..Kayınların arasında
bir pencere, sarı, sıcak...

NAZIM HİKMET RAN

Bu yazımda Kayın ağaçlarını inceledim. Bir bitkiyi anlamak benim için başta bilimsel araştırmalar ve kayıtlardan geçer. Bu süreçte bitki hakkında genel tüm bilgilere sahip olabiliyoruz. Yayılış gösterdikleri bölgeler, iklim ve toprak istekleri, büyüme hızları ve oranları, meyveleri, yaprakları gibi bir çok konuda bilgi sahibi oluyoruz. Ancak benimsemek, anlamak için büyük oranda halk arasında tanımlanmasıyla, farklı farklı isimlendirilmesiyle, kullanım alanlarıyla  ya da mitolojide ki yerleriyle daha kolay hale gelir.

Bazen bir kitaba, şiire, filme ya da konu olmuş olması bile bitkiyi benim için daha akılda kalıcı kılabilir. Mesela Kayın Ağaçlarını Karlı Kayın Ormanında şiirinden bilmeyenlerimizin sayısı çok azdır sanırım. En kötü ihtimalle şarkısını duymuşluğumuz vardır. Sanırım birçoğumuz için durum üç aşağı beş yukarı aynıdır.    

Kısaca bazı kaynaklardan edindiğim bilgilerle mitolojide, tarihte, kültürde bahsi geçen anlamlarına değinmek istiyorum.

Bazı kaynaklara göre; Kayın ağaçlarının dünyanın ortasından geçtiğine inanılır. Ve bu yüzden Hayat Ağacı olarak tanımlanmaktadırlar.

Yine bazı rivayetlere göre Türk toplumunun varlığının kayın ağaçlarına dayandırıldığı söylenmektedir.  

En acayip gücümüzdür,
kahramanlıktır yaşamak :
Öleceğimizi bilip
öleceğimizi mutlak.

Nazım Hikmet

Diyor Nazım Hikmet Ran Karlı Kayın Ormanında şiirinde.

Bu dünyada ağaçlar için yaşamak bir kahramanlığa dönüşmek zorunda kaldı maalesef. Ama eğer bir ağaç yaşamak isterse onun kahramanı biz olmak zorundayız. Ve inanın her ağaç yaşamak ister.  

Fagus sp. – Kayın Ağacı Özellikleri

SINIF: Dicotyledonae ( İki Çiçekliler)

AİLE:  Fagaceace (Kayın)

CİNS: Fagus(Kayınlar)

• Kuzey yarım kürenin ılıman ve serin bölgelerinde yetişirler.
• Kışın yapraklarını dökerler.
• 8 türü bulunan bitkinin 2 türü (Fagus orientalis(Doğu Kayını) ve Fagus sylvatica(Avrupa Kayını) ülkemizde doğal olarak yetişir.  

• 30-40-50 metrelere kadar  boylanabilen bitkinin en belirgin özelliklerinden bir tanesi açık gri renkli  düzgün gövde yapılarını yaşamları boyunca muhafaza etmeleridir. Bitki yaşı ilerlese bile gövdesi her zaman çatlaksız düzgün görünümünü muhafaza eder.
• Tomurcuklarda bulunan sürgünlerini dallara yatık olarak değil açılı gelişim gösterirler.
• Serin ve kireçli ve derin toprakları tercih ederler.   
• Şok mukavemeti yüksek odunları sert ve ağırdır ancak kolay işlenir. Kullanım alanları oldukça geniştir.
• Bitkilerin bilinen bir çok varyetesi bulunmaktadır.

Fagus orientalis (Doğu Kayını)

Türkiye, İran ve Kafkasya’da doğal olarak gelişim gösterirler. Bulgaristan sınırından Hopa’ya kadar. Karadeniz yer alan bütün dağların orta ve yüksek kısımlarında, Kaz Dağları’nda, Aladağ’da ve Kahramanmaraş Andırın’da doğal olarak gelişim göstermektedirler.

Kışın yapraklarını döken bitkinin acık gri pembemsi gövdesi yaşı ilerledikçe çatlaksız dokusunu korur. 40-50 metrelere kadar boylanabilen bitkinin odunu dayanıklı ve geniş bir kullanım alanına sahiptir. Kerestesi kıymetli bitkilerdendir.

Nemli, serin yerlerde daha iyi gelişim gösterirler. Erkek ve dişi çiçekler aynı ağaç üzerinde bulunurlar. Yapraklar dökülmeden önce Sonbaharda sarararak, kahverengine döner ve ardından dökülürler. Sürgünler (tomurcuklar) dallara açılı gelişim gösterirler. Yapraklar tazeyken açık yeşil, ipeksi tüylü yapraklar olgunlaşınca koyu yeşil bir renk alırlar.

Küreye yakın meyveleri 1.5-2cm boylarındadır ve yenebilirler. Başlarda yeşil olan tohumlar olgunlaştıkça kahverengileşir.

Fagus sylvatica (Avrupa Kayını)

Batı, Orta ve Güney Avrupa’da doğa yayılış göstere bitki ülkemizde Kırklareli’nin Demirköy ve Çanakkale’nin Bayramiç ilçelerinde doğal gelişim gösterirler.

Kışın yapraklarını döken bitkinin kerestesi Avrupa’nın en önemli ağaçlarından biridir. 30 metrelere kadar boylanabilen bitkinin odunu ve yağlı tohumlarından da yararlanılır. Gövde acık gri pembemsi yaşı ilerledikçe çatlaksız dokusunu korur.

Kurak iklimde zarar gören bitki yazın bol yağış ihtiyacı duyar. Yaprakları Doğu Kayınından daha küçük, ağaç üzerinde daha az sayıda ve daha koyu renklidir. Kışın yaprağını dökmeden yapraklar renk değiştirir. Yaprakların üst yüzeyi koyu, alt yüzeyi daha açık yeşil renktedir.

Birkaç adedi bir arada bulunan meyveleri 1.5-2cm boylarında, başlarda açık yeşil olgunlaştıkça kahverengileşirler. Her bir pulda 2-3 adet yağlı tohum bulunur.

Piramit formlu, kırmızı yapraklı Fagus slyvatica Purpurea varyasyonu da bulunmaktadır.

Ve bunun dışında bitkinin daha birçok tür ve varyetesi bulunmaktadır.

KAYNAKÇA

1. Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Bitki Materyali III, Prof. Dr. M. Bülent ÖZKAN
2. Türkiye’nin Ağaçları ve Çalıları, Necati Güvenç MAMIKOĞLU

Sanırım akşam 19:30-20:00 civarlarıydı, Alsancak Kıbrıs şehitlerinde yürürken -ki bilenler bilir sağınız ve solunuz tamamen binalar ve insanlarla çevrili alabildiğine dar kalabalık bir sokak- ortama pek de ayak uydurmayan bir şey fark ettim. Ortama ayak uyduramamak ne güzel olabilirse o kadar güzel bir uyumsuzluk bu. Bütün o kargaşadan, telaştan, stresten aklınıza gelebilecek biz insanlara özgü o bütün kötü enerjilerden çok uzak bütün bunlara çok aykırı bir duruş “Jacaranda mimosifolia”.

Çiçekli Ağaçlar

Bütün ağaçların kendilerine has bir formu vardır. Bu formlarının psikoloji üzerinde etkileri yadsınamayacak kadar büyük ve etkilidir. Bu yazımda özellikle İlkbahar ve yaz aylarında çiçeklenen bizleri psikolojik olarak kasvetli kışın geride kalıp yazın geldiğini müjdeleyen bazı çiçekli ağaçlar ve özelliklerinden bahsetmek istiyorum.

Jacaranda Mimosifolia (Jakaranda)

Ana Vatanı Brezilya olan Jakaranda ağacı sıcak iklimleri sever. Ülkemizde Akdeniz sahilleri boyunca yetişir. Eğrelti otlarına benzeyen yapraklarını kışın döker. Mor-mavi rekli uzun çan şeklinde çiçekleriyle İlkbahar sonu Yaz başı boyunca çiçekli kalan bitki muhteşem manzaralar yaratırken, yazın gelişini müjdeleyen bitkilerdendir. Uzun süre çiçekli kalan bitkinin çiçek yoğunlukları sıcaklıklara göre azalış veya artış gösterebilmektedir. Park ve bahçelerde sıklıkla gördüğümüz bitkinin dekoratif çiçekleri ve temiz gövde yapısıyla kullanım alanı oldukça geniş olmakla birlikte sıklıkla tercih edilmektedir. Renkleri ve yaprak yapısı itibariyle kullanım yerine göre vurgu bitkisi olarak tercih edilebilir. Çiçekli ağaçların en güzel örneklerinden olan Jakaranda ağacı bana bambaşka bir diyardanmış gibi gelir her zaman, bu konuda yalnız olduğumu düşünmüyorum…

Acacia retinoides (İzmir Mimozası)

İsmini İzmir ve çevresinde sık yetiştirilmesinden alan bitki her dem yeşildir. Sarı çiçeklerini Temmuz ve Ağustos aylarında açmasıyla bilinmesinin yanında İzmir ve çevresinde Şubat sonu Mart başından itibaren çiçeklenirler. Tuzlu kireçli topraklarda iyi gelişim gösterirler. Özellikle otoban yol kenarlarında kullanılan bitki çok güzel görüntülere olanak sağlamaktadır.

Acacia cynophylla (Kıbrıs Akasyası)

Ülkemize Kıbrıs’tan getirildiği için bu isimle anılan bitkinin ana vatanı Avustralya’dır. Her dem yeşil çok boylanmayan geniş taç yapılı bitkininde sarı renkli küre biçimli çiçekleri ve mavimsi yeşil veya grimsi yeşil yapraklarıyla İlkbahar yaz aylarının müjdecisi çiçekli ağaçlardandır.

Cercis siliquastrum (Erguvan)

İlkbahar aylarının en gözde, can alıcı ağaçlarından Erguvan yapraklanmadan önce çiçeklenen bitkiler listesinde yer almaktadır. Kışın yaprak döken bitkinin pembe renkli çiçekleri Nisan ayından itibaren açar. Park ve bahçelerde sıklıkla tercih sebebi olan bitki kışın yapraklarını döker. Ana vatanı Doğu Akdeniz olan bitki ılıman iklim sevmesine rağmen kurak ve kışın sert geçtiği yerlerde de yetişir. Çiçekli ağaçların en güzel örneklerinden biri olan Erguvan Ağacı formu ve çiçek yapısı sebebiyle vurgu bitkisi olarak kullanılabilir.

Erythrina crista-galli (Mercan Ağacı)

7-8 metrelere kadar boylanabilen, anavatanı Güney Amerika’dır. Sıcak iklimleri sever ülkemizde Akdeniz bölgesinde süs bitkisi olarak yetiştirilir. İlkbaharda açan koyu kırmızı çiçekler bütün yaz bitkinin üzerinde kalırlar. Kışın yapraklarını döken çiçekli ağaç Mercan Ağacının dalları dikenlidir. Dikkat çekici güzel renkli çiçekleriyle park ve bahçelerde sıkça tercih edilir.

Visteria cinensis (Mor Salkım)

Çok uzun yıllar yaşayabilen sarmaşık bitki türü olan Visteria kışın yapraklarını döker. Ana vatanı Çin olan bitki ılıman iklimleri sever. Uzun salkımlar şeklinde mükemmel kokulu mor çiçeklerini Nisan başından itibaren açar. Genellikle yazın çiçeklerini dökmüş olur ama bitkiyi bazen yaz sonuna kadarda çiçekli olarak görmek mümkündür. Çok gövdeli çiçekli bir ağaç olan Mor Salkım’ın gövdeleri zamanla birbirine dolanır. Park bahçe çitleri başta olmak üzere dikkat çekici çiçekleri sebebiyle bir çok peyzaj uygulamasında sıklıkla tercih edilir.

Bauhinia veriagata (Orkide Ağacı)

Yine Akdeniz kıyısı şehirlerinde yetiştirilen bitki genellikle kışın yapraklarını döker ancak bazen tam olarak dökmez. Geniş tepeli 10-15 metrelere kadar boylanabilen bir bitkidir. Çiçekli ağaçlardan biri olan Orkide yoğun olarak yapraklanmadan önce çiçeklenir. Koyu pembeden eflatuna doğru renk sıkılasında bulunan dikkat çekici çiçeklere sahiptir.

Robinia pseudoacacia (Beyaz Çiçekli Yalancı Akasya)

Kışın yaprak döken, geniş taç yapısına sahip bitki 20-30 metrelere kadar boylanabilmektedir. İnce bir sap üzerinde dizili güzel kokulu beyaz çiçekleri salkım şeklinde bir arada görünürler. Çiçekli ağaç Akasya çabuk büyüyen, hızlı üreyen bitki dikildiği yerlerde kontrol altında tutulmalıdır. Kültür formu top akasya çok sık olarak peyzaj düzenleme çalışmalarında tercih edilir.

Hibiscus syriacus (Ağaç Hatmi)

Anadolu’da doğal olarak yetişen geniş yapraklı yaprak döken bitki çalı, ağaç ya da ağaççık formunda olabilmektedir. Süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Kısa saplı çiçekler yoğun olarak eflatun olmakla birlikte, beyaz, pembe ve kırmızı renkli olabilmektedirler. İlkbaharda yeniden yapraklanırken çiçeklenmesi biraz geciken bitki yazın çiçeklenir. Park bahçelerde peyzaj düzenleme uygulamalarında kullanılan çiçekli ağaçlardan olan ağaç hatmi budama kolaylığı sağlaması açısından avantaj sağlar.

Tilia tomentosa (Gümüşi Ihlamur)

Ihlamuru sadece ağaç olarak değil mutfaklarımızdan da çok iyi tanıyoruz. Sağlık açısından sağladığı faydaların yanında ağaç olarak mükemmel formu, çiçekleri ve kokusuyla gözde bitkilerdendir. Kışın yaprak döken geniş yapraklı bitki Asya ve Avrupa’da doğal olarak yayılış gösterir. Çiçekler uzun salkımlar şeklinde sarkık açık sarı renkli ve mis kokuludur. Çiçekli ağaçların en güzellerinden olan Ihlamur ağaçları park ve bahçeler olmak üzere bütün peyzaj düzenleme çalışmalarında tercih edilir.

Magnolia grandiflora (Büyük Çiçekli Manolya)

Her dem yeşil, geniş taç yapısına sahip 20-30 metrelere kadar boylanabilen ağaç formlu bitkinin ana vatanı Kuzey Amerika’nın Güneyidir. Ülkemizde kışı ılıman geçiren bölgelerde daha sık olarak gözlemlenir. Parlak renkli kalın yapılı parlak yaprakları dikkat çeken bitkinin yaz aylarında sürgün uçlarında kocaman beyaz renkli çiçekleri vardır. Soliter bitki olan Manolya bir çok peyzaj düzenlemesinde alanların merkezi noktalarında ve ya girişlerde vurgu etkisi yaratmak üzere kullanılır.

Lagerstroemia indica (Oya Ağacı)

Ana vatanı doğu Asya olan bitki ağaç, ağaççık ve ya çalı formunda gelişim gösterebilmektedir. Ülkemizin ılıman bölgelerinde özellikle yollarda, park ve bahçelerde süs bitkisi olarak kullanılmak üzere yetiştirilir. Salkım formlu çiçekleri beyaz, pembe ve eflatun olabilmektedir. Yapraklarının sonbaharda renk değiştirmesiyle sürekli farklı manzaralara olanak sağlar. Budamaya sağladığı tolerans sayesinde çiçekli ağaç Oya Ağacına budama ile şekil verilebilinmektedir.

Syringa vulgaris (Leylak)

Ülkemizin hemen hemen her bölgesinde yetişen bitki küçük ağaç formundadır. Katmerli yapıda güzel kokulu çiçekleri beyaz, pembe ya da mor olabilmektedir. Çiçeklenme döneminde ortamda dikkat çeken bitki soliter olarak da peyzaj tasarımlarında kullanılmaktadır. Güzel görüntüsünün yanında bitki kozmetik sektöründe ham madde olarak kullanılmasıyla manidar :)

Nerium oleander (Zakkum)

Ülkemizde doğal olarak yayılış gösteren bitki maki topluluğunda yer alır. Tamam, zehirli ve yabani olması kabul edilebilir ancak doğru kullanım ile çok güzel görüntüler yaratmaktadır. Otoban ve yol kenarlarında, atıl alanlarda, insan kullanımının olmadığı fabrika çevrelerinde kullanılarak hem doğal bitki vejetasyonu desteklenirken sürdürülebilir peyzaj alanları için olanak sağlar.

KAYNAKÇA

1. Türkiye’nin Ağaçları ve Çalıları

2. Kardelen Fidancılık

3. Görseller: Canva.com

Bir bitki düşünün ki tohumundan yağ, çiçeğinden iplik, tohum kabuğundan küspe, hatta çırçır evresinden sonra çekirdek üzerinde kalan artıkları para üretiminde, geriye kalan kazık köklerinden ise sanayide kullanılmak üzere enerji kaynağı olarak kullanılsın. Bu yazımda her zerresinden bir şekilde faydalanabildiğimiz, ülkemizin tarımsal üretimde çok önemli değerlerinden bir tanesi olan “Beyaz Altın” pamuktan bahsetmek istiyorum.

Bir şekilde hayatımızın hemen hemen her anında pamuk bizimledir. Toprakta başlayan serüveninin en son tenimizde son bulmasına kadar giden uzun bir süreç. Lifi işlenebilen ilk bitkilerden olan pamuğun tarımsal süreçte bilinen tarihi 5000 yıl kadar öncesine kadar dayandığı bilinmektedir. 

Beyaz Altın olarak anılan ismine layık olacak şekilde her zerresinden faydalanabildiğimiz pamuk ülkemizin önemli değerlerinden bir tanesidir.  Bitki kurak, yarı kurak ve subtropik iklimlerde gelişim gösterebilmektedir. Özellikle Çukurova Bölgesine özgü olarak bildiğimiz, bir dönme Çukurova Bölgesinde insanların geçim kaynağı olarak bilinen ancak son dönemlerde piyasada oluşan dengesizlikler başta olmak üzere ve beyaz sinek zararlısıyla mücadele edilememesinden kaynaklı olarak bu bölgede üretimi azalmış durumdadır. Ülkemizde  GAP Bölgesi başta olmak üzere, Ege ve Akdeniz Bölgelerinde yoğun olarak üretimi yapılmaktadır.

PAMUK ÜRETİM SÜRECİ

Pamuk kazık köklü, çok yıllık bir çalı bitkisidir. Ancak tarımsal üretimi yapılan bitkide bir sene içerisinde hasat dönemine kadar gelinebilmektedir. Bu işlemin yapılabilmesi için pek tabi ki birçok kimyasal ürün kullanılmakta. Aşağı yukarı 150 ila 160 gün içerisinde hasada yetiştirilen pamuğun ilk adım olarak  tohumlama işlemi yapılır.

 Filizlenmesini tamamlayan bitkinin  iklim şartlarının değişebileceği göz ardı edilmemek suretiyle ekiminden yaklaşık 45 gün sonra ilk sulaması yapılır. Hasada kadar olan sürecinde bitki yaklaşık olarak toprak yapısına göre değişmesiyle beraber 5 ila 6 sefer sulanmaya ihtiyaç duymaktadır. Ancak sulama yöntemine göre bu sayı farklılık göstermektedir. Vahşi sulama denilen sulama yönteminde periyot boyunca 4 ila 5 sefer sulama yeterli olabilmektedir. Boy almaya başlayan bitki zamanla alttan meyve tutmaya başlar. Alttan yetişen meyvenin yüzde altmış oranında yetiştiği sırada bitkinin uç kısımlarında yer alan meyveler henüz açmamış durumda olmaktadır. Bu evrede üstte yer alan meyvelerin erkenden yetişebilmesi için kimyasal ilaç takviyesi yapılırken eş zamanlı olarak yaprak dökücü ilaçlarda kullanılarak bitkiye bir yandan yaşlandırıcı verildiği için bütün canlıların doğasında olduğu üzere sonunun geldiğini düşünen bitki döl vermeye başlıyor. Ve böylece kültürel olarak maksimum verimin elde edilebilmesi için bitkinin yaşam döngüsü hızlandırılmış oluyor

 İlaçlama yapılmadan önce dikkat edilmesi gereken önemli konulardan bir tanesi bitkinin hasat döneminde iş makinesi ile toplanacağı göz önünde bulundurularak bu işlem için yeterli oranda boy almasına müsaade etmektir. Aksi takdirde, pamuk bitkisinin verimlilik oranı en yüksek olan meyveleri bitkinin köküne yakın konumlanmış olanlardır. Yeteri derecede boylanmasına izin verilmediği zaman ürün hasadında büyük kayıplara sebep olacaktır.

Yani neticede bu kimyasal ilaçlar sayesinde kültürel olarak maksimum verim elde etmek için aslında çok yıllık olan, gelişimini çok uzun bir süreçte tamamlayan bitkinin yetişme süreci hızlandırılarak yaklaşık olarak 5 ila 6 ay içerisinde hasat dönemi tamamlanmış oluyor.

Hasadı yapılmaya başlanan pamuk, bir zamanlar insan gücü ile filmlerden görmeye alışık olduğumuz, insanların beline cep bağlayarak pamukları tek tek başlar halinde topladığı dönemin çok geride kaldığı artık teknolojinin tarıma büyük oranda entegre edildiği günümüzde iş makineleri ile insan gücüne minimum seviyede ihtiyaç duyularak yapılır. Toplanmasından sonra pamuk için artık çırçır evresine geçilmektedir.

Çırçır evresi olarak adlandırılan bu dönemde toplanan pamuklar çırçır işletmelerine götürülür. Bu aşamada en önemli konulardan bir tanesi pamuğun nemlilik oranıdır. Çünkü aslında kaliteli bir pamuk elde edilmesinde gerekli şartlardan bir tanesi pamuğun kuru olmasıdır, nemli kalan pamuk üzerinde kahverengi lekeler oluşur ve bu pamuğun kalitesini düşürür. Bunun yanında pamuğun hasadı yapılırken temiz bir hasat yapılması gerekmektedir. yani toplanan pamuklar yapraksız, çepelsiz olmalıdır. Çırçır işletmelerinde pamuklar renk oranlarına göre ayrılır ve bunun üzerinden fiyatları belirlenerek üreticiden alınır. Bu renkler ise pamuğun kuruluk oranından kaynaklı olarak 31 renk, 41 renk, ve 51 renk olmak üzere renk kodlarına ayrılır. Bu kodlarda sayı büyüdükçe pamuğun renk kalitesi ve satış miktarı düşmektedir. 31 renk kodlu pamuk en beyaz ve en kaliteli olana pamuk olarak piyasaya sürülür, 51 renk pamuk ise en az beyaz olan kalite olarak son sınıfta yer alan pamuk olarak piyasada yerini alır.

Çırçıra verilen pamuk ilk aşama olarak kozaları etrafında yer alan pamuk olarak bildiğimiz elyaflar tohumdan ayrılır. Tohumdan ayrılan pamuk bildiğimiz üzere tekstil ve kozmetik ürünlerinde kullanılmak üzere tekstil endüstrisinde sonrasında birçok farklı işleme tabii tutulur.

Elyafından ayrılan tohumlar üzerinde bir miktar elyaf kalır ve bu asıl elyafa oranla daha kısa ve dolayısıyla daha kalitesiz olduğundan tekstilden çok farklı bir alanda para yapımında kullanılmak üzere tohumdan tekrar ayrılır. Elyafın tohumdan ikinci defa ayrıştırılması işlemine ise linterleme adı verilmektedir. Linterleme işleminin ardından pamuğun tohumları aynı makinada basılarak yağı çıkarılır ve böylece pamuk yağı elde edilmiş olur. Çekirdeğin ezilmesi sonucunda dışında yer alan kabuk iç çekirdekten ayrıştırılır ve hayvanlar için küspe olmak üzere bambaşka bir amaca hizmet ederek hayvanlara besin kaynağı olarak geri dönmektedir. Bu besin her ne kadar yağlı kısmının çok büyük bir oranı ayrıştırılmış olsa bile besin değeri oldukça yüksektir. Bütün bunların yanında son dönmelerde pamuğun hasadından sonra geriye kalan kazık kökleri bambaşka bir sektöre daha kapı açmıştır. Hasattan sonra geriye kalan pamuk çalıları çalı kırma makineleri ile toplanarak balyalar halinde  sanayide yakıt olarak kullanılabilmektedir.

Beyaz Altın olarak anılan bu bitki aslında görüldüğü üzere birçok alanda kullanılan, farklı birçok sektöre entegre olabilen değerlerimizden. Yetiştirildiği ülkelerde birçok istihdam sağlayan bitki ham madde olarak, çırçır döneminde çırçır işletmeleri, elyafı ile tekstil sektörü, tohumundan elde edilen yağ ile yağ ve yem endüstrisi, linterleme işlemi yapılmasıyla kağıt endüstrisi gibi birçok alanda kullanılmaktadır.  Tarımsal üretimde ülkemiz pamuk verim oranı olarak dünyada ilk sıralarda yer almaktadır. Ülkemiz için bu kadar önemli olan bu değerin korunmasını diliyorum….

KAYNAKÇA

Ziraat Mühendisi Halil İbrahim SAYAR

Fotoğraflar: Ziraat Mühendisi Halil İbrahim SAYAR

Bu yazıma “Kültür”, “Peyzaj” ve “Peyzaj Hafızası” tanımları ile başlamak istiyorum. Bunların ilki sıkça duyduğumuz bir çok zaman ayağımıza ket vurmasından dert yandığımız bazı zamanlar ise gurur duymamızı sağlayan “Kültür” ikinci tanım ise kültürün sahnesi olmuş “Peyzaj” ve son olarak bu iki olgunun meydana getirdiği “Peyzaj Hafızasını” oluşturacak  “Kültürel Peyzaj” bu iki olgu, peyzaj ve kültür bana göre ayrılmaz  ve birbirini tamamlayan iki önemli değerdir.  Çünkü eğer nesillere mal olacak bir olay ve/veya bir durum ortaya çıkacaksa öncelikle bir sahneye (Mekan’a, Yer’e) ihtiyaç duyulacaktır. Ve bu mekanların tıpkı biz insanların olduğu gibi hafızası vardır. Mekanı veya yeri mekan yapan/yer yapan coğrafi yapılarının yanı sıra biyotik ve abiyotik etkilerin birleşimidir. Kültürel peyzajlar bu iki faktörün birleşimiyle meydana gelir. Peyzajın hafızasını oluşturacak olan, Kültür, Peyzaj ve Kültürel Peyzaj tanımına gelecek olursak:

Kültür

Kültür, insanlığın var olmasından bu yana yaşam deneyimlerinin tamamı olup bunların sonraki nesillere aktarılarak devamlılığının sağlandığı yaşam biçimi, yaşama aracı olmuş her şeyi kapsamaktadır.  

Peyzaj

Peyzaj, Avrupa peyzaj Sözleşmesinde “İnsanlar tarafından algılandığı şekliyle, karakteri tabii veya insanî unsurların eyleminin ve etkileşiminin sonucu olan bir alan” olarak tanımlanmaktadır.

Kültürel Peyzaj

Kültürel peyzaj, Amerikan Peyzaj Mimarları Topluluğu (ASLA) tarafından 1994’te “tarihi bir olay, etkinlik veya kişiyle ilişkili veya diğer kültürel veya estetik değerleri sergileyen, hem kültürel hem de doğal kaynakları ve buradaki yaban hayatı veya evcil hayvanları içeren bir coğrafi alan” olarak tanımlanır.

Peyzaj Hafızası

İnsanlar yaşamın fiziksel deneyimleri ve anıların birikmesi sonucunda yaşamsal süreçlerini tamamlarken anı ve fiziksel yaşam katmanları artarak kişinin belleğini meydana getirir. Peyzajlarda tıpkı biz insanlar gibi katmanlardan bu katmanların bir araya gelmesi ve birbirleri arasında ki ilişkiler sonucunda oluşurlar.

İnsanın ve insanın üzerinde herhangi bir etkisinin görülmediği hava, toprak, su ,hayvanlar yani canlı ve cansız bütün varlıkların bir arada oluşturdukları ekolojik bütünlüğe doğal peyzaj denir. Doğal peyzaj başta insan olmak üzere bütün canlı varlıkların hayatlarını idame ettirebilmelerindeki en önemli kaynaklardır. Doğal peyzaj arazi ve iklim şartlarının çeşitli varyasyonları sonucunda şekillenirler. Bu varyasyonların sonucunda peyzajları meydana getiren biyotik ve abiyotik kodlar peyzajın katman katman oluşmasını sağlamaktadır, bunun sonucu olarak peyzajın doğal hafızasının kodları meydan gelir.

Peyzajların kendileri katmanlardan meydana gelirken, bizlere doğa ve kültür arasında katman olurlar. Bu . Doğanın var olması insanlığın varlığından çok öncesine dayanmaktadır. Kültür ise doğal faktörler sonucunda var olmuş, insanların eylemleri sonucunda var olan bir olgudur. Burada sözü edilen doğal faktörler peyzajların coğrafi faktörleri sonucunda meydana gelmiştir. Kültür, insan ve doğa arasındaki etkileşimler sonucunda oluşmuştur.

 Peyzajların coğrafi konumlarına bağlı burada bulunan insanların yaşayış şekilleri, değer yargıları, inançlar ve üretim faaliyetleri ve peyzajı deneyimleme biçimleri doğal olarak farklılık gösterir. Bu gibi sebepler neticesinde peyzajlarında varlıkları boyunca belleklerinin oluşuğu ve bu belleği besleyen olaylar ve etmenlerin olduğu kanısı ortaya çıkmaktadır. Peyzajların tıpkı biz insanlarda olduğu gibi hafızası vardır. Ve bu hafıza abiyotik ve biyotik kodlar olarak ikiye ayrılır. İklim, topoğrafya, hidroloji, flora ve fauna gibi etmenler peyzajın kodlarını meydana getirir. Mekanlara veya yerlere kodlanan bu faktörler sonucunda üzerine birde biz insanların bu alanlara yükledikleri anlamlar ile beraber bir bütün olarak değer yargılarımıza destek çıkmaktadır.

Sonuç olarak; peyzajlar meydana geldikleri katmanlar neticesinde doğal bir hafızaya sahiptirler, bunun yanında sahne oldukları olaylar sonucunda insanların değer yargılarının oluşmasına aracı olmuş olurlar. Bu olaylara sahne oldukları için peyzajın artık kültürel değerlerimiz içinde yer edinmesiyle kendi doğal katmanlarına ek olarak abiyotik katmanları oluşturulmuş olur. Ve bu sayede peyzajın meydana geldiği biyotik ve abiyotik kodlarla beraber hafızası oluşur. Her yerin bir belleği vardır. Bu bellek somut ve soyut değerler neticesinde meydana gelir. Kendi belleğimize elle dokunamayacağımız gibi mekanların/yerlerin belleğine somut bir kavram olarak düşünmek doğru olmayacaktır.

Dünya bir sahnedir der Shaekspeare ;
Bütün dünya bir sahnedir…
Ve bütün erkekler ve kadınlar
sadece birer oyuncu…
Girerler ve çıkarlar.
…

Ve bu sahnenin bir belleği vardır.

Kaynakça

• Ertem, G., Tosun, S., Duman, Y., İzmir Kent Tarihi Üzerinden Peyzaj Hafızasını Okuma, Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, 2022
• Çatalhöyük Görsel: Arkeofili
• Efes Antik Kenti Görsel: antiquelodgecamp.com

Gotik, kelime olarak “ilkel olan” “barbarca” gibi anlamlara gelmektedir. Bu ismi Roma imparatorluğunu işgal eden Germen halkından almıştır. Gotik mimari sanat akımı daha sonraki dönemlerde resim ve heykellerde de boy gösterecektir.

Akım genel olarak korkuyu, karanlığı ve bunların yanında ilginç bir şekilde romantizmi simgelemektedir. Gotik bir yapıya bakarken ilk izlenimlerim genel olarak yapının buram buram güç kokan kocaman bir sessizlik olması. Bunun yanında bütün o detaylarında sizi kendisine doğru çeken mükemmel detaylar ve romantizmi hissetmemek mümkün değil en azından kendi adıma…

 12 yüzyılın başlarından 16 yüzyılın sonlarına kadar etkisi görülmüş olan bu mimari akımın doğduğu yer Fransa’dır. Dönemin mimari yapılarına baktığımız zaman dikey yönde çok uzun, heybetli yapılar oluşu dikkati çekmektedir. Bunun en önemli sebebi olarak o dönemde kilisenin otoritesinin sarsılmasıyla beraber gövde gösterisi yapmak kilisenin hala en güçlü oluşum olduğunu ispatlamak olduğu gösterilmektedir. Bunun yanı sıra göğe doğru yükselen bu yapılarla tanrıya doğru, ışığa doğru bir yönelim simgelenmiştir.

Gotik Mimari Özellikleri

Bu mimari akımın en belirgin özellikleri; uçan payandalar, tonozlar ve sivrilerek göğe doğru uzanan kulelerdir. Gotik mimari akımından esinlenerek yapılmış bütün yapıların en önemli özelliği çok yüksek yapılar olmalarıdır. Yapılarda o kadar yüksek katları çıkabilmek mimari ve mühendislik açısından duvarlarının daha ince yapıda olmasıyla mümkün olmuştur. Duvarların ince olması dayanımını etkilemesinden dolayı yapının sağlamlığının desteklenebilmesi için yapı duvarlarına çok sayıda payanda kullanılmıştır. Kaburgalı tonozlar kullanılarak basınç orantılı olarak dağıtılmış ve sivri kemerler tercih sebebi olmuştur. Ki bu kemerler gotik yapıların kendine has karakteristiklerinin oluşmasında en önemli etkenlerden bir tanesidir. Bu yapılarda kullanılan payandalar, tonozlar ve kelelerle yapının total ağırlığı dağıtılmıştır.

Gotik mimari yapıların en önemli özelliklerinden bir diğeri ışığın kullanımıdır. Çok yüksek tavanlı bu yapılar özellikle aydınlık ve ruhani bir ortam yaratılmak üzere tasarlanmıştır. Yüksek tavanlı yapılarda yer alan büyük yüksek pencereler gül motifleri, renkli kristalize camlar kullanılarak bir yandan güneş ışığından maksimum fayda sağlanması hedeflenirken bir yandansa ruhani bir ortam yaratılmıştır.

Başta İtalya, Fransa olmak üzere Avrupa’nın bir çok yerinde gotik mimari yapıları görmek mümkündür. Bu yapılara örnek verilecek yapıların başında maalesef 2019 yılında yangına maruz kalarak zarar gören Fransa’daki Notre Dame Katedralidir. İtalya’da Canterbury katedrali, Westminster Abbey, Salisbury Katedrali gibi önemli yapılar örnek gösterilebilir. Almanya’da Aachen Katedrali, Frankfurt Katedrali gibi önemli yapılar örnek verilebilir. İspanya’dan , İtalya’dan, Polonya’dan bir çok örnek vermek mümkündür.  

Doğal bitkiler bir bölgede hiçbir müdahale olmadan sadece yabani olarak yetişebilen bitkiler olarak algılanmamalıdır. Evet hiçbir etken olmadan yetişen doğal bitkilerde vardır ancak bir bölgeye özgü her doğal bitki aynı şekilde yetişmemektedir. Bazı bitki türleri (genellikle insan müdahalesiyle) tohumlarının taşındığı bazı bölgelere çok iyi adaptasyon sağlamış bölgenin doğal bitkisi olmuştur. Doğal bitki bir yerin iklimine, jeolojik yapısına adaptasyon sağlamış, yaşamını doğal olarak devam ettirebilen, ekstrem bir müdahaleye ihtiyaç duymayan veya en minimum seviyede müdahale ihtiyacı duyan bitkilerdir.

Peyzaj mimarlığında bitkiler yaşam alanları planlama ve tasarım projelerinde kullanılan en önemli girdilerdendir. Yeşil alanların ana tasarım ve planlama girdisini bitkiler oluşturmaktadır. Bitkiler gerek ekolojik gerek estetik gerekse fonksiyonel açıdan birçok önemli görevi yerine getirmektedir. Bu sebeple peyzaj planlama çalışmalarında bitkilendirme birçok açıdan önemli bir konumda yer almaktadır. Bitkisel tasarımlarda elbette estetik olarak göze hitap etmeleri önemlidir ancak bu bitkisel projelendirmelerde tek gaye haline gelmemelidir. Peyzajın en önemli elemanlarından olan bitkiler ekolojik, ekonomik ve fonksiyonel olarak birçok özellik üstlenmektedir.

Bir ekosistem bütün halinde içinde yer alan bitkiler, hayvanlar ve cansız tüm varlıkları ile birbirleriyle ilişkileri de dahil olmak üzere ekosistem içerisinde adaptasyon yeteneği geliştirmişlerdi. Bu yüzden peyzaj bitkilendirme projelerinde doğal yurtlu bitkilerin kullanımı hem ekolojik hem ekonomik açıdan birçok fayda sağlayacaktır.

Bitkiler bulundukları bölgede adaptasyon geliştirirken hayvanlarda adaptasyon geliştirmekte ve bu ekosistemde yer alan bir bitki herhangi bir hayvan için besin değeri taşıyabilmektedir. Bu etkileşimler sonucunda ekosistemde besin ağı meydana gelmektedir. Bölgede (ekosistemde) var olan bir bitkinin artık kullanılmaması veya yerini başka bitkilere bırakması besin zincirinde kopukluk meydana getirecektir.

Şöyle varsayarsak; Ekosistemde yer alan bir A bitkisi olduğunu ve bu bitkinin ekosistemden çıkarıldığını varsayalım. A bitkisi ile beslenen B hayvan popülasyonu besin miktarı azaldığından veya yok olduğundan B popülasyonunda azalmalar ve rekabet meydana gelecektir. B hayvan popülasyonu ile beslenen C hayvan popülasyonu yeterince B hayvanı olmadığından besin kaynağı eksikliği çekecek ve azalma, rekabet C popülasyonunda da meydana gelecek ve bu şekilde büyüyerek devam edecektir. Sonuç olarak bütün besin zincirinin ve doğal olarak biyoçeşitliliğin değişmesi genellikle bozulmasına sebep olacaktır.

Ekonomik açıdan bakıldığı zaman, bölgenin doğal bitkileri sistem girdileri ile yaşamlarını sürdürmeye uyum sağlamış, bölgeden sağlayabildikleri kaynaklarla çok ekstrem müdahalelere ihtiyaç duymadan yaşayabilmektedirler. Peyzaj alanlarında doğal bitkilerin kullanılması aşırı besin ve su kullanımını en aza indirgeyecektir.

Yaşam alanlarımız tamamen kapalı mekanlardan ibaret değildir. Ev bahçesi veya balkon gibi yarı açık mekanlarda bizler için yaşam alanı oluşturmaktadır. Özellikle son yıllarda Covid-19 salgınıyla beraber evlerimizde ve varsa balkonlarımızda doğal olarak daha çok vakit geçirmeye, bu yarı açık yaşam alanlarımız ile daha çok ilgilenmeye başladık. Birçoğumuz için bu zaten süregelen bir alışkanlıkken bir çoğumuz için ise son zamanlarda alışkanlık haline gelmiştir.

Ev ve villa bahçelerinde modern tasarımlar artık daha çok tercih sebebi olmaktadır. Bunun en büyük sebebi ise modern tasarımlar sayesinde sade ve şık görüntüler elde edilebilmesidir. Bahçelerinizde modern, sade ve şık görüntüler oluşturmanın yanı sıra kaliteli vakit geçirebiliyor olmak oldukça önemlidir. Hem modern, şık görüntüler elde etmek hem de kaliteli vakit geçirebilmek için öncelikle dikkat edilmesi gereken konu sahip olduğunuz alanı çok fazla daraltmadan çok fazla bitki veya bahçe mobilyalarıyla boğmadan özgürce hareket alanı sağlayacak tercihler yapmaktır.

Bahçelerinizde en önemli unsur peyzaj tasarımıdır. Öncelikle bahçenin büyüklüğüyle doğru orantılı olacak şekilde program elemanları belirlenmelidir. Bunlar kullanıcının hobi ve zevkleri doğrultusunda alınacak kararlar olduğundan ötürü değişkenlik gösterebilmektedir.  Bahçelerde modern tasarımlar elde etmek isteniyorsa bitki seçimi, bunun yanında bitkilerin arkasına veya altına fon oluşturmak için kullanılacak malzeme seçimi son derece önemlidir. Örneğin, bahçede vurgu yapması açısından soliter bitki seçimlerinin arkasına veya altına ahşap tercih edilerek ahşap ve yeşilin mükemmel uyumu sayesinde şık görüntüler elde edilebilir. Bunun yanında çim alanların bitişiğinde taş kullanılarak renk ve doku açısından şık uyumlar elde edilebilir. Yürüyüş yollarında klasik yapısal malzeme döküp geçmekten ziyade adım taşlı yollar tercih edilebilir, bu adım taşlarının aralarına yine hangi malzeme olduğu göz önünde bulundurularak, taş veya çim derzleriyle modern görüntüler elde edilebilir. Bitki ve yapısal malzemelerin yanında bahçe aydınlatmaları ve bahçe mobilyaları son derece önemlidir.

Bahçenin peyzaj tasarımında yapısal ve bitkisel tasarımlar gerek tasarım çizgisi gerekse de kullanılacak malzemeler açısından uyum içinde, gözü yormayan ve işlevsel kullanımlara olanak sağlayan çözümler içermelidir. Bitkisel tasarım yapılırken tasarım ilke ve unsurları göz önünde bulundurularak, çizgi, renk, doku gibi unsurlar göz önünde bulundurulmalı bahçe ve ev bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Bahçelerinizde yapacağınız düzenlemelerde yatırımlarınızın boşa gitmemesi ve istenilen görüntülerin elde edilebilmesi için peyzaj mimarları ile çalışmanız doğru seçimler yapılması ve istenilen görüntülerin yakalanması açısından önemlidir.

Çınar ve Ihlamuru duymayan yoktur sanırım. Hepimizin çınar ağacına en kötü ihtimalle köy meydanlarında kahvenin önünde yer alan sembolik haliyle iyi kötü hakim olduğunu düşünüyorum. Çınar, ülkemizde doğal olarak yayılış gösteren Platanus orientalis (Doğu Çınarı) olarak bilinmektedir. Hızlı büyüyen Çınar Ağacı sık ve büyük yaprakları, uzun boyu ile gölge ağacı olarak kullanılır. Kışın yapraklarını döker. Ihlamura gelince hiç yoksa grip olduğumuz zamanlarda illaki etrafınızda biri veya birileri ıhlamur kaynatıp içmenizi şiddetle tavsiye etmiştir. Ihlamur Ağacı Tilia tomestosa (Gümüşi Ihlamur) yine ülkemizde doğal olarak yetişen, kalp şeklinde yaprakları, beyaz ve mis kokulu çiçekleriyle gölgeye dayanıklı, gölgede yetişebilen bir türdür. Kışın yapraklarını döken ıhlamurun çiçekleri ve yaprakları kurutularak çay yapımında kullanılır.

Gelgelelim ki bu iki ağaç mitolojide ölümsüz aşkı simgeler. Baukis ve Philemon. Ben ne zaman ki bu mitle karşılaştım nerde ulu bir çınar görsem ona dolanan bir ıhlamur ağacı aramaktan kendimi alamıyorum..

Efsaneye göre; Bugünkü Bergama ovasında küçük bir köyün sakinleri canla başla çalışarak, kazançlarına kazanç ekleyip topraklarını işleyerek gün geçtikçe zenginliklerine zenginlik katmışlardır. Ancak insanoğlu ya  ne zaman ki refah seviyeleri artmaya kazançları bollaşmaya başlamış bir zamanlar dua ettikleri , yardım istedikleri hediyeler sundukları tanrılarını unutmuşlar.  Baukis ve Philemon bu köyde yaşayan yaşlı bir çift bütün bu gözünü hırs bürümüş köylülere inat birbirlerine duydukları saygı, sevgi ve karınlarını doyuracak az bir yiyecekleriyle köyün dışında derme çatma kulübelerinde bu dünyadan bihaber yaşarlarmış. Tanrılar gün geçtikçe insanların kendilerini unutmalarına daha çok sinirlenmişler ve Zeus bir gün oğlu Hermes’i de yanına alarak fakir bir kılığa bürünmüş ve köye birde yakından bakmak insanlarının kalbini sadece hırsın bürümediğini, hala bir parça sevgi ve merhamet bulabileceğini umarak ziyaret etmeye karar vermiş.

Köyde kimin kapısını çalsalar ya müsait olmadıklarını yada yiyecek hiçbir şeyleri olmadığını söyleyerek bu iki tanrı misafirini herkes geri çevirmiş. Zeus ve Hermes son çare köyün dışında derme çatma kulübeye doğru yol almışlar. Philemon ve Baukis bu iki tanrı misafirini o kadar içtenlikle karşılamışlar ki Philemon mutfağında ne var ne yok hemencecik misafirlerine pişirmiş, Baukis ise ateşi iyice harlayarak soğuktan titreyen misafirlerine oturacak yer yapmış ve hep beraber sofraya oturmuşlar. Baukis ve Philemon utana sıkıla fıçının dibinde kalan  iki kadeh şarabı doldurdukça arttığını fark etmişler ve bu iki tanrı misafirinin hiçte sıradan insanlar olmadıklarını o zaman anlamışlar. Zeus ve Hermes karınlarını doyurup kalktıktan sonra yaşlı çift bütün köyün sular altında kaldığını kendi kulübelerinin ise tapınağa dönüştüğünü şaşkınlıkla farketmişler. Tanrı Zeus “Ey cömert insanlar dileyin benden ne dilerseniz” demiş. Bunun üzerine Baukis “Tanrım lütfen beni bu dünyada Philemonsuz, Philemoonu da bensiz bırakma” demiş. Uzun yıllar tanrının tapınağında rahip ve rahibesi olarak yaşarlar. Bir gün Baukis bahçede sevgilisi Philemon ile dinlenirken kök salmaya vücudundan dalları çıkmaya ulu bir çınar ağacına dönüşmeye başlamış. Bunun üzerine Philemon’un narin gövdesi ise bu ulu çınara dolanan kalp şeklinde yaprakları olan beyaz mis kokuluy çiçekli bir ıhlamur ağacına dönüşür. Bu dünyadan tamda istedikleri gibi birbirlerinin yokluğunun acısını yaşamadan saygı ve sevgi içinde insan yaşamları son bulur.

Efsane ya bu hangimize ne kadar dokunur kimi ne kadar etkiler bilinmez. Ama ben inanmayı seçenlerdenim. Hayatta her şeyin bir anlamı olduğuna, sevginin ve saygının kalbimizden asla eksik olmaması gerektiğine inanıyorum. Bu yüzden ne zaman bir çınar ağacı görsem gözlerim yakınlarında ona dolanmayı bekleyen bir ıhlamur aramaya devam edecek.

Kaynakça

1. https://tr.wikipedia.org/
2. Arkeorehberim

Canlıların varlıkları doğrudan ve dolaylı olarak birbirlerine bağlıdır. Dünya üzerinde yer alan hiçbir hayvan, bitki, cansız varlık, insan etrafındaki dünyadan bağımsız değildir. Her şey birbiriyle doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkilidir ve birbirini öyle veya böyle etkilemektedir. Bu yazımda bu etkileşimler içinde dünyanın, ekosistemlerin devamlılığı için hayati öneme sahip arılar ve bitkilerde tozlaşma hakkında yazıyorum.

Dünyada Kaç Arı Türü Vardır?

ARI” kelimesini duyunca bir çoğumuzun ilk etapta aklında “BAL” ve “BAL ARILARI” canlanmaktadır. Ancak, dünyada yaklaşık olarak 25.000 farklı türü olduğu tahmin edilen arılar birçoğumuzun bildiği üzere sadece bal arılarından ibaret değildir. Arılar, zar kanatlılar takımına ait Apoidea familyasını oluşturan tüm böcek türleridir. Genel olarak bal arıları dışındaki arılar yabani arı olarak anılmaktadır. Ülkemiz coğrafi konumu nedeniyle dünya üzerinde yer alan birçok arı türüne ev sahipliği yapmaktadır.

Bitkilerde Tozlaşmayı Sağlayan Faktörler

Bitkiler tozlaşma ile ürerler ve bu rüzgâr, su ve böcekler gibi aracılar sayesinde gerçekleşmek zorundadır. Bitkilerde tozlaşmanın çok büyük bir kısmı böcekler sayesinde gerçekleşir. Bitkiler sadece pasif hareket yeteneği olan, belirgin bir yer değiştirme yetisine sahip olmayan canlılardır. Tür devamlılıklarını sağlayabilmeleri için, erkek çiçekte üretilen polenlerin dişi tepeciğine taşınması ve böylece döllenmenin gerçekleşmesi gerekir. Bu olaya tozlaşma, bitkilerin döllenmesidir. Bu yüzden üreyebilmeleri türlerinin devamlılığı için diğer canlılara veya doğal etmenlere muhtaçtırlar. Burada en büyük rolü arılar üstlenmektedir. Bitkilerin tozlaşmasında rol alan böceklere polinatör böcekler denir. Arılar bitkilerin tozlaşmasında en önemli role sahip böcek türleridir. Dünyadaki tozlaşmanın çok büyük bir oranı arılar sayesinde gerçekleşir.

Bitkilerde Tozlaşma Nasıl Olur?

Arılar, sürekli polen-çiçek özü, meyve suyu arayışındadır. Güzel kokular, dikkat çekici renkler, bal özü gibi etkenler arılar için dikkat çekici unsurlar olup onları kendilerine çekmektedir. Bu yüzden birbirleriyle sürekli rekabet halinde olan bitkiler renkleri ve kokularıyla böcekleri cezbederek döllenebilmeleri için aracı olarak kullanırlar. Bitkiler, bal özü içerdiklerinin bir göstergesi olarak canlı renkleri, güzel ve keskin kokularıyla arıları cezbederek onları kendilerine çekerler. Arılar bu hoş kokular ve göz alıcı renklerin sonucunda bal özü ile ödüllendirileceğini bilirler. Doğada danışıklı dövüş olarak adlandırılabilecek olan bu olay sonucunda arılar bal özlerine kavuşurken bitkilerin polenleri erkek organdan dişi organa taşınırken döllenmeleri yani türlerinin devamlılığını garanti altına almış olurlar.

Yani etrafınızda arılar uçuşuyor ve üzerinize konuyorsa endişe etmenize gerek yok bu doğanın en güzel renklerini ve kokularını kovalayan canlı için ilham kaynağı olacak kadar cezbedici kokulara veya renklere sahip olduğunuzun bir göstergesidir.

Peyzajların Sürdürülebilirliği için Böcekler Gereklidir

Dünya üzerinde döllenmek için böceklere ihtiyaç duymayan bitki sayısı son derece azdır. Tükettiğimiz besinlerin yaklaşık olarak %80’ini bitkiler tarafından sağlanmaktadır. Ve bitkilerin tozlaşmasının %66-%77’si arılar tarafından gerçekleştirilmektedir. Arılar gittikçe tükenen kaynaklarımız düşünüldüğü zaman hem bizim tüketeceğimiz besinler hem de ekosistemde bitkilerin devamlılığı için hayati öneme sahiptirler. Ekosistemlerin devamlılığının sağlanabilmesi bitkiler ve polinatör böcekler arasındaki ilişkiye bağlıdır. Peyzajların değişime uğraması, doğaya yapılan insan müdahalelerinin artması arı popülasyonlarında azalmaya neden olmakta ve bu durum doğal olarak bitkilerin dengeli çoğalamamasına; ekosistem dengelerinin alt üst olmasına sebep olmaktadır.

Özellikle zararlılarla mücadelelerde kullanılan zirai ilaçlar birçok sorunu ortadan kaldırırken pek çok yararlı polinatör böceğin sayısının azalmasına, yok olmasına sebep olmaktadır. Arılar insektisitlere doğrudan veya meyveler, çiçekler aracılığıyla maruz kalırlar. Bu arılar dolayısıyla bitkiler, insanlar ve ekosistemler için tehlike çanlarının çalması anlamına gelmektedir. Bitkilerin tür devamlılığının %66-%77 civarında arılar tarafından gerçekleştirildiği düşünüldüğünde bunun için ciddi önlemler alınması gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır.

Tarımda gelişmiş ülkeler bitkilerin tozlaşmasının optimum düzeyde olmasına çok dikkat etmiş ve özelikle 1960’lardan itibaren birçok çalışma yapılmış ve ciddi miktarlarda yatırım yapılmıştır. Yapılan birçok araştırma özellikle bal arıları tarafından gerçekleşen tozlaşmalar sonucunda ürün kalitesinin ve veriminin oransal olarak daha yüksek olduğunu ortaya koymaktadır.

Arıların Sevdiği Bitkiler

Son zamanlarda birçok peyzaj firması veya peyzaj mimarı tasarımları / planlamalarında polinatör evlerini veya arıları kendilerine çeken bitkileri kullanmayı tercih ederek arıları kent içine taşıyarak bitkilerin tozlaşmasını desteklemeyi, arttırmayı hedeflemektedir. Arıları kendilerine çeken bir kaç bitkiye örnek verecek olursak. Bunlar;

 Limon Otu – Melissa officinalis

Hodan – Borago officinalis

Aynısefa – Calendula officinalis

Frenk soğanı – Allium schoenoprasum

Lavanta – Lavandula officinalis

Nane – Mentha piperita

Kekik – Thymus vulgaris 

Biberiye – Rosmarinus officinalis

Adaçayı – Salvia officinalis

Ayçiçeği  – Helianthus annuus

Bu yazımda yangın ekolojisinden bahsetmek istiyorum. Şu an ülkemizde ciddi boyutlarda devam eden orman yangınları görülmekte. Şu ana kadar birçok ormanlık alan, tarım arazisi, yüzlerce hayvan, yerleşim yerleri, birçok insan bu yangınlardan ciddi boyutlarda etkilenmiş durumda. Ormanlar bu dünyanın her şeyi çünkü nefes alamazsak ölürüz. Şu an ölüyoruz. Nefesimiz yavaş yavaş yok oluyor.

Yangın, insan müdahalesinin olmadığı durumlar dışında, dünyada insanların var olmasından çok öncesine dayanmasıyla beraber, bazı orman ekosistemlerinin devamlılığını sağlayabilmesi için gerçekleşen doğa olayıdır. Bu ekosistemlerde zaman içinde bitkiler yangınlara maruz kaldıkları için yanma ihtimallerine karşılık savunma sistemleri oluşturmuşlardır.

Birçok bitki yeryüzüne ulaşabilmek adına tohumlarını yıllarca toprağın altında yeterli sıcaklığın ve dumanın tohumla buluşması için bekletebilmektedir. Yani aslında doğru bilinenin aksine yangınlar evet birçok bitkinin tamamen yok olmasına sebep olur ancak aynı zamanda birçok bitkinin yaşayabilmesi veya yaşlı bireylerini ortadan kaldırarak genç vejetasyonlar üretebilmesine zemin hazırladığı gerçeğini unutmamak gerekir.

Çünkü dünya dinamik bir yapıdadır. Yani bu gezegen canlı, devinimleri var; tıpkı insanlar gibi bazen çok yorulabilir, düşebilir ama her seferinde kendini yeniden onarabilecek yetiye ve güce sahiptir. Yangınlar, tabi ki doğal olarak gerçekleşenler bu devinimin bir parçasıdır aslında. İnsanlar yokken de ormanlar, çalılılar, makiler vs. yanıyordu birçok bitki tamamen yok oluyor birçoğu yeniden doğuyor ve bu süreçler boyunca bitkiler bu doğa olayına karşılık adaptasyon geliştiriyordu.

Tabi şu an içinde bulunduğumuz iklim değişikliği nedeniyle hiçbir doğa olayı normal seyrinde ilerleyememektedir. Orman yangınları başta olmak üzere birçok doğal felaket buna dahil. İnsan, çıkarları ve egosu uğruna doğanın doğal işleyişine o kadar çok yanlış müdahalelerde bulundu ki bu saatten sonra doğada hiçbir şeyin doğal seyrinde devam etmesini bekleyemeyiz.

Ancak bu üzerinde yaşadığımız bildiğimiz ve bilemediğimiz mükemmel denge ve işleyişteki bu gezegen kendini nasıl iyileştireceğini unutmuş değildir. Bu sistemin kendi içinde zaten var olan ancak biz insanların yanlış kullanımları sonucunda tükettiği eksikliklerini sağlamamız gereklidir.  

YANGIN SONRASI BİTKİ DAVRANIŞLARI ve ALANDA YAPILMASI GEREKENLER

Dünyada her yıl yüzlerce doğal veya insan etkisiyle meydana gelmiş yangın görülmektedir. Bu alanlarda yapılan yüzlerce araştırma göstermiştir ki özellikle Akdeniz bitki örtüsüyle kaplı alanlarda meydana gelen yangınlar sonucunda bitki örtüsü hızlı bir şekilde yeşerebilmekte kendini onarabilmektedir. Bunun asıl nedeni Akdeniz doğal bitki örtüsünde yer alan birçok bitkinin yangına adaptasyon sağlamış olmasıdır.

Akdeniz bitki örtüsünün hâkim olduğu ormanlık veya çalılık alanlarda meydana gelen yangınlar sonucunda birinci yıl içinde yangına uyum sağlamış bitkiler alanda yeniden yaşam belirtisi gösterirler. Türkiye’de yangınlardan en çok etkilenen bitki topluluğu büyük çoğunlukta yangın adaptasyonu olan Pinus halepensis(Halep Çamı) ve Pinus brutia(Kızıl Çam) türlerinden meydana gelmektedir. Yangından sonraki ilk birkaç yıl içerisinde yapılan araştırmalar gösteriyor ki alanda bir bitki havuzu meydana geliyor bu havuzdan bitkilerin bir kısmı şartlara uyum sağlayamayarak alandan tamamen temizlenirken bir kısmı alanda varlığını devam ettirmekte ve bir diğer gözlem ise yangın öncesinde alanda bulunmayan türlerin yangından sonra görülmeye başlanmasıdır.  

Yangınlardan sonra (özellikle taç yangınları dediğimiz boylu ağaçların taçlarının yanmasına sebep olan büyük yangınlar) ormanlık alanların taç yapısında açıklıkların oluşmasıyla güneş ışınları direk toprağa ulaşır ve buna bağlı olarak alanda en hızlı görülmeye başlanan türler tek yıllık otsu bitkilerdir. Bunlar toprağın tohum bankasında bulunan yangın takipçisi (fire followers) olarak adlandırılan bitkilerdir. Genellikle baklagiller familyasına ait bitkilerdir. Bunların yanında yangından sonra alanda hızlı bir şekilde gelişim gösteren bir diğer bitki türü ise Ladenlerdir (Cistus spp.). Toprağın tohum bankasında yer almayıp fırsatçı türler olarak adlandırılan Buğdaygiller (Poaceae) veya Papatyagiller (Asteraceae) gibi bitki tohumları rüzgâr, yağmur, hayvanlar gibi başka etmenlerle alana gelen/getirilen otsu bitki türleri olarak alanda yangından sonra ki yakın zamanda gözlemlenen türler arasındadır.

Her ekosistemde olduğu gibi içinde yer alan canlılar ekosistem rejimleriyle bağlantılı adaptasyonlar geliştirirler.  Bu yüzden doğal yangın rejimleri dışında gerçekleşen yangınlar bitkilerin adapte oldukları şartların beklenmedik bir şekilde ve boyutta değişmesine buna bağlı olarak bitkinin buna hazırlıksız yakalanmasına sebep olmaktadır. Artan nüfus yoğunluğunun beraberinde süregelen iklim değişikliği maalesef ki doğal rejimlerin işleyişini bozmuş dünyanın ayak uydurmakta zorlandığı bir hızda ve sıklıkta tahribatlara yol açmıştır. Şu anda dünyada meydana gelen birçok orman yangını insan kaynaklı olmaktadır. Bunun sonucunda bitkilerin bu kadar sık gerçekleşen ve sıklığı sürekli değişen yangınlara adaptasyon sağlamaları zorlaşmaktadır.

Ancak yukarıda da belirttiğim gibi bu gezegen nasıl iyileşeceğini unutmuş değil. İyileşmesi için gerekli olan materyallerini biz insanlar tükettiğimiz için takviyede bulunmamız gerekiyor. Yani sanılanın aksine orman yangınlarından sonra alana yoğun bir müdahale şeklinde fidan dikmek ekosistem sağlığı ve devamlılığı açısından son derece zararlı ve yanlış bir uygulamadır.

Yapılması gereken öncelikle yangının çıktığı alanın koruma altın alınması, rant’a kurban gitmesine izin verilmemesidir. Yeterli zaman tanındığı süreç zarfında ormanlık alan kendini yenileyecektir. Bir süre sonra yeterli bitkinin olmadı gözlemlenen alanlara takviye olarak fidan dikimleri yapılabilir ancak yapılacak olan fidan dikimleri alanda var olan bu şartlara uyum sağlamış bitkiler olmalıdır. Çünkü her bitki türünün adaptasyonunu farklı bir şekilde gerçekleştirdiğini unutmamak gerekir. Yangından sonra alana dikilecek bitki bu adaptasyonlara sahip olmalıdır. Örneğin Pinus brutia (Kızıl Çam) orman yangınlarının olduğu alanlarda dikilebilir. Alana hızlı uyum sağlayacak böylelikle ormanda gençleştirme sağlıklı bir şekilde olacaktır.

Orman yangınları çok büyük hasarlara neden olmakla birlikte bazı orman ekosistemlerinde değişen iklim koşullarına uyum sağlayabilecek yeni tür varyasyonlarının ortaya çıkmasına olanak sağlayabilmektedir.

KAYNAKÇA

1. DUYGU DENİZ KAZANCI, “AKDENİZ BİTKİLERİNİN YANGIN SONRASI ÇİMLENME ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ” Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin Biyoloji Anabilim Dalı, 2014.
2. Kavgacı, A., Tavşanoğlu, Ç., “AKDENİZ TİPİ EKOSİSTEMLERDE YANGIN SONRASIVEJETASYON DİNAMİĞİ” Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Müdürlüğü, PK 264, 07002, ANTALYA, Hacettepe Üniversitesi, Biyoloji Bölümü, Ekoloji Anabilim Dalı, Beytepe, 06800, ANKARA.
3. BBC NEWS TÜRKÇE/ https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-57996552 Son Erişim Tarihi:05.08.2021