farklı tip ve formatta fotoğraf makineleri üretildi. Bu makinler manuel ve otomatik olarak çeşitli film formatlarında piyasada yerini aldı. Bazı modeller film çekim kalitesi ve kullanım kolaylığı sebebi ile yaygınlaşırken bazı format ve modeller kalite yetersizliği ve makine özelliklerinin şartlara yetersizliğinden dolayı kullanılmadı. Günümüzde hâlâ yaygın olarak kullanılan 35mm formatının yanısıra instant tipi makinelerin yeni model üretimleri devam etmekte. Tüm zamanların tutulan ve kullanılan fotoğraf makineleri:

110 Pocket Makineler

Fokus ve perdeleri genellikle sabit olan 110 Pocket fotoğaf makineleri cebe sığacak boyuttadırlar. Flaşlı ve flaşsız modelleri mevcut olan bu makinelerin fotoğrafları küçük olduğundan büyük baskılarda kalitesiz sonuçlar verir. Ucuz ve plastik gövdeye sahip olan bu makineler uzun vadeli kullanımlar için uygun değildir.

126 Tipi Makineler

Genellikle gündelik fotoğraf çekimleri için kullanılan 126 makineler kare formatta çekim yapar. Tek örtücü perde zamanlaması olduğundan ışığı gün ışığından veya flaştan almak durumundadır. Pek kaliteli çıktı sağlamayan plastik kartuşlu filmler ile kullanılmaktadır.

Instant Makineler

Günümüzde yaygın olarak bilinen diğer adı ile Polaroid Instant makineler görüntüyü anında baskıya alan sisteme sahip makinelerdir. Sabit veya otomatik odaklayabilen çeşitleri mevcuttur. Genellikle güçlü flaş sistemine sahip bu cihazlarda direkt vizörden görünen instant kağıda yansır.

35mm Direkt Vizör Kompakt Makineler

En yaygın kullanılan fotoğraf makinesi türüdür. Uygun ve kolay işlevli olmasından dolayı piyasada en çok çeşidi olan fotoğraf makinesidir. Direkt vizörden bakarak görülen görüntüyü tek tuşla çekebilirsiniz. Bu tip makinelerde çok fazla perde ve objektif ayarı bulunmamaktadır. Genellikle yerleşik flaş ile bir kaç metre mesafedeki nesneleri fokuslayarak çekim yapabilirsiniz. Filme göre iso ayarı, objektif ayarı ve flaş ayarı mevcut modeller de bulunmaktadır. Tüm çekim işlemleri manuel olarak tamamlanır.

Otomatik 35mm Direkt Vizör Kompakt Makineler

Manuel makinelerden çok daha gelişmiş ayarlara sahip kompakt otomatik makineler fiyat performans açısından SLR modellere göre gündelik kullanımda daha çok tercih edilmektedirler. Bu tip makinelerde ışık ayarından, perde ayarına objektif zoomundan oto-fokusa kadar bir çok çeşit özellik ayarlanabilmektedir. Sahneye göre çekim modları ile flaşın ayarlanması, filme göre otomatik iso ayarının yapılması gibi seçenekler de mevcut. Aynı zamanda fotoğraf çektikten sonra her seferinde kareyi otomatik ilerletir ve bittiğinde kutusuna geri sarar.

35mm SLR Manuel Makineler

Bir ayna yardımı ile vizöre yansıyan görüntüyü filme aktaran SLR sisteme sahip makineler profesyonel anlamda fotoğrafçılığın vazgeçilmez modelidir. Manuel olarak yüklenen film elle sarılır ve sayaçtan takip edilerek çekim yapılır. Vizörden görülen kare aynı şekilde filme yansır. Perde hızı, diyafram açıklığı iso gibi bir çok ayar manuel olarak istenilen şekilde ayarlanır. Flaş sistemleri ilave aksesuar olarak üst kısma takılarak kullanılır. Sağlam ve ağır kasaya sahip bu tip makinelerin objektifleri değiştirilebilir ve istenilen konuya uygun objektif manuel olarak kullanılabilir. Görüntü elle netleşir ve sahneye göre odak yapılır. Film bittiğinde elle tekrar geri sarılarak çıkarılır. Bu makinelerde teknik beceri fotoğrafın çıktı kalitesini doğrudan etkiler.

35mm SLR Otomatik Makineler

Bu modellerde perde hızını ortam ışığına göre otomatik olarak ayarlar. Bazı modellerde üste yerleşen flaşı ışığa göre otomatik patlatarak çekimi sağlar. Oto-fokus özellikli objektifler gövdeye bağlanarak kullanılabilir. Modlara göre programlama yaparak otomatik sahne çekimleri yapılabilir. 35mm SLR makinelerde oldukça kaliteli sonuçlar elde edebilirsiniz.

Roll Makineler

35mm filmlere kıyasla çok daha kaliteli çekimler yapabilen bu makinelerin tek veya çift vizörlü modelleri bulunmaktadır. Perde hızı ve diyafram açıklığı el ile kontrol edilmektedir. Çift vizörlülerde çıktı alınacak görüntü üsten görülebilir. Görüntü birbirine eşittir. Fokuslama manuel olarak yapılır.

Filmler

Temel olarak 3 tip film vardır. Renkli negatif filmler, renkli pozitif filmler ve siyah-beyaz filmler. Filmler değişik ISO veya ASA değerlerine sahiptirler. Çekim koşulları bu özelliklere göre değişir. Averaj değerler Siyah-beyaz için 125 ISO, renkliler için 100-200 ISO; Yavaş filmlerin değerleri ise 25-50 ISO. Bu filmlerde kaliteli sonuçlar almak için düşük perde hızında diyafram açık tutulmalıdır. 400 ISO filmler ile az ışıkta fotoğraf çekebilirsiniz ancak grenler belirgin hâle gelirler.

Filmler aynı zamanda ölçü ve tipe göre de sınıflandırılırlar. En çok kullanılan ve en yaygın format 35mm’dir. Plastik makaraya sarılan film çekilerek makaraya geri sarılır. 110mm filmler pocket makinelerde kullanılır plastik kartuş içerisinde çekilerek diğer tarafa sarılır. Kare sonuçlar elde edilir. Roll filmler ışık geçirmez kağıda sarılmıştır. Çekimler diğer makaraya sarılarak tamamlanır. Instant filmler çeşitli ebatlarda üretilmekte olup anında çekilen fotoğrafların kağıda yansıması sonucu çıkarlar.

Banyo ve Baskı

Çekimleri tamamlanan filmler karanlık odalarda plastik tanklarda çeşitli kimyasallar ile renk katmanları ayrıştırılarak işem tamamlanır. Renkli ve siyah-beyaz filmlerin işlemleri farklı olsa da sonuç olarak film üzerinde gölgeli ve saydam şekilde gözle görülebilen sonuçlar tarama cihazları ile bilgisayar ortamına aktarılarak renkli/siyah-beyaz formatta görüntülenebilir ve istenilen boyutta fotoğraf baskı alınabilir. Filmler işlem görmeden direkt olarak gün ışığına tutulmamalıdır aksi takdirde sonuçlar ışınlar vasıtası ile kısmen veya tamamen zarara uğrayabilir.

Çeşitli makine ve filmler ile çekmiş olduğum fotoğaflarımı içeren yazılarıma göz atabilirsiniz. Nevşehir Kentine Analog Vizörden Bakmak adlı kentsel inceleme yazısında Nevşehir’i daha önce görmediğiniz formatta görüntüleyebilirsiniz. Dilerseniz de arayışta olan bir gezginin öyküsüne analog fotoğaflar ile eşlik edebilirsiz. Analog fotoğrafçılık ile ilgili temel bilgileri özetlemeye çalıştık. Merak ettiklerinizi yorum kısmından sorabilirsiniz!

Hayatımızı daha yaşanabilir ve eğlenceli hale getiren şeyler muhakkak ki ağaçlar ve diğer bitkilerdir. Kaldırım boyunca uzanan ağaçlar çevremizdeki blokların keskin çizgilerini yumuşatır.  Günümüzde mimarlar binaları tasarlarken bitkiler için de yer bırakır. Hemen hemen hayatımızın her alanında olan ağaçlar ve diğer bitkiler binaların girişlerini ve çıplak alanları süsler. Peki biz ağaçları ve çalıları neden şekillendirme ihtiyacı duymuşuz hiç düşündünüz mü? Gelin şimdi sizinle birlikte bu sanatın çevremizde nasıl yer edinmiş olduğuna bir bakalım.

Ağaç ve Çalıları Neden Şekillendiririz?

Bitkilerin kendine özgü bazı amaçları vardır. Bazıları yol gösterirken, bazıları varolan yapılarının vermiş olduğu dekoratif görüntü sayesinde bize hoş bir manzara sağlar, bazılarının ise oldukça önemli görevleri vardır; yeri gelir rüzgar perdesi olarak kullanırız ya da birden çok alanı birbirinden ayırmak için kullanılırız ya da onlara şekil veririz. Ancak bu işlerini yapabilmeleri için bizim yardımımıza ihtiyaçları vardır. Temiz, sağlıklı ve dekoratif bir görünüme sahip olmaları için budanma ve şekil verdirilerek boy kontrollerini sağlayabiliriz.

Tarihte Topiary Sanatı

Bu sanata dair bilgiler çok uzun yıllar öncesine dayanmaktadır. Avrupa ve Amerika da adından sıklıkla Topiary sanatı olarak Japonya da ise Sentei ya da Karikomi olarak bahsedilmektedir.

Bazı insanlar ağaçlar ve çalıları kuş, hayvan ve çeşitli geometrik şekillerde kırparak yetiştirmiş. Bu akım ilk önce Avrupa da başlamış ve hatta bunun örneklerini hala görmekteyiz.

Topiary sanatı ilk olarak nerede ortaya çıktığına dair çeşitli kayıtlar bulunmaktadır. Bazı kaynaklara göre; Roma zamanlarında 1.yüzyılda Jül Sezar döneminde, Cnaeus Martius Calvinus’un Roma bahçelerine, topiary sanatını ilk getiren kişi olduğu bilinmektedir. Antik Roma’da bir sulh hakimi olan Genç Pilinus (Gaius Plinius Caecilius Secundus), Toskana’daki villasında kırpılmış yeşillikler arasındaki dikilitaşlar, detaylandırılmış hayvan figürleri ve kitabeleri, yazmış olduğu mektuplarında açıklar. Minyatür peyzajlarda (topos) ilk kez Roma evlerinde uygulanmış ve topiarius adı verilen bir sanat ortaya çıkmıştır.

Diğer kayıtlara göre ise; Britanya’da en eski budama sanatı örneğinin 7. Henry’nin Hampton Court’u devralması ve bahçeleri genişletmeye başladığı zamanki tasvirinde yer almaktadır. 1533 yılında ‘mount\mound’ inşaa edildi. Bu yapılar, genellikle bahçe seviyesinin oldukça üzerinde yüksekçe bir toprak yığını üzerine yerleştirilmiş bir tür oturma yeri veya çardaktan oluşan bahçelerin parçalarından biriydi, böylece mal sahibi manzarayı ve özellikle de kendi mülkünü izleyebiliyordu. Zirveye, alçak bir çitle sınırlandırılmış ve çalılarla bitkilendirilmiş yukarı doğru dönen bir patika ile ulaşılırdı. Yukarı çıkan patika yol taştan hanedan hayvanları ve kırpılmış çit bitkileri ile doluydu, 1540 yılında Yorkshelandire’da Howden yakınlarındaki Wressel Kalesi’ni, ziyaret eden Kral’ın antikacısı John Leland bunu şöyle aktarmış: ‘ Tepenin içindeki bahçeler ve dışındaki meyve bahçeleri son derece güzeldi ve meyve bahçeleri sanki ödeme yapmadan zirveye ulaşmak için, kokil kabuklarında dönüyormuş gibi açılarla yazılmış, (opere topiario), dağlardı.’

Oxford sözlüğünde ‘Topiary’ kelimesinin en eski İngilizce referansı Francesco Colonna’nın Hypnerotomatica Polyhili adlı eserinin 1499 yılında basılan ilk erken baskı örneğinde bir alıntıda yer almıştır.

16. yy. da yaygın bir şekilde görülmeye başlayan bu sanatı daha çok zengin aileler, çiçek bahçelerinde ya da geometrik motifli bahçelerinde kullanmışlardır.  O zamanlar kullanılan geleneksel şekiller toplar, küpler, spiral çizgili ve pramit formlu şekillerdi ve bu şekiller, düz desenli çiçek bahçelerindeki dikey çizgileri oluşturmak için kullanılırdı. O zamanlar hatta topiary sanatında heykel formlu olanlarında heykelin baş kısmı için taş kullanılırmış.

Hızla yayılan bu akım İngiltereden sonra Hollanda da kendini göstermiştir. 1690 yıllarında Fransız bahçeci Guillaume Beaumont tarafından oluşturulan İngiltere’nin kuzey batısında yer alan küçük bir kontluk olan Kumbriya’daki Levens Hall Bahçesi, İngilterenin 17. yy. daki örneklerinden birisidir. Bu bahçe Guinness rekorlar kitabına en eski topiary bahçesi olarak girmiştir.

Günümüzde Avrupada gördüğümüz çoğu tipik kamu bahçeleri budanmış bitki materyallerine sahiptir ve formlarını yüzyıllar boyunca korunması için budanmışlardır. Bu bahçelerden birkaç tane örnek vermek gerekir ise: Londra’nın Richmond on Thames ilçesi olan Kew’de bulunan Kraliyet Botanik Bahçeleri dünyanın en geniş bahçelerinden biriyken, her yıl akın akın turist çeken, Versay\Fransa ise dünyanın en ünlü formal bahçelerinden biridir. Biraz da İtalya da gezinelim. İtalyan bahçe tasarımlarında her zaman topiary sanatı kullanımı benimsenmiştir. Verilebilecek hoş birkaç örnek ise: Villa Gamberaria, La Bagnaia ve Boboli bunların arasında yer alabilir. İtalya, Floransa’da Pitti Sarayı’nın arkasında yer alan Baboli Bahçeleri. Nefes kesici bitki tünellerine sahip bu bahçeler, aslında saraydan görmek pek mümkün değil ancak saraydan dışarı adımızı attığınız zaman yol boyunca yüzlerce metre uzayan ağacı ve çalıları görmeniz mümkün. Farklı şekillere mükemmel şekilde uyarlanabilen çeşitli bitkileri burada görebiliriz. Bu bitkiler arasında şimşir (Buxus sempervirens), porsuk ağacı (Taxus baccata), çalı meşesi (Quercus ilex) ve defne (Laurus nobilis) Roma zamanlarından beri kullanılan birkaç bitkiden sadece bazılarıdır.

Git gide daha da hızla yayılmaya başlayan bu akım 18. ve 19. yy. arasında İngiliz bahçelerinde  küçük de olsa etkisini yitirdi. Alexander Pope tarafında The Guardian’da yayımlanan ‘Verdant Sculture’ adlı makale bu sanat modasının yitirilmesine neden olmuştu ve bu bahçelerden budama bitkilerinin kaldırılmasına neden olmuştu. Bu sanatın etkisi daha küçük bahçelerde kendisini göstermeye devam etti. Daha sonra Botanikçi ve bahçe yazarı John Loudon böyle bir kaybın üzerine Derbshire’da bulunan Elvaston Kalesi’nin kapılarını halaka açtı ve büyük bir sansasyona neden olmuştur. Birkaç yıl içerisinde geri dönen bu akımın akabininde heykelsi budama sanatı akımı meydana çıkmıştır.

Avrupa’dan fazlaca söz ettiğimize göre biraz da Japon stili bahçe sanatında bu akım nasıl etkiler bırakmış ona bir bakalım. Japon stili Avrupaya nazaran biraz daha farklı. Gerek evleri, gerek bitkileri gerekse yaşayış biçimleri bu sanatı farklı biçimlerde kullanmalarına neden olmuş. Japonlar çamlarla harika işler yapmışlardır. Diğer bir örnek için ise açelyalardan bahsedilebilir. Daha derli toplu bir biçimde şekil verilen açelya örneklerinden çok sayıda görmek mümkün. Japon stili dendiği zaman akla direkt gelen diğer bir bahçe materyali ise tabii ki de bambudur. Bambu japon bahçelerinde çok fazla kullanıldığını görüyoruz. Girişler ve  köşe bitkilendirilmelerinde kullanılan bambular, dış mekan kadar iç mekan içinde oldukça dekoratif bir ürün haline gelmiştir. Japonya, budama sanatına dair verilebilecek çok güzel örneklere sahiptir. Bunların başında Kyoto’daki Katsura Villası, Kumamoto’daki Suizenji Tapınağı ve Okayama’da yer alan Korakuen bahçesi bu güzel örneklerden sadece birkaç tanesidir.

Ortaya çıkışı ile birlikte hala günümüzde de etkisini yer yer çevremizde de hissettiğimiz bu sanatın zarif örneklerini görüyoruz ve görmeye devam ediyoruz. Ev ve yaşam alanlarına yakın alanalarda genellikle bu sanat için kullanıma uygundur, çünkü bu alanlarda insanların varlığı daha çok hissedilir. Yapıya yakın alanlar mimarisini bahçeye doğru sürdürür ve bu nedenle daha resmi ve zarif bir his uyandır. Bu sanat için kullanılan bitkiler sert ve budamaya iyi yanıt veren aynı şekilde hastalıklara iyi drenç gösteren, doğal olarak yoğun bir büyüme alışkanlığına sahip ve son olarak en önemlisi de uzun ömürlü bitkiler seçilir. Bahçe tasarımında kullanılan budama sanatının bahçeye birçok alanı birbirine bağlarken, bahçeye sarafet ve sınıf dokusu ekleyerek farklı etkiler yaratmaya devam etmektedir.

Empresyonist ressam Claude MONET’nin adeta tablolarından birini boyar gibi; kendi elleriyle ekip diktiği büyüleyici renklerde çiçeklerin, uzaktan bakıldığında fırça darbelerini andıran farklı tekstürde bitkilerin süslediği bahçesi bugün Paris’e 80 km uzaklıktaki Giverny kentinde ressamın kendi tabiriyle en ölümsüz eseri olarak varlığını sürdürmeye devam ediyor.

Monet’in sanat hayatı daha küçük bir çocukken La Havre Limanında karikatür çizdiği yıllarda başlar ve o yıllar klasik resim anlayışının hakim olduğu zamanlardır.  Peyzaj ise bir resmin konusu olarak henüz moda olmaya başlamıştır. Manzara ressamları genellikle atölyelerde çalışır doğada çizdiği eskizleriyse yine bu atölyelerde tamamlardı. Monet ise çağdaşlarının aksine bir pikniğe gider gibi geniş bir şemsiyeyle birlikte  eşyalarınıda yanına alır; Siene Nehri boyunca uzanan küçük köyleri, Manş Denizini ve Kuzey denizi kıyılarını atölyesi olarak kullanırdı. Rüzgar çıktığında tuvaliyle sehpasını sıkıca bağlar tam da doğanın içinde saatlerce çizer ve boyar, klasik resmin aksine detaylardan çok “ o anın” yarattığı izlenimin peşine düşerdi.

Resimlerini kelimenin tam anlamıyla  çizgilerle değil ışıkla çizer, bir parça rengin peşinden koşardı. Güneşin yedi rengini esas alarak, gölgeleriyse zıt renkler kullanarak  ifade ederdi. Anlık görüntüleri aktarabilme çabası, hızlı fırça darbeleri, belli belirsiz ayrıntılar resmi bir anda resim olmaktan çıkarıp bir yanılsamaya ya da zihinde bir türlü netleşmeyen bir yaz akşamı rüyasına dönüştürürdü. 

Elbette bu farklı ve yeni üslup ilk etapta Paris Salonlarında kabul görmez. Hatta bir grup arkadaşıyla  reddedilen 30 eserin bulunduğu bir sergi açarlar ve burada İzlenimcililiğe ismini de veren “İzlenim: Gündoğumu”tablosu yer alır. Ancak bu sergide de istediği başarıyı elde edemez hatta alay ve eleştirilerin hedefi olur. Böylece tüm talihsizlikler; bugün tanıdığımız Monet’i yaratan, hayatının ikinci bölümüne sevk eder onu. Çok sevdiği eşi Camille ‘in de ölümüyle Paris’ten taşınmaya karar verir. Ardından çocukları, çocuklarının bakıcısı Alice ve Alice’in çocuklarıyla birlikte Giverny’e gelirler. 

Burada, ömrünün kalan kısmını adayarak yeniden imar edeceği ve mükemmelleştireceği o meşhur şirin pembe evi bulur. İlk gördüğü andan itibaren çok beğenir ve sonraları satın alacağı evi kiralar. 

Gerekli tadilatların ardından yavaş yavaş evi çevreleyen araziye; görmekten ve resmetmekten zevk alacağı tarzda bir bahçe yapmaya başlar Monet. Başta ailesiyle birlikte bizzat kendisi çalışır. Hatta bir yazısında “Hepimiz bahçede çalışırdık. Kendim kazıp diker, otları temizlerdim. Akşamlarıysa çocuklar sulardı bahçeyi.” diye bahseder bu durumdan ve ömrünün son yirmi yılını seyahate çıkmasına gerek kalmayacak kadar büyüleyici bir doğa parçası, muhteşem bir stüdyo inşa ederek geçirir. Başyapıtım dediği bu bahçeyi ise üç farklı bölüm olarak düşünüp tasarlar:

Evin çevresindeki çeşit çeşit renk renk perennial bitkileriyle klasik Clos Normand bahçesi, etrafını gül kemerlerinin çevrelediği ve çiçekten bir halı gibi Nasturtiumların (latin çiçeği) yol boyu sere serpe uzandığı Grande Allée ve farklı nilüfer türlerini içinde barındıran, üzerinden wisterialar (mor salkım) sarkan, kederli  bir söğüt ağacının  yaslandığı küçük yeşil Japon köprüsüyle Su bahçesi..

Monet’den beklenildiği üzere bahçenin bütününe yayılmış floral  kompozisyonlarda renk temaları  ve süreklilik göze çarpar. Yani bahçeyi çiçeksiz görmek neredeyse imkansızdır. Her mevsim farklı çiçeklerin sahneye çıkmasıyla çok çeşitli manzaralar ortaya koyar. Baharda mavi çan çiçeklerinin içinde beliren sarı laleler, yeşil yaprakların arasında yoğun monokrom görünümler oluşturan süsen tarhları, kışın çuhalar, haseki küpeleri ve beyaz dağ akasması, yazın; kırmızı gelincikler içinde mor çiçekler açan sığır kuyruğu gibi bitkiler göz alıcı renk kombinasyonlarıyla Monet tarafından büyük bir ustalıkla bir araya getirilir.

Ayrıca uzaktan ağaç topluluğu gibi görünen küçük bir bambu ormanı, lavantalar, orman gülleri, açelyalar,  şakayıklar, farklı renk ve formlarda güller bahçenin dört bir yanına düzenli bir şekilde dikilmiştir. Su bahçesinde ise ılgınlar, yerel türlerde eğrelti otları, düğün çiçekleri, bataklık süsenleri ve su okları yer alır. Ama su bahçesinin en meşhur bitkisi hiç şüphesiz 12 tablosuna ilham olan nilüferlerdir. Onları şu şekilde anlatır Monet:“Nilüferlerimi anlamam biraz zaman aldı. Onları resimlerini yapmak için değil, zevk için dikmiş ve yetiştirmiştim. Bir manzara bir anda zihninize belirmiyor.  Sonra birden, göletimin büyüsünün farkına varıp paletimi elime aldım. O zamandan beri neredeyse başka konum olmadı”

1889 yılında Paris Universal sergisinde gördüğü çiçeklerden esinlenmiştir aslında . Yakındaki bir dereden faydalanarak oluşturduğu göleti, yeni melez renklerinde bulunduğu nilüferlerle doldurdu ve bu muazzam tabloyu daha yakından görmek için üzerine küçük ikonik japon köprüsünü yerleştirdi.  Daha sonra ise  bu köprüyü mor ve beyaz çiçekleri olan wisterialarla örttü. Dönemin ünlü yazarlarından Marc Elder; Giverny kitabında bu manzarayı şu şekilde tasvir etmiştir: “Salkımlarla kaplı bir köprü su bahçesine uzanıyor. Haziran ayında koku öyle yoğun ki, sanki insan bir vanilya çubuğu içinde yürüyor, beyaz ve mor çiçekler –bir suluboya resimdeki gibi pembeye çalan bir mor–arasında enfes üzüm taneleri gibi sarkıyor. Meltem estikçe hoş kokular devşiriyor. Ayak sesleri suyun altındaki gölgelerde toplaşan balıkları cezbediyor. Suya eğilince kendi yansımamızı görüyoruz; sudaki imgemiz incecik bir zara parmakla değmişçesine, bir sazanın ağız dokunuşuyla birden sarsılıyor.”

Monet’in bahçe tutkusu bütün bunlarla sınırlı kalmadı. İyi bir ressam olduğu kadar iyi bir bahçıvanda olan Monet ısıtmalı bir sera yaptırdı. Zamanla 6 bahçıvan çalıştırdığı serasında egzotik türler yetiştirip başka ülkelerden getirttiği çeşitli bitkileri burada kültüre alıyordu. Tohumdan ürettiği yerel bitkiler ve soğanlarda yine bu seralarda bulunuyordu. Ressam arkadaşı Caillebotte’ye yazdığı bir mektuptan bitkilerin görünümleri kadar nasıl üretildikleri ve yetiştirildiğiyle de alakadar olduğunu anlıyoruz. 

“Sevgili dostum kararlaştırdığımız gibi pazartesi günü gelmeyi unutma. Tüm süsenlerim çiçek açacak. Belçika’dan aldığım japon bitkisinin adı : Crythrochaete. Mösyö Godefroy ile bunun hakkında konuştuğunuzdan ve bana onun ekimi hakkında bilgi aldığınızdan emin olun.” 

19. YY sonlarına doğru birkaç İngiliz mimar ve tasarımcının yerel malzeme kullanarak zanaata dayalı mimarlık anlayışını yeniden canlandırmak istemeleri sonucu endüstriyel tasarım ve sanayi üretimine sırt çevirmeleri ile Arts and crafts sanat akımı ortaya çıkmıştır. Arts and crafts hareketi 19. YY İngiltere’sinde oldukça ses getirmesine rağmen en büyük etkisini Avrupa ve Amerika’da göstermiştir.

Victoria dönemi mimarları yeni icatlar ve yeni keşifler üzerine çalışan, teknoloji devrini yakalayıp ilerisine geçmeyi amaçlayan çalışmalar yapmıştır. Endüstriyel üretimin gelişmesi, binaların demir yoğunlukla yapılması, inşaatın daha hızlı ilerlemesi gibi sonuçlar ortaya çıkarmıştır.

19.yy sonlarına doğru ise tüm gelişen dünyaya, sanayiye ve endüstriyel üretime bir başkaldırı olarak arts and crafts hareketi ortaya çıktı. Bu hareketin destekçileri endüstriyel üretimin kimliksiz, çirkin ve gayri insani olduğunu savunmuşlardır. İnsanların artık evlerinde güzellikten ziyade yersiz gösterişe düştüklerini düşünen bu grup için güzel; yerel malzemelerle nesiller boyu bu işi yapmış olan zanaatkarların elinden çıkan eserlerdi.

Bu hareketin destekçilerinin ise başlıca sloganı Malzemeye sadakattır. Tüm üretimlerde ahşaptan taşa, metalden tuğlaya kadar akla gelebilecek tüm materyaller itinayla seçilir ve genelde yerel üreticilerden tedarik edilirdi.

“Evlerinizde yararlı olduğunu bilmediğiniz veya güzel olduğuna inanmadığınız hiçbir şey bulundurmayın.”

William Morris

Arts and Crafts Öncüleri-Eserleri

Kelmscott Basımevi

Rudolf Koch

William Morris

Mimarlıkta Art and Crafts

Red House-Londra

Frank Lloyd Wright Home and Studio-Şikago

Art and Crafts İç Mekan Yansımaları