Kurakçıl peyzaj son yıllarda giderek daha fazla gündeme gelse de, uygulamada bazı kafa karışıklıkları olabiliyor.  Çoğu zaman “az su isteyen bitkiler ve bol taş” olarak yorumlanan bu yaklaşım için aslında bu ifadeler yeterli değildir. Çok daha bütüncül ve artık ‘tasarım ilkesi’ olmaktan çıkıp zorunluluk haline gelmiş bir peyzaj düzenleme yöntemidir.

Doğru uygulanmadığında ise hem estetik hem de ekolojik açıdan beklenen faydayı sağlamaz. Bu yazıda, kurakçıl peyzaj uygulamalarında en sık yapılan beş temel hatayı ve bu hataların nasıl önlenebileceğini ele alıyorum.

1. Taşı Fazla Kullanmak

Kurakçıl peyzajda çim alanların mümkün olduğunca az kullanılıp organik veya inorganik malçlar ile düzenlemeler yapmak esastır. Ancak inorganik malç malzemesi olarak dekoratif taşların (dolomit taş, granit taş, kuvars taşı vb.) fazla kullanılması taşların ışığı yansıtmasından kaynaklı olarak bitki kökleri etrafındaki sıcaklığı arttırarak bitkilerin kavrulmasına sebep olabilmektedir. Bundan kaçınmak için bitki diplerine organik malç kullanmak daha iyi bir çözüm olacaktır. Ayrıca dekoratif taşların altına yanlış örtü serilmesi (plastik örtüler) yine taşın çok yoğun kullanıldığı bahçelerde toprağın yapısının bozulmasına, organik maddece zayıflamasına ve hava almamasına sebep olabilir. Bu sebeplerden dolayı kurakçıl peyzaj düzenlemelerinde çim alanı azaltmak uğruna yarardan çok zararı olacak ölçeklerde taş kullanmamaya dikkat etmek gerekir.

Çim alanları azaltmak için çime alternatif olarak kullanılacak 9 yer örtücü bitkisine bu linkten ulaşabilirsiniz. 

2. Yanlış Bitki Seçimi & Yerli Bitki Kullanmamak

Kurakçıl peyzaj düzenlemelerinde su tüketimi ve bakım ihtiyacı az bitkiler kullanmak esastır. Su ihtiyacı az olan bitkilerin kullanıldığı bahçelerde önemli ölçüde sudan tasarruf yapılmaktadır. Ancak bir bölgede kurakçıl sayılan bir bitki dünyadaki her bölgede kurakçıl sayılır mı? Ya da şöyle soralım: Bir bölgede kurakçıl sayılan bir bitki kendisine uygun olmayan bir mikro iklime dikildiğinde hala sürdürülebilir bir bitki midir?

Cevap ne yazık ki hayır. Bir bitki mikro iklim şartlarına uygun olmayan bir bölgeye dikildiğinde adapte olabilmek için ekstra özen ve bakım gerektirecektir. İlk dikildiğinde uyum sağlayabilmesi için daha fazla sulama, daha fazla ilave besin, daha fazla kimyasal ilaçlama gerekebilir. Bu sebeple bitkiler seçilirken dikileceği alanın iklim şartları, toprak yapısı dikkate alınarak hem az su isteyen hem de o bölgede zaten doğal olarak yaşamaya uygun olacak şekilde seçilmelidir. En önemli anahtar yerel ve adaptasyonu yüksek bitkiler seçmektir. Ayrıca ithal bitkiler geldiği bölgelerden zararlı böcek ve hastalıkları da gittiği ülkeye taşıyıp yeni geldiği yerde yayılabilir. Bu sebeple farklı bir ülkede yapılan kurakçıl peyzaj düzenlemelerini kopyalamak yerine ülkemizde doğal olarak yetişebilen ve az su isteyen bitki türlerine yönelmeliyiz.

3. Sulama Sistemi Hataları

Kurakçıl peyzaj az su isteyen bitkilerle minimum su harcanması hedeflenen bahçelerdir. Ancak bazen nasılsa su ihtiyacı az olan bitkiler kullanıldı diye düşünülerek sulama sistemi özensiz ya da dikkatsiz yapılmaktadır. 

Tüm bahçelerde olduğu gibi sulama sistemi kurulurken bitkilerin su ihtiyaç derecelerine göre zonlamalar yapılır. Kurakçıl peyzajda her ne kadar zaten çoğunlukla az su isteyen bitkiler kullanılsa bile bu bitkiler arasında da bir derecelendirme yapıp tasarım aşamasında bitkileri ona göre yerleştirmek gereklidir. Benzer su ihtiyacı olan bitkilerle oluşturulan bitki adaları veya zonları aralarında derecelendirilip sulama sistemi ona göre planlanmalıdır.

Ayrıca bahçe her ne kadar kurakçıl peyzaj anlayışıyla yapılsa da yeni oluşturulan bahçeler ilk sene kontrollü ve düzenli sulama isterler. İlk seneden sulamanın ihmal edilmesi bahçe tasarım ve uygulamasının başarısız olmasına sebep olabilir. Bitkilerin bulunduğu ortama adapte olabilmesi için başlangıçta düzenli sulamaya ihtiyaç duyduğu unutulmamalıdır.

Kurakçıl peyzaj “bakıma ihtiyacı az olan” demektir. “Bakımsız bahçe” demek değildir.

4. Tasarım Hataları

Bahçeleri tasarlarken bitkilerin ihtiyaç duydukları ışık, nem, su ve sıcaklık miktarlarını dikkate alarak bahçeye uygun türlerin seçimi, bitkilerin doğru noktalara yerleştirilmesi oldukça önemlidir. Aynı zamanda bitki gruplarını yerleştirirken alanda kitle- boşluk dengesini doğru kurmak, bitki ve sert zemin renklerini dengeli seçmek, doku ve form ilişkisini kurmak gereklidir. Bu tasarım ilkelerinin ayarı kaçtığında tasarımın başarısı düşecek ve amaçladığımız sürdürülebilir bahçeler ortaya çıkmayacaktır.

Örneğin; beyaz podima taşı, gri granit taş ya da kuvars gibi zeminde dekoratif amaçla kullandığımız ve kurakçıl peyzajda da önemsediğimiz bu avantajlı ürün, farklı taş türleri arasında renk ve doku dengesi sağlanmadan kullanıldığında ortaya alanı olduğundan çok daha küçük ya da iç boğucu gösterebilir. Ya da bitki seçiminde monokültür (tek tür) mantığı ile tür çeşitliliğini çok sınırlandırmak istediğimiz doğal veya doğala yakın bahçe anlayışını sağlamayacaktır.

5. Bakım Hataları

Kurakçıl peyzaj “bakıma ihtiyacı az olan” demektir. “Bakımsız bahçe” demek değildir. Her canlı belirli bir düzeye kadar bakım gerektirir. Bitkilerin yerli ya da artık mikro iklime uyum sağlamış olanlardan seçilmesi daha az gübre ve ilaç kullanılması demektir; daha az su isteyen bitkilerden seçilmesi yıllık harcanan su miktarının önemli düzeyde azalması demektir; dekoratif taş kullanılması daha az yabani otla mücadelesi için emek ve ilaç kullanılması demektir; tür çeşitliliğine dikkat edilmesi hastalıklara karşı tüm bahçenin aynı derecede etkilenmesini engellemek demektir. Ancak tamamen bakım istemeyen bahçe diye bir şey yoktur.

Özellikle kurakçıl peyzaj özelinde yapılan bakım hataları için;

• Aşırı ve yanlış sulama
• Yanlış gübreleme (Kurakçıl peyzaj bitkilerinin gübre ihtiyacı genellikle daha azdır)
• Yanlış budama (geleneksel çit budamaları kurakçıl bitkiler için genellikle uygun değildir, ayrıca yanlış zamanda budama yapılması bitkilerin büyümesini engeller.)
• Çok yoğun ya da çok ince malç malzemesi kullanılması (Çok yoğun kullanılması durumunda kök çürüklüğü, çok az kullanılması durumunda toprağın örtülmemesi ve yabani otların engellenmemesi)

Tabi ki her başlık altındaki bilgiler detaylandırılabilir. Ancak alanın bulunduğu mikro iklim, bahçede istenilen atmosfer, malzeme seçimleri, tasarım konseptlerine göre birçok detay şekillenir. Bu anlatıyı genel çerçevede kurakçıl peyzajda en sık rastlanacak hatalar olarak karşımıza ele almış bulunmaktayım.

Bu yaklaşımın doğru anlaşılması onu yüzeysel uygulamalardan ayıracak en önemli unsur olacaktır. Çünkü bu yaklaşım başta da söylediğim gibi artık neredeyse bir zorunluluk haline gelmiş bir ilke olarak düşünülmelidir. Doğru bir mekansal kurguyla hem estetik, hem işlevsel, hem ekolojik olarak güçlü kurakçıl peyzaj düzenlemeleri yapılabilir.

Son yıllarda ev, ofis, kafe ve restoranların dekorasyonunda bitki kullanımının arttığını ve popülerleştiğini söyleyebiliriz. Kentlerde betonlaşma sebebiyle gri rengin hakim olması, yaşanan salgının bize açık ve yeşil alanların önemini hatırlatması sebebiyle artık bitkileri ve yeşil dokuları sadece bahçelerde değil evlerimizde hatta gittiğimiz her yerde arıyoruz. Aslında bitkiler çok önceden beri dekorasyonun büyük bir parçalarıydı, bana kalırsa dönem dönem dikkatimizi başka şeylere daha çok versek de bitkiler önemini insanlar için asla kaybetmeyecek. Çünkü bitkilerin görsel ve estetik güzellik katmalarından daha fazla işlevleri var; yaptıkları fotosentez sayesinde ortamdaki O² miktarını arttırmak, havadaki formaldehit, tolüen gibi toksik maddeleri temizlemek, insan sağlığına ve psikolojisine iyi gelmek, bakım yaparken meditasyon yapma etkisi vermek gibi…

Evlerimiz dışında, iş yerlerinde çalışanların verimlerini arttırmak ve sağlıklı çalışma ortamı sağlamak için ofislerde de artık kullanımına dikkat ediyoruz. Hatta bu konuyla ilgili yapılan bilimsel çalışmalara dayanarak hareket ediyoruz. Bunun dışında otellerde ve sosyal tesislerin lobilerinde, binaların giriş ve merdiven altlarında, okullarda ve hastanelerde toplanma veya bekleme alanlarında aslında bitkilerin yaşayabileceği her yere bitki kullanabiliyoruz.  

Bu yazımda daha önce bahsetmiş olduğum bitkilerin estetik, psikolojik ve fiziksel faydalarını yaşadığı ortama aktarmak isteyen insanlara hem evlerde hem ofislerde kullanımları oldukça yaygın ve bakımları nispeten kolay olan iç mekan bitkilerinden 5 adet örnek vermek istedim.  Ayrıca bu bitkilerin özellikleri, anavatanları, istekleri ve bakıma dair püf noktalarını da notlar halinde burada bulabilirsiniz. Zaten çoğunu tanıyor veya biliyor olma ihtimaliniz çok yüksek.

Bitkilere iyi bakabilmek ve bizim salonlarda gördüğümüz hallerinden çok daha fazlası olduklarını anlayabilmemiz için bitkilerin anavatanlarından, doğal ortamındaki özelliklerinden ve fizyolojik isteklerinden de bahsettim. Böylelikle iç mekan bitkilerine farklı gözden bakabileceğiz. En çok bilinen daha doğrusu bence bilindiği ve tanındığı zannedilen bitkiden başlayalım:

1. Monstera deliciosa (Deve tabanı)

Familya: Araceae                                                         Anavatanı: Meksika

Özellikleri:

Monstera deliciosa bitkisi anavatanında 20 metreye kadar boylanabilen bir bitki olsa da ülkemizde iç mekanlarda genellikle 2-3 metrelere ancak ulaşabilen bir bitkidir. Bitkinin yaprağı ilk çıktığında tek parça halinde iken olgunlaştıkça parçalı bir hale gelir. Bunun sebebi ise yine anavatanındaki yaşama şartlarındandır. Ormanda bitkinin üst taraflarındaki yaprakları parçalı hale gelir ki alt kısımlarda kalan yapraklar da bu parçalı yapraklardan süzülen güneş ışınlarından faydalanabilsin. Ayrıca yine doğal ortamında beyaz renkli çiçekler açar.

Ancak biz salonlarımızda bunu ne yazık ki pek görmeyiz çünkü iç mekanlarda çiçek verecek ortam koşullarına sahip olamaz. Doğal ortamında bile çiçek açabilmesi için Monstera en azından 7 yaşında olmalıdır.  Bu çiçeklerin bence en ilginç yanlarından biri olgunlaştıklarında tatları ananas – muz karışımı olan bir meyveye dönüşmesidir. Kaldı ki bitkinin “deliciosa” kısmı zaten lezzetli anlamına gelir ve bu lezzetli meyvelerinden dolayı bu isim verilmiştir. Bitki en iyi hava temizleyici bitkilerden biridir.

İstekleri:

-SU:       Yaz aylarında haftada 1
               Kış aylarında 2 haftada 1

!Kışın bitki toprağını nemli tutmamakta fayda var!

-IŞIK:     Direkt olmayan güneş ışığını sever.  Yarı gölgelere töleransı yüksektir.

-NEM:   Doğal ortamı nemli yağmur ormanları olduğundan nemi sever. Arada sırada bitkiye nem banyosu yaptırılırsa bitki coşar.

Bakım Notları:

• Ev ya da ortam sıcaklığı 10-12 C altına düşmemeli, 10 C altına düştüğünde bitki ölür.

• Neticede tropikal bir bitkidir bu sebeple hava akımlarından hoşlanmaz ve ılıman ve nemli ortamları sever. Bu sebeple ara sıra siz duş alırken banyoya taşıyarak bitkinizin de bu nemden faydalanmasını sağlayabilirsiniz. Ayrıca kış aylarında kalorifer kenarlarına koymamakta fayda var.

• Bitkinin direkt güneş ışığını sevmediğini belirtmiştik. Özellikle yaz aylarında doğrudan güneş alan pencere kenarlarına koyulmaması daha iyidir.

• Yapraklarını düzenli olarak tozdan arındırmak için silmek ve yapraklarına su püskürtmek bitkiye çok iyi gelecektir. Tozdan arındığında daha fazla fotosentez yapabilir, su püskürttüğünüzde ise nem dengesini korur.

• Arada bir bitkiyi olduğu yerde çevirirseniz tek bir tarafa eğimli büyümesini engellemiş olursunuz.

2. Dracena massengena ( Massengena)

Familya: Asparagaceae                                               Anavatanı: Afrika ve Asya

Özellikleri:

Yapılan araştırmalar sonucu havayı temizlediği kanıtlanan bitkilerden biri olan bu bitki iç mekanlarda bakımı oldukça kolay olmasıyla da tercih ettiğimiz bitkilerden biridir. Dracena’nın çok fazla türü vardır ancak özelikle bu türü yaprağının ortasındaki açık yeşil şeritleri sayesinde farklı ve güzel bir görünüme sahiptir bu nedenle de çok sevilir. 150 cm boylara ulaşabilirler. Tek gövdeli olabileceği gibi bir saksıda 2 veya 3 gövdeli de olabilirler.

İstekleri:

-SU:       Dracena massengena bitkisinin toprağı devamlı nemli kalmalıdır, toprak kurudukça su verilmelidir. Kışın ise 3 günde 1 sulama yeterli gelecektir. Suladıktan sonra saksıda su birikmemesi bu bitki için çok önemlidir. Eğer gövdede yumuşama görülürse saksıda fazla su birikiyor olabilir.

-IŞIK:     Direkt olmayan güneş ışığını sever.  Günde en az 3 saat güneş ışığı almalıdır.

-NEM:   Tropikal bir bitki olduğundan nemi sever. Kuru ve hava akımı olan yerlerde canlılığını devam ettiremez.

Bakım Notları:

• Tıpkı Monstera gibi egzotik bir tür olduğundan yapraklarını düzenli olarak tozdan arındırmak için silmek ve yapraklarına su püskürtmek bitkiye çok iyi gelecektir. Yapraklarına düzenli su püskürtüldüğünde nem dengesini korurlar.

• Bitki en alttaki yapraklarını döküyor ancak üstten sürgün vermeye devam ediyorsa muhtemelen yeterince su ve güneş görmüyordur.  Böyle durumlarda bitkiyi daha aydınlık bir yere taşıyıp sulamasını arttırabilirsiniz.

• Bitkinin yapraklarında beyaz lekeler görüyorsanız ya da yaprakların rengi soluksa gübre eksikliği olabilir. (Özellikle potasyum, azot, fosfor). Bahar aylarında bu eksik besinler tamamlanırsa yapraklar gürleşecektir.

• Kış bahçeleri ve teraslarda da hava akımı olmadığı müddetçe kullanılabilir.

• Kediler için zehirli bir bitkidir. Eğer evde evcil hayvanınız varsa bu bitkiyi tercih etmemenizde fayda var.

3. Schefflera arboricola- Schefflera arboricola ‘Gold capella’ (Beşparmak Çiçeği / Şeflera)

Familya: Araliaceae                                                     Anavatanı: Çin

Özellikleri:

Schefflera bitkisi için 15 C’nin altı tehlikelidir bu sebeple özellikle kış aylarında fazla serin yerlerde olmamasına dikkat edilmesi gerekir. Bu bitki yapraklarının bir elin parmaklarıymış gibi 5 parçaya ayrılması ve canlı parlak yeşil renge sahip olması ile dikkat çeken ve sevilen bir bitkidir. Diğer iç mekan bitkileri gibi anavatanı farklı olduğundan Türkiye’de iç mekanlarda boyu en fazla 2 metreye ulaşabilir. Ancak doğal ortamında 8-9 metrelere ulaşan bir bitkidir. Aynı şekilde doğal ortamında çiçek ve meyve verirken ülkemizde iç mekanlarda bunu pek gözlemlemeyiz.

Schefflera bitkisine evlerde ve ofislerde yer vermemiz için en geçerli ve önemli sebep havayı zararlı maddelerden arındırmasıdır. Benzen, formaldehit, tolüen gibi zararlı maddeleri havadan temizler ve ortamın hava kalitesini arttırır. Bitkinin ‘Gold capella’ varyetesinin yapraklarındaki açık yeşil renkli desenleri ise çok estetik görünür.

İstekleri:

-SU:       Bu bitkinin gövdede su biriktirme özelliği vardır. Bu nedenle toprağın nemine bağlı olarak değişmekle beraber haftada 1 sulamak yeterlidir.   

-IŞIK:     Aydınlık ve ışık alan yerleri sever ancak dolaylı ve yapay ışıklandırmaya da töleransı yüksektir. Bu sebeple ofislerde rahatlıkla tercih edilebilir.  

-NEM:   Tropikal bir bitki olduğundan nemi sever. Sıcak yaz günlerinde yapraklarına su püskürtülerek nemini koruması sağlanmalıdır.

Bakım Notları:

• Schefflera bitkisinin gençken budayıp sürgünler fazla boya gitmeden birden fazla dal vermesini sağlamak çok önemlidir. Böylelikle hem bitki dolgun görünür hem de sürpriz kurumalara karşı elinizde tek dal olmaz.

• Diğer tropikal bitkiler gibi kışın kalorifer yanına koymamakta ve yapraklarını tozdan arındırmakta fayda  vardır.

• Sulamada kullandığınız su oda sıcaklığında olmalı ve her yerine eşit dağılmalıdır. Eğer yapraklar dökülmeye başladıysa fazla suluyor olabilirsiniz.  

• Yapraklarında kahverengileşme görünüyorsa sulama yetersiz geliyor olabilir.

4. Chamaedorea elegans (Dağ palmiyesi)

Familya: Arecaceae                                                       Anavatanı: Meksika ve Gautemala

Özellikleri:

Chamaedorea elegans bitkisi yağmur ormanlarındaki havayı evlere ve ofislere taşıyan, konulduğu ortamı bambaşka hale getiren bir bitkidir. Bitkinin egzotik görüntüsü bir yana havayı en iyi temizleyen bitkilerin de başında gelir. Ev ve ofislerde temiz ve havadar bir ortam sağlar. Tıpkı diğer iç mekan bitkileri gibi doğal ortamında çiçeklidir ve evlerde de iyi bakılırsa çiçeklenebilir. Boyları 60-200 cm arası değişebilir.

İstekleri:

-SU:       Chamaedorea bitkisinin toprak yüzeyinde kuruma olmadıkça sulamaya gerek yoktur. Yazın 2 günde 1, kışın toprak kurudukça sulansa yeterlidir. Fazla sulanırsa kök çürümesi olabilir. Gözlem yaparak sulama yapmak bu bitki için ekstra dikkat edilmesi gereken bir durumdur.  

-IŞIK:     Doğrudan güneş ışığını sevmez. Yarı gölge ve gölge bu bitki için daha uygundur.  

-NEM:   Nemi sever. Yaz aylarında yapraklarına su püskürterek nem dengesini koruması sağlanmalıdır.  

Bakım Notları:

• Chamaedorea bitkisi için en önemli noktalardan biri topraktır. Besin değeri çok yüksek, asidik ve tuzlu toprakları sevmezler. Hafif alkali, besin maddesince biraz düşük ve geçirgen topraklar bu bitki için en uygunudur.
• Evcil hayvanlar için toksik özelliği yoktur. Bu sebeple evde kedi ya da köpek besleyenler için tercih edilebilir.
• Kireçli suları sevdiği için musluk suyuyla rahatça sulayabilirsiniz.
• Bitkide kahvrengileşme görünüyorsa sıcaklık düşük geliyor olabilir. 10 C altı bitki için risklidir. Bunun dışında kahverengileşme nem oranı düşük olduğunda da görülür. Yapraklarına su püskürtmek veya banyoya bir süreliğine taşımak bitkiye iyi gelecektir.

5. Phalaenopsis (Orkide)

Familya:  Orchidaceae                                                Anavatanı: Doğu ve Güneydoğu Asya

Özellikleri:

Orkide bitkisini biz her ne kadar çoğunlukla saksılarda görsek de aslında ağaç gövdesine tutunarak yaşayan, dolayısıyla epifitik bir bitkidir. Çiçekleri phalaena denilen bir kelebeğe benzetildiği için bu isim verilmiştir. Çiçekleri pembe, beyaz, mavi, lila renkli olabilir. Yılda 2 kere çiçeklenir. Toprak değişimi 2 yılda bir orkide toprağı kullanılarak değiştirilmelidir. Ancak bitki çiçekliyse toprak değişimi için çiçeklerin geçmesi beklenir. Sonbahar- kış arasında çiçeklenir. Dönemi geldiğinde çiçeklenmesini hızlandırmak için ortam sıcaklığı 16 C’nin altına düşürülüp 3 hafta beklenebilir.

Orkide çiçeğini şeffaf saksıya koyarsanız bitkinin sağlığını daha yakından takip edebilirsiniz. Sulanma durumu, hastalık kontrolü kökten rahat yapılır. Kökleri de güneş ışığı gördüğünde klorofil taşıdığı için fotosentez yapar. Bu sebeple yeşil renkli kökleri vardır.

İstekleri:

-SU:       Oda sıcaklığında dinlendirilmiş su ile haftada 1 sulamak yeterlidir.  

-IŞIK:     Doğrudan güneş ışığını sevmez. Fazla güneş aldığında çiçekleri hemen bozulur ve dökülür. Yarı gölge yerler bu bitki için daha iyidir.

-NEM:   Özellikle geceleri nem severler.  

Bakım Notları:

• Orkide bitkilerinin köklerinde kahverengileşme varsa fazla sulandığını, grileşme varsa az sulandığını gösterir. Bu sebeple kökten sulama durumu kontrol edilebilir diyoruz. Sağlıklı bir orkidenin kökleri yeşil renklidir.
• Orkide çiçek açmıyorsa bu ya sıcaklık ya da ışıkla ilgili bir durumdur. 3-4 hafta boyunca bitkiyi 16-17 derecelerde bekletin.
• Orkide yapraklarında sararma görüyorsanız bitki daha fazla filtrelenmiş güneş ışığı, kahverengileşme görüyorsanız daha az ışık istiyor anlamına gelebilir.
• Orkideler doğal ortamında ağaç gövdelerinde yaşadığından saksılarda kullandığımız toprakları bol lifli, ağaç kabuğu parçalı, perlit, sfagnum yosunu, odun kömürü ve Hindistan cevizi kabuğu parçaları içeren özel toprak olmalıdır. Bu sebeple orkidelere ya böyle bir toprak hazırlamalı ya da özel olarak çiçekçilerden orkide toprağı istemelisiniz.

Diğer bitkilerden farklı olarak orkidelerin yapraklarına su püskürtmek iyi bir yöntem değildir. Yapraklarında çok hızlı mantara sebep olacaktır

Yararlanılan Kaynaklar:

1. https://www.orkidebakimi.com/
2. https://evterapisi.com/
3. https://azbitki.com/
4. https://www.mortilki.com/
5. https://www.sopeyzaj.com/
6. https://www.aoc.gov.tr/

BİLİMSEL BİTKİ RESSAMLIĞI NEDİR?

Bilimsel bitki ressamlığı, çizilmek istenilen bitkinin tüm detaylarıyla incelenip tamamen gerçeğe ve bilime uygun bir şekilde resmedilmesidir. Bir sanat dalı olduğu kadar aynı zamanda bir bilim dalıdır. Bitkiler resmedilmeden önce bütün yönleriyle incelenir, tanınır ve gözlemlenir. Gözlemlenen bütün detaylar resme gerçekteki gibi ölçülü ve orantılı bir şekilde aktarılır.

Bitkilerin ayırt edici veya önemli kısımları birbirinden farklı olabilir. Bazı bitkilerde yaprak şekli veya dokusu karakteristik iken bazılarında kök yapısı önemli olabilir. Bu sebeple iyi tanınan bitkinin önemli kısımları büyüteçle daha yakından incelenerek ana resimden ayrıca daha yakından bir çizimi yapılabilir. Ayrıca yine bitkilerin kendini hangi mevsimde daha iyi gösterdiği değişecektir, bu yüzden bitki çizimlerinde çoğu zaman uzun süreli gözlem ve derin bilimsel bilgi gereklidir.

Bilimsel bitki ressamlığı bitkilerin özellikle tıbbi ve bilimsel açıdan detaylı incelenebilmesi ve arşivlenebilmesi amacıyla ortaya çıkmıştır. Her ne kadar zamanla fotoğraf makineleri ortaya çıksa da fotoğraftan bitkinin bütün detayları aynı anda net bir şekilde yakalanamadığı için ressamlık önemini korumaktadır. Yine de çizimlerde fotoğraflardan da yararlanılabilir. Yeniden popülerleşen bu sanat ve bilim dalını biraz daha yakından tanıyalım.

BİLİMSEL BİTKİ RESSAMLIĞININ TARİHİ

İnsanlar bitkilerin dünyasını öğrenmeye ve bunu resmetmeye çok eski zamanlarda başlamıştır. Antik Mısır, Yunan, Mezopotamya, Roma ve Uzak Doğu’da, zehirli bitkileri tanımak ve bitkileri tedavi amacıyla kullanmak için resmetmişler. Tabi ki ilk ve orta çağlarda bu çizimler taş kabartmalar ve el yazmaları şeklinde görülüyor. Zaman ilerledikçe, özellikle Rönesans döneminden sonra doğa ile ilgili kitaplar artıyor. 16. Ve 17. Yüzyılda keşiflerin hızlanması ile yeni bitki türleri tanınmaya ve sistematik olarak kaydedilmeye başlanıyor. Yeni bitkiler keşfedilip bu konuda bilgi birikimi sağlandıkça botanik bilimi gelişiyor ve bilimsel sınıflandırma sistemi de ortaya çıkıyor. Böylece bitkilerin resmedilmesi bilimsel önem kazanıyor ve doğa bilimleri ile ilgili botanikçiler tarafından kitaplar çıkartılıyor.

Hatta İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus 1737’de “Genera Plantarum” isimli kitabını çıkarıyor. Bu kitap Algler, mantarlar ve bitkiler için Uluslararası İsimlendirme Kodlarını barındırır ve çoğu bitki grubunun isimlendirilmesi için başlangıç noktasını ifade eder. ¹

Botanik sanatçıları bu dönem bitkileri, çiçekleri resmederken; bitkilerin üreme organlarını temel alan Linneaus sınıflandırma sistemine göre, bitkinin botanik karakteristiğine vurgu yaparak çizmeye başlamıştır.²

O dönemlerde (1700ler) Linneaus’un sistemine (bilimsel gözleme dayalı ve bitkinin botanik karakterine vurgu yapan çizim sistemi) göre çizen en önemli ve üretken isimlerden biri Georg Dionysius Ehret’tir. Gezgin bir bahçıvan olan Ehret, boş zamanlarını Karlsburg Şatosu’nun bahçesindeki çiçekleri; özellikle İstanbul’dan gelen lale ve sümbülleri çizerek geçiriyordu. Sonrasında Carl Linnaeus ile tanışarak uzun süre onunla beraber çalışır. Beraber bitkileri bilimsel olarak anlattıkları ve resmettikleri kitap üzerinde çalışırlar.

EHRET’İN ÇİZİMLERİ

Georg Dionysius Ehret dışında Sidney Parkinson, Francis Bauer, Ferdinand Bauer, Walter Hood Fitch gibi isimler de tarihe adını yazdırmış çok önemli bitki ressamlarındandır.

19. yüzyılda ise fotoğraf makinesinin keşfiyle botanik ressamlığında da bu makineler kullanılmaya başlanır. Bitkinin taşınmasının mümkün olmadığı durumlarda önemli bitki türlerinin fotoğrafları çekilerek incelenmeye çalışılır. Ancak bu hiçbir zaman bitki ressamlığının yerini tutmaz çünkü fotoğraflar bitkinin yalnızca o anını yakalayabilir, mevsimsel veya yaşamsal döngüsünü ortaya koyamaz. Ayrıca fotoğraf karelerinde bitkinin bütün detayları aynı derece netlikte yakalanamaz. Bu sebeple bilimsel bitki ressamlığı hiçbir zaman tamamen arka plana atılamamıştır.

GÜNÜMÜZDE BİLİMSEL BİTKİ RESSAMLIĞI

Bitki ressamlığı her ne kadar Osmanlı zamanında saray bitkileri ağırlıklı olmak üzere nesnelerin üzerine süsleme olarak kullanılmış olsa da, bilimsel anlamda ilk kez Cumhuriyet Dönemi’nde Prof. Dr. Nebahat Yakar tarafından 3 ciltlik “Renkli Türkiye Bitkileri Atlası” eseriyle karşımıza çıkmaktadır. Sonrasında ise 2000’li yılların sonuna doğru yeniden ivme kazanmış ve birçok başarılı isim yetişmiştir.

Bu isimlerden bazıları Gülnur Ekşi, Işık Güner ve Hülya Korkmaz gibi isimlerdir. Bu bilimsel bitki ressamları o kadar başarılı olmuşlardır ki, eserleriyle uluslararası ödüllere layık görülmüşlerdir. Örneğin Gülnur Ekşi, İngiltere’de her yıl Royal Horticultural Society (RHS) ve Botanical Images of Scotland (BISCOT) tarafından düzenlenen 2009-2015 arası farklı yıllarda her iki yarışmada toplam 5 altın, 1 gümüş madalya kazanmıştır.⁴ Bu konuda eğitimli bu yetenekli isimler Türkiye’nin bilimsel bitki ressamlığı alanında dünyayı yakalamasını sağlamakta ve bu alanda ülkemize madalyalar getirmektedir. Aynı zamanda bu isimler bu alanda eğitim vererek yeni bitki ressamlarının yetişmesine de katkı sağlamaktadırlar.

Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin bilimsel bitki ressamlığının önemi ve popülaritesi hiç azalmayacak gibi görünmektedir. Hatta her geçen gün kıymeti anlaşılıp benimsenecek ve yeni yeni ressamlar yetişecek gibi… Bu alanda eğitim veren yerlerden bir tanesi de Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi. İlgilenenler bu kıymetli botanik bahçesinden eğitim alarak Türkiye’nin yeni nesil bilimsel bitki ressamlarından biri olup bu konudaki çalışmalara katılabilirler. Tabi bu kıymetli alanın sadece bir hobi olamayacak kadar bilimsel ve çokça emek gerektiren bir alan olduğunu da gözden kaçırmamak gerekir.

KAYNAKÇA:

1. https://tr.wikipedia.org/wiki/Genera_Plantarum
2. https://acikradyo.com.tr/botanitopya/bitki-ressamliginin-tarihi-uzerine-ii
3. https://www.dunyabizim.com/alinti/bilimsel-bitki-ressamligi-tarihi-ve-onemi-h43775.html
4. http://www.turktarim.gov.tr/Haber/365/doganin-resimdeki-en-gercek-hali-bilimsel-bitki-ressamligi

Ülkemizde en sık yaşadığımız doğal felaketlerden birisi özellikle Karadeniz Bölgesinde gördüğümüz seller ve taşkınlardır. Buna benzer felaketler her ne kadar iklim krizi sebebiyle artık daha çarpıcı yaşansa da yeryüzünde yüzyıllardır görünen olaylardır. Aslında bunlar yer kabuğunun oynaması, derelerin dönemsel olarak taşması gibi doğanın hareketleridir.

Eski dönemlerde yaşayan insanların gıda bulabilmek, barınabilmek, korunabilmek, yer değiştirebilmek hatta savaşabilmek için bitkilerin büyüme biçimlerini, hayvanların davranışlarını ve yeryüzü şekillerini iyi tanımaları gerekiyordu. Buna göre hareketleri değişiyor ve yaşadığı alanları seçip şekillendiriyorlardı. Bunun bilindik ama çarpıcı örneği Ergene Nehri üzerindeki Uzunköprü.

Uzunköprü

Dünya’nın en uzun taş köprüsü olan bu “Uzunköprü” Edirne’de Ergene Nehri üzerinde yer alır ve 1427-1443 yılları arasında 2. Murat döneminde inşa edilmiştir. Kullanılan malzeme seçimi, ayakların yerleştirilmesi, kemer açıklıklarının belirlenmesi, yükseklik eğimlerinin hesaplanmasındaki mühendislik sayesinde Ergene Nehri’nin taşkınlarına rağmen günümüze ulaşan en uzun taş köprü olmuştur.¹ Burayı yapan mimar Müslihiddin bundan 594 yıl önce bütün bunları hesaplayıp dere yatağını da göz önünde tutarak nehirin durağan zamanından çok daha uzun bir köprü yaptırmıştır. O dönem bunları doğa okumayı ve mühendisliği birleştirerek mümkün kılmıştır.

Ağustos 2021 tarihinde özellikle Kastamonu, Sinop ve Bartın’da yaşanan ve ne yazık ki can kayıpları görülen sel felaketinin üzerine bir de bu köprüyü düşününce sormadan edemedim: “Neden doğayı artık okuyamıyor ya da ısrarla anlamak istemiyoruz?”

Aslında Karadeniz’de yaşanan felaketin hem sebepleri hem de çözümleri oldukça ortada, gözümüzün önünde. Sorun: Dere kenarları ve yataklarına imar izni verilmesi. Çözüm: Dere yataklarının imara kapanması ve kapsamlı bir projelendirmeyle buradaki ev sahiplerini mağdur etmeden evlerin buradan taşınması. Kentsel dönüşüm belki tam bu noktada devreye girmesi gereken bir kavram. Bunun yerine bu bölgelerde dere yatağında yıkılan evlerin yine dere yatağındaki yerinde “devlet eliyle” onarılması son derece yanlış bir tutumdur.

Yapılması gereken şey dere yataklarındaki evlerin kaldırılarak uygun farklı alanlara taşınmasıdır. ‘Dereler ıslah edildi, artık dere yatağında yaşamak güvenlidir.’ mantığı son derece yanlıştır ve yeni felaketlere davetiye çıkarmaktır. Yaşanılan bunca kayıptan bir ders çıkararak buna yönelik projelerin yapılmasını talep etmemiz gereklidir. Çözümü daha fazla göz ardı etmeden dere yataklarına ev yapılmaması konusunda bilinçli ve tepkili olmalıyız. Yaşanılan felaket geçmişte kalsa da, kayıp canları geri getirmek mümkün değil, böyle devam ederse yeni kayıpların olması da kaçınılmazdır.

Sorunun ve çözümün ortada olduğu ancak bu yönde bir hareketin olmadığı durumlarda tehlikeyle yüz yüze olan, yaşadığı şehre, ülkeye, insana ve doğaya sahip çıkan bireyler olarak buna yönelik çözümde en etkili ve yetkili kişilere ve kurumlara yönlendirmeyi hatta baskıyı belki de biz yapmalıyız. Asırlar önce sorunu kökten çözmüş olan Uzunköprü mimarı Müslihiddin’den ilham alarak yerleştiğimiz kentlerin sorunlarını çözmekte ısrarcı olmalıyız, üzerinden ne kadar zaman geçmiş olursa olsun. 

Kaynakça

1. http://www.edirne.gov.tr/uzunkopru
2. https://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/799794.aspx
3. https://www.yenisafak.com/gundem/giresundaki-sel-felaketinin-cikarilacak-dersler-var-dere-yatagina-sifir-giris-bina-yapilmasi-engellenmeli-3554381

Bitkilerden yüzyıllardır çok çeşitli amaçlarla faydalanıyoruz. Yüzyıllardır hayatımızda yer eden bitkilerin yaprak, kök, gövde ve çiçeklerini besin, mobilya, ilaç ve kozmetik, sanayi ve boyacılık gibi çok çeşitli alanlarda kullanıyoruz. Elma ağacının (Malus sylvestris) meyvelerini besin olarak kullanırken, Ceviz ağacının (Juglans regia) gövdesinden ise mobilya üretiyoruz. Bitkilerin bin bir renkteki ve çeşitteki çiçeklerini ise genellikle açık ve kapalı mekanlarda dekoratif amaçla kullanıyoruz. Fakat bu rengarenk çiçekleri kullanmanın bir yolu daha var: Yemek.

Yenilebilir çiçekler salatalarda, kokteyllerde renk ve tad vermesi için kullanılabilir, pistil ve stamenleri çıkarılıp soslanarak tüketilebilir, içeceklere aroma ve tad vermesi için buz küpleri içinde dondurulabilir, bazılarının çayı yapılabilir, aroması yüksek olanlardan soslar, yağlar ve jöleler elde edilebilir. Aslında bir çok seçenek var. En yaygın kullanımlarından biri ise kristalize ya da şekerlenmiş olanlarıdır. Basitçe çiçeklerin üzerine yumurta akı sürüldükten sonra çok ince toz şeker serpilip fırınlarda kurutulma işlemi denebilir. ¹

Burada dikkat edilmesi gereken en önemli konu hangilerinin yenilebilir olduğudur. Aksi takdirde bu güzel görünümlü çiçekler ciddi zehirlenmelere ve rahatsızlıklara yol açabilirler. Her çiçek yenmez, ayrıca doğada birbirine çok benzeyen çiçek türleri mevcuttur. Bu sebeple yenilebilir çiçeklerin doğru tespiti önemlidir. Bundan emin olmadan tüketmekten kaçınmalısınız. Bu önemli hatırlatmayı yaptıktan sonra yenilebilir çiçekler hakkında daha detaylı bilgilere devam edelim.

Çiçeklerin süslemek ve yemek amaçlı kullanılması aslında Roma Dönemine ve Çin, Orta Doğu ve Hint kültürüne dayanmaktadır. Kraliçe Victoria Döneminde sıkça görülmekteydi, son zamanlarda ise yeniden popülerleşmiştir. ² Bu yenilebilir çiçekleri kullanırken hazırlanan yemeğin sade ve çiçekle uyumlu olması bu işin püf noktasıdır. Her çiçeğin tadı farklı olabilir. Örneğin; menekşe, gül ve lavanta çiçekleri tatlımsıyken, hibiskus çiçeği biraz ekşimsidir. ³

Şimdi hep beraber en sık kullanılan yenilebilir çiçeklerin özelliklerine ve kullanımlarına göz atalım!

1. Hibiscus – Ebegümeci

Yüzlerce türü vardır fakat en popüler yenilebilir türü ‘Hibiscus sabdariffa’ dır. Çiçekleri kırmızı ya da sarıdır. Bu çiçeği direkt çiğ olarak salatalarda tüketebileceğiniz gibi çayını da yapabilirsiniz. Hibiscus latincede “bedene şifa veren” anlamına gelmektedir.

2. Kabak Çiçeği

Çiçekler uzun çan şeklinde sarı renklidir. Kabağın hasadını etkilememek için genellikle erkek bitkiden toplanırlar. Bu çiçek salatalara konabilir ya da içi peynirle doldurularak kızartılabilir. Ancak ülkemizde en çok dolması yapılır. Özellikle Ege bölgesinde kabak çiçeği dolması oldukça yaygındır.

3. Hercai Menekşe (Viola spp.)

Çok farklı renkleri mevcuttur fakat en çok mor, mavi ve sarı tonları yaygındır. Genellikle salatalarda süs olarak, çayı demlenerek ya da kek gibi tatlılara konularak tüketilir.

4. Hodan Çiçeği (Borago officinalis)

Karadeniz ve Ege mutfağında yer etmiş bir bitkidir. Çiçeği mavi renkli, yıldız şeklindedir. Hem yaprakları hem çiçekleri yenebilir. Salatalık ve balı andıran hafif tatlımsı bir tada sahiptir. Salatalarda, tatlılarda, kokteyllerde, çorba ve soslarda kullanılır. Ülkemizde yapraklarıyla beraber kavrularak tüketimi yaygındır. Yaz limonatasına çiçekleri serpilirse güzel bir aroma verir. Tıbbi açıdan da oldukça faydalı olduğu bilinmektedir. Yağı ise yanıklara ve cilt lekerine karşı kullanılır.

5. Gül (Rosa spp.)

Çok fazla türü vardır fakat hemen hepsi yenilebilir. Tadı meyvemsi ve aromatiktir. Gül kurusundan granola yapılabilir, salatalara çiçeklerin yaprakları serpiştirilebilir, reçeli yapılabilir veya çay olarak tüketilebilir. Çok eski yıllardan beri Türk mutfağında olan bir bitkidir.

6. Latin Çiçeği (Tropaeolum majus)

Yapraklarının ve çiçeklerinin hafif biberli ve baharatlı tadı vardır ve ikisi de tüketilebilir. Çiçek renkleri parlak turuncu, kırmızı veya sarıdır. Bunun için salatalarda oldukça dikkat çekici görünür, bunun dışında kek, ekmek gibi hamur işlerine çok uygundur. Üstelik de oldukça faydalıdır. İştah açar, C vitamini deposudur, enerji verir, diş etlerini güçlendirir…

7. Karahindiba (Cichorium endivia & Cichorium intybus)

Çiçekleri oldukça küçüktür ve sarı çiçekleri vardır. Aslında pek önemsemediğimi, yol kenarlarında kendiliğinden biten bu bitkilerin tüm bölümleri yenebilir. Tek başına çiğ olarak, salatalarda, ekmek hamuruna konularak tüketilebilir. Ayrıca jöle ve şarap yapımında da kullanılır. Hatta karahindiba kahvesi bile vardır! Yalnız burada yol kenarında yetişen karahindibaları toplayıp yememek gerektiğini hatırlatalım. Zira yol kenarında yetişenler çok fazla çevresel etkiye maruz kalmaktadırlar.

8. Lavanta (Lavandula angustifolia)

Lavanta bitkisini bilmeyen yoktur. Genellikle bahçeleri süslemek için saksılarda yetiştirir ve cildimize iyi geldiği için lavanta yağı olarak kullanırız. Bunun dışında iyi bir sakinleştirici olduğu için çayını yapıp içeriz. Tüm bunların dışında lavantanın yoğun aromatik özelliğini ve kokusunu kümelenmiş çiçeklerini bitkiden ayırarak çikolatalı kekler ve tatlılar üzerine birkaç adet kullanabiliriz. Sadece tatlılarla değil, tuzlularla ve bazı içeceklerle de çok iyi uyum sağlar. Yalnız kullanırken ölçülü olmakta fayda var, yoğun aroması sebebiyle neredeyse parfümlü gibidir. Kozmetik ve parfüm ürünlerinde de kullanılmasına şaşırmamak gerek.

9. Calendula (Calendula officinalis)

Altın turuncu, parlak sarı renklere sahip çiçekleri vardır. Yemekleri ve salataları renklendirirler. Tadları acımsı, biberli veya keskin olabilir. Özellikle çiçek yaprakları çorba, makarna, pirinç gibi yemeklerde kullanılır. Çırpılmış yumurtaya ise ilginç bir renk katarlar.

10. Ayçiçeği (Helianthus annuus)

Ayçiçeğinin büyük parlak sarı renkli çiçeklerini herkes bilir. Her ne kadar bu çiçeği yemeklerde yağ olarak kullansak da başka şekillerde de kullanılabilir. Özellikle çiçekleri tomurcuk halindeyken tadı enginara çok benzer. Bu sebeple enginar gibi buharda pişirilerek yenmektedir. Ayrıca açmış çiçeklerin yaprakları çorbalara ve salatalara eklenebilir.

Bunlar dışında mutfakta en sık kullanılan çiçeklerden bazıları; Safran çiçeği, semizotu çiçeği, leylak çiçeği, mürver çiçeği, sarı papatya, hanımeli, begonya, krizantem, bezelye bitkisi çiçeği vs. şeklinde devam eder. Yazımı sonlandırmadan önce bazı önemli ve gerekli hatırlatmaları yeniden yapmak istiyorum.

• Bütün bitkilerin çiçekleri yenilebilir değildir. Hatta bazıları zehirli bile olabilir. Bunun için bir çiçeği mutfakta kullanmadan önce yenilebilir olduğundan emin olun.!
• Ayrıca doğada bazı bitki türleri birbirlerine çok benzer ve ayırt etmesi bu konuda bilgili insanlar için bile zor olabilir. Bu yüzden bitki türünden tamamen emin olmadan tüketmeyin.!
• Fidanlık ve çiçekçilerde genellikle süs amacıyla, bahçe ve parklarda kullanmak için bitki yetiştirilir. Bu sebeple bitkilere ilaçlama yapılabilir. İlaçlanan bitkilerin çiçekleri kesinlikle yenmemelidir. Güvenilir yerlerden çiçek temin edilmelidir.!
• Çiçekler yenmeden önce iyice yıkanmalı ve çiçeklerden stamen ve pistils çıkarılmalıdır. Yemeklerde ve tatlılarda ölçülü kullanılmalıdır.!
• Alerji, astım gibi durumlara sahip insanlar çiçekleri tüketmekten kaçınmalı ya da en azında kontrollü tüketmelidir.!
• Yol kenarlarındaki bitkilerin çiçeklerini toplayıp yemeyin. İlaçlı ya da çevresel kirliliğe maruz kalmış olabilir.!

Yararlanılan Kaynaklar:

1. https://www.diynetwork.com/made-and-remade/make-it/10-ways-to-use-edible-flowers
2. https://whatscookingamerica.net/EdibleFlowers/EdibleFlowersMain.htm
3. https://www.thespruceeats.com/cooking-with-edible-flowers-1809248
4. https://blog.ciceksepeti.com/yenilebilir-cicekler-nelerdir/
5. https://www.diyetasistan.com/yenilebilir-cicek-turleri.html
6. https://www.westcoastseeds.com/blogs/garden-wisdom/list-of-edible-flowers

Nihayet bir yılı geride bıraktık, 2020’ye veda ettik. Elbette yeni yıla hepimiz iyi dileklerle, yeni umutlarla girdik. Fakat geride bıraktığımız yıldaki bazı olaylara bir bakış atmak, bunları unutmamak önümüzdeki yıllarda olabilecek kötü olayların önüne geçmemize ya da bu kötü olayların etkilerini azaltmamızda yardımcı olabilir. Bu yazımda 2020’nin temmuz ayında Mauritius kıyı şeridinde gerçekleşen ekosistem faciasından bahsetmek istiyorum.

Mauritius Neresidir?

Mauritius ya da resmî adıyla Mauritius Cumhuriyeti, Afrika kıtasına bağlı bir ada ülke konumunda olup Hint Okyanusu’nun güneybatı kısmında yer almaktadır. Güney kıyıları hariç bütün kıyıları sığ kayalıklar ve mercanlarla çevrilidir. Adanın en önemli geçim kaynakları balıkçılık, şeker ihracatı ve turizmdir. Ülkenin doğal güzellikleri, tropikal iklim, plajları ve yapılabilecek birçok aktivitenin yanı sıra etnik ve kültürel çeşitlilikleri de turistik hedef olarak belirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır.¹ Nesli tükenen Dodo kuşu, egzotik Sega dansı, tropikal sahiller, enteresan görüntüye sahip 7 renkli toprakları, denizaltı şelalesi gibi en çok doğal özellikleriyle kıymetli olan bir yer.

Mauritius Adası’nda Ne Oldu?

Ne yazık ki kendine has bir ekolojik çeşitliliğe sahip olan ada, 25 Temmuz 2020’de bir felaketle karşılaştı. Bir Japon yük gemisi Mauritius’ta mercan resifinin üzerinden geçerken karaya oturdu ve yüzlerce ton petrol okyanusa yayıldı. Ülke, belki de tarihinin en kötü çevre felaketini yaşadı. Elbette ki bu durum buradaki ekosistemi de etkiledi. Petrol sızıntısından yalnızca 1 ay sonra sahilde 17 adet ölü yunus bulundu. Yunus dışında olay sonrasında bölgede çok sayıda ölü yengeç ve balık da tespit edildi ve ne yazık ki bunlar sızıntının yalnızca hemen ardından olan etkilerdi. Çevreciler ve halk, bu sızıntının etkisinin çok uzun süre devam edeceğini düşünmektedir.

Greenpeace Afrika ise bölgede devam eden kirlilik nedeniyle binlerce hayvan türünün risk altında olduğunu, bunun ülke ekonomisi, gıda güvenliği ve sağlık için tehdit oluşturabileceği konusunda uyardı.²

Doğal güzellikleriyle ve mercan resifleriyle ünlü olan ve dünyanın her yerinden bu güzellikleri için insan ağırlayan Mauritius bu felaketten ekolojik, ekonomik ve insan sağlığı bakımından son derece kötü bir şekilde etkilendi. Yerel halk da hasarı önlemek için içi saman doldurulmuş kumaş çuvallar, tayt ve saçtan yapılmış tüpleri kullandılar. Dalış merkezleri, balıkçılar ve diğerleri temizlik çalışmalarına katıldı, bazıları gönüllülere sandviçler dağıttı, konaklama sunan konukevleri ve saç bağışlayanlara indirim sunan kuaför salonları dikkat çekti.³ Çevre kirliliği ve koku nedeniyle bölgede okullar bir süre tatil edildi. Geçimini balıkçılıktan karşılayan ailelerin olası en kötü senaryoda geçim kaynaklarını önemli miktarda kaybetmesi durumunda ne yapacağı meçhul. Suya karışan petrolün şimdiden yunus ve diğer deniz canlılarını etkilediği kesin fakat tüm ekosisteme ve biyoçeşitliliğe olan etkisini tam olarak kestirmek mümkün değil.

Yaban hayatı çalışanları ve gönüllüleri, bölgeye yakın bir ada olan Ile aux Aigrettes’ten anakaraya onlarca yavru kaplumbağa ve nadir görülen bitkileri taşıdılar. ⁴

Greenpeace Afrika’nın iklim ve enerji yöneticisi Happy Khambule: “Blue Bay, Pointe d’Esny ve Mahebourg’un el değmemiş lagünlerinin etrafındaki binlerce tür, Mauritius’un ekonomisi, gıda güvenliği ve sağlığı için korkunç sonuçları olan bir kirlilik denizinde boğulma riski altında.” dedi.

Yaşanan bu petrol sızıntısının bölgede öngörülemeyecek ekolojik zararlarının olacağından bahsettik. Peki petrol sızıntıları neden bu kadar tehlikeli? Kısaca buna göz atalım.

Petrol Sızıntıları Neden Çevreye Çok Zararlı?

Petrol, binlerce hidrokarbon moleküllerinin birleşiminden oluşan bir karışımdır. Büyük oranda suda çözünemez ve sudan hafiftir. Denize karıştığı anda denizin durumuna göre yayılım gösterir. Öyle ki bir litre ham petrol denize döküldüğünde yarım futbol sahası büyüklüğünde bir alana kadar yayılabilir. Petrol denize karıştığı zaman suyla etkileşiminde bir dizi fiziksel ve kimyasal reaksiyon oluşur. Petrolün bir kısmı buharlaşır. Diğer kısmı ise emülsifikasyon, dağılma, oksidasyon, sedimentasyon ve çözülme sürecine maruz kalır. En sonunda ise denizde bulunan mikroorganizmalar bu petrolün bir kısmını parçalayabilir. Aslında petrolün denizden temizlenmesinde en geç ancak en etkili çözüm biyolojik parçalanmadır. Öte yandan doğaya etkisi düşünüldüğünde, kaza sonrasında meydana gelen aşırı bakteri çoğalması besin zincirini tahrip eder ve dengeyi bozar.⁵

Petrol sızıntılarını temizlemek çok zordur ve yağları temizleme işlemi de çevre üzerine ayrıyeten hasara neden olabilir.

Engelleyebilir miyiz?

Bunun gibi felaketler ne yazık ki yaşandıktan sonra telafisi olmayan ve ekolojiye geri dönülmez hasar bırakan olaylardır. Bölgede yaşayan çeşitli balıklar, mercanlar, yengeçler, yunuslar, su kuşları ve henüz etkilenip etkilenmediğini bilmediğimiz bir sürü canlı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmaktadır. Eğer bunlar üzerinde durup bir düşünmezsek, ders  almazsak ve en önemlisi bilinçlenip farkındalık kazanmazsak Mauritius Adası’ndaki gibi bu tür felaketler yaşanmaya devam edecek.

Peki bizler bir şeyler yapabilir miyiz? İşte burada bence kilit nokta ekolojinin hassas dengesini, doğal yaşamın önemini ve başka canlıların yaşam alanlarını  iyi anlamaktır. Bunun farkındalığını kazanırsak çevreye ve çevre kazalarına yönelik önlemlerin yetkililerce alınması ve yasaların çıkarılmasında etkili olabiliriz. Ticaret, sanayi ve enerji üretimi faaliyetlerimizi çevreyi göz ardı etmeden yapılacak şekilde gözden geçirip kurallar getirebiliriz.

Suyu ‘doğal bir havuza’ benzetilen tropikal bir cennet: Mauritius, artık ne yazık ki petrolle kaplı ve belki yıllarca yüzülemeyecek durumda. Ve bizler ne yazık ki bu olay 2020’de kaldı deyip izlerini bir anda silemiyoruz.

KAYNAKÇA:

İnsanlık, tarih boyunca birçok salgın hastalıkla karşı karşıya gelmiş ve bununla mücadele etmiştir. Bilinen ilk salgın hastalık MS 165- 180 yılları arasındaki Antoninus (Galen) salgınıdır. Bunun sonrasında Jüstinyen vebası, kara veba, suçiçeği, kolera, ispanyol Gribi, tifüs gibi bir çok salgının ardından günümüze yaklaştıkça AIDS, SARS ve en nihayetinde coronavirus (covid-10) ile karşı karşıya kaldık.

Milyonlarca insanın hayatını etkileyen Covid-19 salgını insanların yaşam biçimlerini değiştirmeye zorlamıştır. Bu salgın hastalığın diğerlerinden bazı farkları mevcuttur. Peki Covid-19 Sonrası Kentler Nasıl Olacak?

Salgın Hastalıkların Kentlere Etkileri

Salgın hastalıkların insanlık tarihinin savaş, göç, kıtlık gibi en zorlu yıllarında çıkmasına rağmen covid-19’un patlak verdiği günümüzde böyle bir durum yoktur. Günümüz teknolojisinde kentlerin hızlı dönüşebilirliği nedeniyle, salgının ardından kentlerde yeni planlamalara gidilmesi gerekliliği tartışılmaktadır.

Ne yazık ki coronavirus (covid-19) salgını, tarihteki ne ilk salgındır ne de son salgın olacaktır. Bu sebeple yaşadığımız bu felaketten kentler ve yaşam biçimlerimiz üzerinde önemli dersler çıkarıp buna yönelik adımlar atmak geleceğimiz için en doğrusu olacaktır.

Covid-19 Sonrası Kentler

Günümüzde dünya nüfusunun büyük çoğunluğunun kentlerde yaşadığını düşünürsek Covid-19’un Kentlere Etkileri ve bunlardan derslerin çıkarılması çok önemlidir. Yaşadıklarımız göstermektedir ki kentler pandemiler açısından son derece savunmasızdır.

Kentsel Planlama Açısından Pandemiden Alınan Dersler

1. Hava Kirliliğine Yönelik Planlamalar

Salgın sürecinde dünyanın çeşitli bölgelerinden çevrenin iyileştiği ve doğanın kendini yenilediği haberleri gelse de çalışmalar incelendiğinde durum çok daha kompleks ve ayrıntılıdır. Örneğin Madrid ve Barselona’da hava kirliliğinin azalmasının yanı sıra, Çin’in bazı bölgelerinde arttığını gösteren çalışmalar vardır.¹ Bunun en temel sebebi ise ülkelerdeki hatta şehirlerdeki hava kirliliğinin esas kaynağının farklı olmasıdır. Salgın sürecinde trafikten ve endüstriden kaynaklanan hava kirlilikleri genelde azalmışken, konut ısıtmadan kaynaklanan kirlilik tam tersi artmıştır.

Hava kirliliği ile pandemi arasındaki ilişkiye bakıldığında, hava kirliliği yüksek olan yerlerde hastalık bulaşma oranının fazla olduğu görülmüştür. Bunun için aslında sonraki salgınlara hazır olmak için yapmamız gerekenlerden bir tanesi de hava kirliliğini azaltmaya yönelik planlamalar yapılmasıdır. Burada önemli olan nokta kentlerin gerçek hava kirliliği kaynağını bulup ona göre bir planlamaya gitmesidir.

2. Su Yönetiminin Önemi

Tarihteki salgınların büyük çoğunluğunun kanalizasyonlardan, kanalizasyon hayvanlarından ya da bu atık suların içme sularına karışmasından kaynaklandığı bilinmektedir. Aslında atık suların arıtımı Covid-19 için de oldukça önemlidir. İnsanların virüse maruz kalmasını azaltmak için su tesislerinin ve atık su arıtma tesislerinin yeterli dezenfeksiyonu ve temiz su kaynaklarına kanalizasyon sızıntısının önlenmesi gibi önlemler gereklidir. ²

Kanalizasyon sistemindeki COVID-19 ve diğer virüslerin varlığı, enfeksiyonun etkin noktaları, kontrol ve yayılma yollarının etkisi hakkında bilgi edinme fırsatı da sağlar. Aslında, atık su verilerinin düzenli olarak test edilmesi önceden önlem almasını sağlayabilir. ¹

Bu konuda atılan en önemli adım BIOBOT uygulamasıdır. Temel olarak kanalizasyonda toplanan virüsleri ve bakterileri analiz edip şehirlerdeki veya eyaletlerdeki toplum sağlığını haritalandırıyorlar. Böylece atık sulardaki virüsler veya hastalıklar önceden tespit edilip hemen önlem alınabiliyor.

3. Kendi Kendine Yeten Şehirlerin Önemi

Aslında bu süreçte hepimiz gördük ki salgın sebebiyle yapılan her kısıtlamanın birden fazla etkisi oldu. Bunlardan bir tanesi de ulaşıma getirilen kısıtlamaların çevredeki şehirlerden/kırsal alanlardan getirilen gıdaların taşınmasında birtakım aksamalara sebep olduğudur.  Öyle bu süreçte bazı haberler bunu çarpıcı bir şekilde gösteriyor, örneğin NTV’deki bir habere bakalım:

BM’den “gıda sistemleri pandemi nedeniyle çöküyor” uyarısı: BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, “49 milyon kişi daha pandemi nedeniyle aşırı yoksulluğa düşebilir. Gıda güvenliği olmayan insanların sayısı hızla artacak” ifadelerini kullandı.³

Bu durumda yerel gıdanın, yerel pazarların, ithalatın azalıp kentin kendine yetebilecek miktarda gıda üretiminin önemi ortadadır. Kentlerin çeperlerinde içinde uygun alanlarda oluşturulacak tarım alanları kent planlamalarında düşünülmelidir. Elbette ki kendi kendine yeten şehirleri yalnızca bu açıdan ele almamalıyız, elektrik enerji ihtiyacının en azından bir kısmının güneş panellerinden karşılandığı bir kent planlaması geleceğimiz için her türlü felakete hazır olmamızı sağlayabilir.

4. Acil Durum Planları

Her ülke hatta daha da önemlisi her kente özgü farklı felaketlere yönelik acil durum planları hazırlanmalıdır. Artık anlıyoruz ki, salgın hastalıklara yönelik ayrıntılı acil durum faaliyetleri ve planları devlet yönetiminin hastalıkla mücadelesini oldukça kolaylaştırabilir.  Örneğin, korona salgınında Singapur, Tayvan ve Güney Kore gibi ülkelerde şehirler, acil durum planları geliştirerek ve SARS ve H1N1 salgınlarından öğrenilen dersleri uygulayarak büyük başarılar elde etmişlerdir. ⁴ Buna karşılık, Bangladeş’te önleyici planlama ve acil durum planlarının olmaması, şehirlerin krize etkili bir şekilde yanıt vermesini zorlaştırdı.

Bu konuda devlet yönetimine düşen en önemli görevlerden biri de bu planların günümüz şartlarına uyarlanarak şimdiki ve gelecekteki felaketlere karşı hazır hale gelmemizi sağlamaktır.

5. Sorunlu Ulaşım

COVID-19’un Çin ve dünya genelinde çok kısa bir süre içinde hızla yayılmasının en temel sebebinin bu bölgedeki bağlantı uçuşların ve demiryolu bağlantısının fazla olmasına dayandırılmaktadır.⁵ Bu durum ulaşımın salgın hastalıklarda ne kadar etkili olduğunu göstermektedir.

Bugün yaşadığımız salgın hastalık hepimizi toplu taşımadan özel araçlara yönlendirdi. Peki özel araçlara yönelmek ne kadar sağlıklı? Özel araçlara yönlenmek beraberinde hava kirliliği ve trafik ve bunlara bağlı çevre sorunlarına yol açar. Aslında bu da bizi başladığımız noktaya döndürür. Hava kirliliğinin artması bizim sağlığımızı olumsuz yönde etkilemekte bu felaketlerle baş etmemizi zorlaştırmaktadır. İşte bu sebeple yapılacak en doğru hareket bisiklet veya bunun gibi motorsuz araçlara yönelmek olacaktır.

Pandemi sürecinde dünyanın birçok şehrinde zaten bisiklet kullanım oranlarının ve sürelerinin arttığı gözlemlenmiştir. Bu yönelimin yönetim tarafından uygun bisiklet yolları yapılarak ve kentlerin buna göre planlanarak desteklenmesi ve teşvik edilmesi önemli bir planlama hareketi olacaktır. Bunun yanında uzak mesafeler için güneş enerjisi kullanan araçlar gibi enerji tüketmeyen ve kirlilik yaratmayan araç modellerinin teşviki ve bu konudaki yatırımlar oldukça önemlidir.

6. Kent Tasarımında Değişiklikler

Günümüzdeki kentlerin nüfus yoğunluğu tartışılmaz bir konudur. Bu yüzden ne yazık ki salgın hastalıklardan ve diğer felaketlerden en çok etkilenen alanlar olmaktadırlar. Covid-19 sonrası planlamalarda ve tasarımlarda bu gerçek artık göz ardı edilemez duruma gelmiştir. Şehir parklarında ve yeşil alanlarda kullanılan kent donatılarının sosyal mesafeyi sağlayacak şekilde tasarlanması sadece günümüz için değil, gelecekteki felaketler için de önemlidir.  Sokaklarda, kamusal alanlarda ve yeşil alanlarda kişilerin birbiriyle yakın temasının azaltılması düşünülmelidir. Günümüzdeki yeşil alan ihtiyacı Covid-19 sürecinde açıkça görülmüştür. Bu, yayaların ve bisikletlilerin ihtiyaçlarını daha iyi karşılamak için sokakların yeniden tasarlanmasını ve vatandaşların açık hava egzersiz ve rekreasyon taleplerini karşılamak için geniş yeşil ve açık alanlar sağlamayı gerektirebilir. ⁶

Yukarıdaki görsellerde görüldüğü üzere Covid- 19 sürecinde sosyal mesafenin sağlanması amacıyla düzenlemeler yapıldı. Bundan sonra tıpkı bu görsellerde olduğu gibi yeşil alanlarda deprem, salgın hastalık gibi felaketlerin göz önünde bulundurularak planlanması gerekecek gibi görünüyor.

Yaşadığımız bu zorlu ve tehlikeli süreç tasarımcılara, planlamacılara, yöneticilere ve kullanıcılara çok önemli uyarılar ve dersler vermektedir. Bizim bunu yaşayan nesil olarak bugün ve yarın yaptığımız her planlama ya da tasarım insan hayatının ve doğal çevrenin kalitesini arttırabilir. Sağlıklı bir toplum, sağlıklı bir kent ve sağlıklı bir ülke bu bahsedilen planlamaların altında yatıyor olabilir.

Kaynakça:

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, cesur bir asker ve iyi bir siyasetçi olmanın yanı sıra sanata, bilime ve doğaya önem veren aydın bir liderdi. Askeri ve siyasi eylemlerinin yanı sıra, vatanı ve milletinin refahı için sayısız reform gerçekleştirdi. Atatürk ve doğa sevgisini tüm bunları yaparken Anadolu’nun çeşitli yerlerinde ağaçlandırmalar yapmayı, çiftlikler kurmayı ve doğayı koruyup kollamayı unutmamasından anlayabiliyoruz.

Manevi kızı Afet İnan, O’nun son günlerinde yeşile duyduğu özlemini şöyle dile getirir: “Mustafa Kemal bir sahil çocuğu olduğu için denizi çok severdi. Fakat son hastalık günlerinde özlemini duyduğu yer, bir çam ormanlığı idi. Buna yol açan kendisine hediye edilmiş, bir ormanlık ve çayırlığı gösteren tablodur. Bu tabloya; yattığı yerden uzun uzun bakar ve yanına gittiğimiz zaman: “Afet, bana memleketimizin ormanlık güzel yerlerinden tanıdıklarını anlat. Oralara gidelim, ağaçlar altında dolaşabileyim, basit bir hayata kavuşalım. Son arzum yaz kış yeşil duran ağaçlar arasında olmaktır” diyen acılı hasta sesi hala kulaklarımda yankılanıyor. O, hastalığının ağırlığını anlıyor ve belki kurtulamayacağını biliyordu. Fakat çevresindekilere ümitsizlik vermemek için yaşayacağı yeni çevreler arar gibiydi. Ancak, bugün anlıyorum ki yeşilliğin sonsuzluğunda son uykusunu uyumak istediğini bana vasiyet etmek istemiştir.” ¹

Atatürk, babası öldükten sonra annesi ve kardeşiyle Selanik’e 30 km uzaklıktaki Langaza’ da Rapla çiftliğinde kahyalık yapan dayısının yanına taşınmıştır. Burada çiftlik işlerine yardım etmiş ve toprakla iç içe olmuştur. Çiftlikte geçirdiği bu doğayla iç içe sürecin onun kişiliğinde önemli bir etki bıraktığını söyleyebiliriz. Öyle ki, ilerleyen yıllarda  “Burada hiçbir şey yetişmez” denilen topraklarda ormanlar kuracak, bir ağacı kesmemek için köşkleri yürütecektir.

Atatürk Orman Çiftliği

Atatürk ve doğa sevgisinin en büyük kanıtı hiç kuşkusuz Atatürk Orman Çiftliğidir. Burada müdürlük yapan Tahsin Coşkan’ın genç bir ziraat mühendisi olduğu yıllarda, Atatürk Tahsin Bey’i bir gün çiftliği kurmak istediği araziye “Gel Tahsin seni bir yere götüreceğim, fikrini almak istiyorum” diyerek götürür. Burası bataklık, sivrisinek içerisinde, hayvan leşlerinin olduğu berbat bir arazidir. Atatürk, bütün masrafları cebinden olmak üzere burayı bir çiftlik yapmak istediğini söyler. Tahsin Bey, burayı ıslah etmeye çalışmanın para ve zaman kaybı olduğunu söyleyerek karşı çıkar ve sorar: “Neden bu kadar mümbit topraklar varken burayı tercih ettiniz?” Atatürk’ün cevabı ise şöyledir: “Ben zor olanı yapayım da siz arkamdan kolayları nasılsa yaparsınız.”

Tahsin Coşkan gereken incelemeleri yaptırır ve “Burada bir şey yetişmez” yazılı bir rapor götürür. Atatürk raporu okur ve yanına aynen şu cümleyi yazar: “BURASI VATAN TOPRAĞIDIR, KADERİNE TERK EDEMEYİZ” ²

Ülkesinin her bir karışını vatanı olarak gören ve çok seven Atatürk aslında bu cümlesiyle hem o dönemin hem de geleceğin vatandaşlarına çok önemli bir mesaj vermiştir. Bu vatan bizimdir ve üzerinde yetişen her bir ağaç çok değerlidir. Doğaya sahip çıkmak, yeşili korumak ve toprakta bir ürün yetiştirmek vatana sahip çıkmaktır.  Gerçekten de o kurak ve ot bitmeyen arazide azimle ve doğa sevgisiyle oluşturulan Atatürk Orman Çiftliği, Atatürk’ün en büyük miraslarından biridir.

Atatürk ve doğa sevgisi sadece Ankara’da somut bir hal almamıştır.  Bir başka örneği de Yalova’da görülmektedir.

Yürüyen Köşk

Yalova’yı çok seven Atatürk, burada küçük bir köşk yapılmasını ister. İnşaat sırasında hemen yandaki eski bir çınar ağacının dalları, köşkün zemin katı üstündeki birinci kata çıkılmasına engel olmaktadır. Bu durumda ağacın dallarının kesileceğini duyan Atatürk “Siz şaşırdınız mı? Hayır, katiyen bu dal kesilemez. Binanın yerini, temelini değiştirin. Bu dalın kurtulabileceği yere kadar temeli sökün veya sürün.” talimatını verir.  Bunun üzerine köşk, 11 Ağustos 1930 tarihinde kalın kızaklar üzerinde doğu yönüne doğru 4.80 metre kadar kaydırılır. Çalışmalar boyunca ağacın başında bekleyen Atatürk “Eh artık yürüyen bir köşkümüz oldu” deyince bu köşkün adı “Yürüyen Köşk” olarak kalmıştır. ³

Ağaç konusundaki hassasiyetini başka bir anıdan da anlayabiliriz.

“BENİM İĞDE AĞACIM”

1927’den 1938’e kadar Atatürk’ün yanında olan Nuri Ulusu’nun Atatürk ve doğa sevgisini anlatan bir anısında, yanlarında Afet İnan’ın da bulunduğu bir gün çiftliğe giderken yol üzerinde Atatürk’ün sevdiği ve “benim iğde ağacım” dediği eski ve cılız bir iğde ağacının söküldüğünü fark ettiklerinden bahseder. Atatürk bu durum karşısında sinirlenmiş ve yol boyunca yürüyerek sökülmüş iğde ağacını aramıştır. O gün orada olan Afet İnan bu durumdan şöyle bahseder: “…Atatürk’ün biraz evvelki neşesi kalmamıştı. Çünkü çiftliğin ilk çorak günlerinin bir yeşillik hatırası yerinden çıkarılmıştı. Yol boyunca yürüyerek iğde ağacını aradık. O:

-“İğde eski ve çelimsiz bir ağaçtı fakat yaşayan ve baharda güzel kokularını etrafa saçan bir varlıktı.” diyordu. “ ⁴

Ünlü Bahçivan Pandelli’den Atatürk ve Doğa Sevgisi Anıları

Atatürk’ün doğaya, ağaçlara ve çiçeklere olan sevgisinden bahseden ve anılarını anlatan bir diğer isim, dönemin ünlü bahçıvanlarından Pandelli’dir.  Atatürk ve doğa sevigisinden şöyle bahseder:

“Atatürk çiçeğe çok meraklıydı. Kışın bile gelir ormanı dolaşırdı. Buranın tabiat güzelliğine aşıktı. Bütün çiçekleri severdi. Hatta kır çiçeklerini toplar ve yakasına her gün papatya takardı. Köylülerle, işçilerle ve askerlerle halkın geçimini ve idarenin gidişini konuşmaktan hoşlanırdı. Dert dinlemekten ve herkese faydalı olmaktan zevk alırdı. Her işi kendi gözüyle görürdü. Kibir diye bir şey bilmezdi. İnandığı işlerde emirleri açık ve netti. Gönül almasını ve teşvik etmesini bilirdi…

Bugün Atatürk çiçeği diye bilinen bir çiçek vardır. Hani ecnebilerin Ponsetya dedikleri…Yılbaşında kırmızı kırmızı açan çiçek… İşte onu da Atatürk çok severdi. Ben de burada, bu çiçekten bol bol yetiştirdim ve adını Atatürk Çiçeği koydum. Bu hareket onun çok hoşuna gitti.”⁵

Atatürk ve doğa sevgisini, manevi kızlarından Sabiha Gökçen şöyle anlatır:

“Ben ondaki çiçek sevgisini ilk kez Bursa’da iken görmüştüm. Özellikle gül ve karanfile bayılırdı. Yalnız onlar mı? Hayır. Boynu bükük menekşeleri, küçük kır çiçeklerini, papatyaları, gelincikleri, diyebilirim ki doğadaki bütün çiçekleri çok ama çok severdi. Kendisi bunları asla koparmaz, koparamazdı. Kıyamazdı onlara. Onları doğada oldukları gibi seyretmekten zevk alırdı. Yaşamlarına kendi eliyle son vermeye kıyamazdı bir türlü. İşin garibi sofrasını ve odasını çiçeksiz görmeye de dayanamazdı. İster bahçedeki çiçekler olsun, ister saksılardaki, ister vazolardaki, hepsine titizlikle bakılmasını arzu ederdi. “ ⁶

O’nun Ardından Çiçeklerine Bakmak

Doğayı, ağaçları ve çiçekleri vatanı gibi seven Atatürk, manevi kızı Sabiha Gökçen’e bir vasiyet bırakmıştır. Sabiha Gökçen’in anılarından aslında hepimizin omuzlarında olan bu vasiyet şöyledir: “Sabiha, kızım…Bak hayattayken çiçeklerimle ben kendim meşgul oluyorum. Onlara bakıyorum, baktırıyorum. Biz bakmasak, baktırmasak dilleri mi var bizden su isteyecek, gübre isteyecek, ışıklı bir yer ya da gölgelik isteyecek? Unutma sakın, nasıl olsa kader bir gün benim de kapımı çalarak bir başka dünyaya davet edecek… Çiçeklere bakmak, mezarıma çiçek götürmek sana düşecek o zaman… Birkaç gül yeter de artar bile.  Ama canlı olsun, hayatiyet dolu olsun.”

Bizler onun kurduğu ülkenin vatandaşları olarak onun çiçeklerine, miras olarak bıraktığı çiftliğine, tüm yurdun yeşiline sahip çıkmaya devam edeceğiz. Bıraktığı mirasları tüm gayretimizle korumaya çalışacağız.  Her kesilen ağacın hesabını sormaya, her bitki bitmez denilen toprakta azimle dikim yapmaya, vatanı var gücümüzle yeşillendirmeye devam edeceğiz. Her 10 Kasım’da mezarına çiçek bırakacak, her gün kalbimizde yaşatacağız.

Bu çok hüzünlü ve anlamı günde onu saygıyla ve derin bir hasretle anıyorum.

Hepimiz bir şekilde “su kıtlığı” veya “su krizi” kavramlarını televizyonlardan, filmlerden, okuldan ve belgesellerden duyduk.  Fakat gerçekten yaşamın kaynağı olan ve yerine başka hiçbir şey konulamayan suyun öneminin farkında mıyız? Suyun gerçekten de sınırlı bir kaynak olduğunu unutuyor muyuz? Yakında “sudan ucuz” deyimi, suyun savaş çıkaracak kadar önemli olması nedeniyle tarih mi olacak? Bu yazımda Türkiye’den oyuncularla çekilmiş ve su krizinin Türkiye’deki durumunu anlatan 25 Litre belgeselinden bahsetmek istedim.

Su Krizi Nedir?

Dünya’ya bakıldığında %71’i su, %29’u karadır. Ne yazık ki insanoğlu ihtiyaçlarını karşılamak için bu %71’lik dilimin tamamını kullanamaz. Dünya haritası göz önüne getirildiğinde görülen maviliklerin sadece %2,5’i tatlı sudur. Bu suyun %70’i buzullar içinde saklıdır.

Yerküre üzerindeki suyun tamamı 5 litrelik bir şişeye konacak olsa, biz insanların erişebileceği tatlı su miktarı, yalnızca 1 yemek kaşığına denk gelir.

Başka bir deyişle, erişilebilir tatlı su miktarı, dünyanın toplam su varlığının yüzde 1’inden bile azdır.⁽¹⁾

Su Krizinin Etkileri

Bütün dünya suyu tarımda, endüstride ve insani ihtiyaçlarla (içme, temizlik vb.) kullanmaktadır. Fakat kullanılabilir su kaynakları sandığımız gibi sınırsız değil. Üstelik Güneş Sistemi’ndeki diğer 63 gök cisminden hiçbirinde yaşamın temel şartı olan suyun bulunmadığını biliyor muydunuz? En azından içilebilir kalitede başka hiçbir gezegende yok.

İşte bu sebeplerle artan nüfusu ve su kaynaklarının her geçen gün tükendiğini de göz önünde bulundurursak günümüzde suyun tasarrufu ve kullanımının kontrol altına alınması hayati önem taşıyor.

Şu anda bile  bir milyarı aşkın kişi, temiz içme suyuna ulaşamıyor. Bununla beraber World Resources Institute’da yer alan bilgiye göre 2025 yılına kadar 3,5 milyar insan su kıtlığı yaşayabilir.⁽²⁾

Birleşmiş Milletler tarafından hazırlanan rapora göre ise dünyada 50’den fazla ülkede 500 kent bu tarihte su kıtlığı  yaşayacak. ⁽³⁾

Yazının devamında daha şimdiden su kıtlığı sebebiyle sıkıntılar yaşayan ve birçok yaptırıma giden kentlere bakalım. Su kuyrukları, duş almayı bırakan insanlar, su kaynaklarının başına nöbetçi polis konulması, günlük su tüketim sınırı… Bunlar artık bir distopya değil, bazı kentlerde yaşanmaya başlandı bile.

Dünyada Su Krizi: Su Kıtlığından En Çok Etkilenen Kentler

– Güney Afrika’daki Cape town: En önce etkilenen kentlerden biri. Burada yöneticiler fazla su tüketiminin önüne geçmek için suyun tükeneceği gün olarak hesaplanan 22 Nisan’ı “Sıfır Günü” ilan ettiler. Her kişi günlük olarak yalnızca 25 Litre su kullanabiliyor. Öyle ki yerel sakinlerden biri CNN’e  “Yıkanmamış saçlar artık toplumsal sorumluluk simgesi” diyor.

– Sao Paulo: Brezilya’nın finans başkenti ve dünyanın en büyük nüfuslu kentlerinden biri olan Sao Paulo’da bir dönem kentin 20 günden az içme suyu kalmıştı ve polis yağma olaylarını önlemek için su kamyonlarına eşlik etmek zorunda kalmıştı.

–Kahire: Dünya Sağlık Örgütü’ne göre Mısır su krizinin olduğu ülkelerden ve su kirliliğinden çok sayıda ölümün görüldüğü yerlerden biri.

– Mexico City: Meksika’nın başkenti Mexico City’de nüfusun beşte birinin evindeki musluklardan sadece günde birkaç saat su akıyor ve %20’si de günün belirli kısımlarında su alabiliyor.

–Miami: 20. yüzyılda girişilen yakındaki bataklıkları kurutma projesi yüzünden, Atlantik Okyanusu’nun suyu, kentin başlıca içme suyu kaynağı olan Biscayne yeraltı suyunu kirletti. Özellikle de deniz seviyesinin hızla artması nedeniyle, geçtiğimiz yıllarda inşa edilen bariyerler işe yaramaz hale geldi. Miami’nin birkaç kilometre kuzeyindeki Hallandale Beach’te tuzlu su karışması yüzünden sekiz kuyunun altısı kapatıldı.

Türkiye Su Krizi

Su krizinden çarpıcı bir şekilde etkilenen dünya kentlerinin bazılarını inceledik. Peki Türkiye bu işin neresinde?

Türkiye de ne yazık ki gelecek 30 yıl içerisinde dünya su krizinden etkilenecek ülkeler içerisinde. Birleşmiş Milletler ’in kamuoyu ile paylaştığı raporda; 2016 yılından itibaren İstanbul’un kişi başına düşen su miktarının 1.700 metreküpün altına düşmesi nedeniyle “su stresi” yaşadığı belirtiliyor (İstanbul Su Krizi). Ve rapor 2030 yılından itibaren su stresini “su krizi” ne dönüşeceği uyarısıyla devam ediyor. ⁽⁵⁾

Yani bu demek oluyor ki, artık su krizinin eşiğinde bir ülke olarak suyu her kullanışımızda dikkat etmeli ve bir takım tasarruf politikaları benimsemeliyiz. Bireysel olarak yapabileceğimiz çok basit şeyler bile önemli. Örneğin: Duş sürelerini mümkün olduğunca kısa tutmak, çamaşır ve bulaşık makinelerini tamamen dolmadan kullanmamak, duş almadan önce eğer suyun ısınması bekleniyorsa bu sürede akan suyun bir kovada toplanarak balkon yıkama gibi durumlarda kullanılması, bahçede damlama sulama tercih edilmesi…

Ülkemizde artık durumun ciddiyetini insanlara anlatmak amacıyla suyun bilinçsizce kullanılması ile ilgili oldukça çarpıcı bir belgesel yapıldı. Eminim ki birçok kişi bu belgeseli izlemiştir ya da en azından duymuştur. Fakat bilmeyenler veya izleme fırsatı bulamayanlar için biraz belgeselden bahsedeyim.

25 Litre Belgeseli

National Geographic’in yayınladığı, Gökhan Özoğuz ve Özge Özpirinçci’nin yer aldığı bu belgeselde Türkiye’nin küresel su krizi haritasındaki yeri anlatılıyor.

Nüfus artışı, iklim değişikliği, tekrarlayan kuraklık, hızlı şehirleşme gibi etkenler sebebiyle susuzluğun ülkeyi ve dünyayı etkilediğine değiniliyor. Belgeselde, tarihçi Profesör Doktor İlber Ortaylı, Boğaziçi Üniversitesi İklim Merkezi Müdürü Profesör Doktor Levent Kurnaz gibi bilirkişilerin açıklamaları da yer alıyor.

Gökhan Özoğuz, bir gününü 25 litre ile geçirmeye çalışıyor ancak pek de başarılı olamıyor. Öte yandan, belgeselde su nedeniyle hırsızlık ve şiddet vakalarının yaşanacağına da değiniliyor. Belgeselde, ufak değişikliklerle tasarruf hamleleri yapılabileceği, böylece Sıfır Günü’nün önüne geçilebileceği anlatılıyor.

Aynı zamanda belgeselde sürdürülebilir yaşam pratiklerini çocuklara öğretmeye çalışan bir atölyeden ve suyun arıtılarak yeniden kullanıma geçme aşamasından da bahsedilmektedir. Eğer izlemeyeniniz varsa bir an önce izlemenizi tavsiye ederim.

Unutmayalım ki, geleceğe dair umut her zaman var. Bilinçlendiğimiz ve buna göre yaşamımızı gözden geçirdiğimizde çok büyük değişikliklere sebep olabiliriz. Her birimiz ayrı ayrı bu dünyanın kahramanları olabiliriz.

Kaynakça

(1) https://www.wwf.org.tr/?4180
(2) https://www.wri.org/our-work/topics/water
(3) https://www.iklimhaber.org/istanbuldaki-su-krizi-icin-ongorulen-tarih-2030/
(4) https://gaiadergi.com/brezilyada-buyuk-tehlike-sao-paulonun-suyu-bitiyor/
(5) https://www.iklimhaber.org/istanbuldaki-su-krizi-icin-ongorulen-tarih-2030/

Kentsel Peyzaj Kavramı

Peyzaj kavramı zaman içerisinde insanlara ve onların faaliyetlerine bağlı olarak değişen dinamik bir yapıdadır. Peyzajın iki çeşidi vardır: 1) Doğal Peyzaj 2) Kültürel peyzaj.

Doğal peyzaj alanlarında insan etkisi neredeyse hiç yoktur ve buralarda olan değişiklikler deprem, heyelan, yanardağ gibi doğal etkiler sebebiyle olur. Kültürel peyzajda ise insanların doğaya müdahalesi bulunmaktadır. İnsanların doğayı çeşitli sebeplerle kendileri için kullanması söz konusudur ve kullanım durumuna göre “Kırsal Peyzaj” ve “Kentsel Peyzaj” olmak üzere ikiye ayrılır.

Kırsal peyzaj: İnsanın doğa içinde, kentsel amaçların dışındaki faaliyetlerinin ortaya koyduğu çevrenin görünümüdür. Bu faaliyetler esas itibariyle tarımsal olabileceği gibi, rekreatif ve endüstriyel de olabilir.

Kentsel peyzaj: Bu alanlar kırsal peyzaj alanlarına göre yüzölçümü bakımından çok az bir alan kaplamalarına rağmen, nüfus yönünden çok daha yoğundurlar. Hangi amaçla olursa olsun insanların kümelenme, toplanma içgüdülerinin ortaya koyduğu bir yaşama mekanıdır. ⁽¹⁾  Kentsel peyzaj insanların bir arada yaşadığı şehirler, il ve ilçelerde binaların, yapıların, yolların ve bunların yer aldığı açık alanın tamamıdır.

Tarihi Çevrelerde Peyzaj Kavramı

Tarihi çevreler genellikle korunmak istenen, bozulmadan veya mümkün olduğunca az değiştirerek sonraki nesillere aktarılmak istenen bununla beraber ziyaretçi ve turist çekmesi bakımından ülkeye gelir sağlayan önemli alanlardır.⁽²⁾ 

Tarihi alanlar ülkenin prestij kaynağıdır. Bu alanlar toplumun tamamına aittir ve o coğrafyadaki insanların kendilerini oraya ait hissetmelerini sağlar. Geçmiş ile bugün arasında bir köprü oluştururlar ve halkın kenetlenmesinde rol oynarlar. Aynı zamanda turistik alanlar olmaları sebebiyle ülkeye ekonomik anlamda katkı sağlarlar. İşte tüm bu sebeplerle tarihi alanlardaki her türlü çevre ve peyzaj düzenlemeleri de oldukça önem kazanır.

Tarihi çevrelerin en baştan uygun planlanması veya yeniden düzenlenirken tarihi dokusuna dikkat edilip, kullanıcı istekleri de göz önünde bulundurularak düzenlenmesi alanı yeniden değerli hale getirecektir. Her milletin kendine ait tarihsel öge ve alanları vardır. Bu ögeler, yapılar ya da alanlar tek başına düşünülemez. Yakın çevresini de kapsayan tarihi peyzajı,  yapıyla bir düşünmek gerekmektedir. Çevre peyzajına eklenen bir kent içi donatı elemanı bile bu alanı olumlu ya da olumsuz bir şekilde etkileyebilir. Eklenen her öge bir anlam ifade edeceğinden tarihi çevre peyzajlarında son derece önemlidir.

Kentsel Peyzaj Tasarımı Kapsamında Tarihi Peyzaj Önemi ve Korunması

Daha önce de bahsedildiği gibi tarihi alanlar ya da çevreler o toplumun aidiyet hissinin oluşmasına ve o mekanı benimsemesine yardımcı olur.  Birçok ülke “toplumun hafızası”  olarak gördüğü bu alanların ruhlarını kaybetmeden nasıl yeniden düzenlenmesi gerektiğine kafa yorar.

Kentlerde değişim kaçınılmazdır. Zamanla hızlı kentleşme, nüfus artışı ve plan değişiklikleri gibi sebeplerle bozulmalar meydana gelir.  Önemli olan nokta bu tarihi alanların korunarak gerekli durumlarda oranın ruhunu kaybettirmeden odak noktası haline getirilerek yeniden düzenlenmesinin başarılmasıdır.

Tarihi çevrelerde yapılan her hata buralarda uyumsuzluğa sebep olmakta ve buranın etkileyiciliğinin yitirilmesine sebep olmaktadır.  Böylece tarihi alanlar sıradanlaşıp ülke çapında ve uluslararası anlamda prestij kaybına uğramaktadır.

Cohen (2001)’e göre tarihsel çevre koruma hedefleri için önem taşıyan beş ana kalite ölçütü bulunmaktadır; bunlar kentsel yerleşme, mekan duygusu, iç bağlantılar, stil ve tasarım, zanaat / ustalıktır.

Kentsel Yerleşme

Kentsel yerleşme, sınırları açık ve net olarak tanımlanmış, çevresiyle bütün alandır. Bu sınırlar, kolayca belirlenebilmektedir. Alanın doğallığı fiziksel ve kuramsal olarak tanımlanabilmektedir. Alanın çevrede odak noktası olması gerekmektedir, kentsel yapısına bağlı olarak bu daha kalabalık ve geniş olabilmektedir.

Mekan Duygusu

Mekan duygusu; görüntü, belirli kentsel temaların varlığı, konfor, gölgeleme, rahatlama, doğaya, topografyaya ve bitkilendirmeye bağlı olma gibi duygusal ve tarihsel birliktelikle tanımlanmaktadır. Bunlara ek olarak; kentsel algılama ve anlaşılır mekansal lokasyon ve bunların kimlik oluşturmadaki etkisi de mekan duygusu kavramını oluşturmaktadır.

İç bağlantılar

Kentsel çevrede, mekanların ve bağlantıların tekilliği bulunmaktadır, buna kentsel açık alanlar ve bloklar da dahildir. Çevre kapsamındaki öğelere, pozisyonlara, cadde ölçüsü/uzunluğu/boyuna hakim olan mekansal tasarım (sadece binalar olarak değil) çok sık görülmemektedir ve geçicidir.

Stil ve Tasarım

Bu kriter; binalar arasındaki benzerlikler ve farklılar da dahil olmak üzere; renk, materyal, doku ve siluetleri içermektedir. Bütün bu unsurlar çok önemli, eşsiz ve dikkat çekicidir. Belirli bir ölçek gibi; üç boyutlu, karakteristik ve sanatsal stil bu kavramda baskındır ve bölgesel özellikler için belirsiz değildir.

Zanaat / Ustalık

Yapılarda kullanılan materyaller onları orijinal ve otantik yapmak için belirli bir süreç geçirmektedir. Bunlar; kemer, kubbe, duvarların sıvası ve özellikle işlenmiş taş gibi özellikleri de içermektedir. Yapım metodları kentsel elemanları tamamlamaktadır. Bu metodlar, sadece tek yapılarda değil çevresiyle beraber devamı olan bir süreç oluşturmaktadır.

Bu beş merkezi kalite ölçütü, tarihi çevre koruma alanlarını belirlemede ve bunun için bir altyapı oluşturmada çok önemlidir. Koruma için de bu kalite kriterlerinin değerlendirilmesi bir sebep oluşturmaktadır. ⁽³⁾ 

Kaynakça