Günümüzde öylesine doğa ile insan ile hayat ile temas etmekten kopmuşuz ki insanlar ne kadar ilaç kullanırsa kullansın daima yorgun, isteksiz ve karamsar bir ruh hali içinde. Bu ruhsal durum insandan aileye, aileden topluma ve toplumdan büyük kalabalıklara yansımakta. Öyle büyük bir yansıma ki bu yüzümüze bir tokat gibi çarpıyor her defasında. Peki ya iyileşmek için ne yapıyoruz? İlaçlar? Bazen en iyi ilaç durup nefes almaktır ama bu nefes alabileceğimiz alanlara tıbbi ve biraz da aromatik eşlikçiler eklerken bir yandan da sosyal bir etkileşim içinde olsak daha doğrusu kentlerimizde Açık Hava Eczaneleri oluşturmak nasıl olurdu?

Kentleri iyileştirmek, rehabilite etmek adına pek çok araştırmalar, tartışmalar, öneriler ve projeler geliştirildi. Şimdi de kentler de bizleri iyileştirebilir mi?

Eğer iyileşmek için 7/24 açık olan bir eczane olsa hem de hemen yanı başımızda. Nasıl olurdu?

Sağlığın tanımı Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) verilerine göre bireylerin fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanımlanmaktadır (DSÖ,1948). Günümüzde iyi olmak belki rutin kan tahlilleri, tetkik ve taramaların sonuçlarına bakılarak karar verildiği sanılmaktadır. Tam olarak iyi olmak ve iyi hissedebilmek elbette birçok faktöre bağlıdır. Fakat günümüzde ruhsal ve fiziksel iyi olabilmek için sadece ilaçlar maalesef yeterli gelmemektedir. Sosyal hayatta tahammülsüzlük, bireylerin tolerans eşiğinin oldukça düşük olması belki de bu durumun en net göstergelerinden birisidir. Sosyal denge bu kadar düşmüşken ,insanların birbiri ile temas hali bu kadar az iken sosyal ruhsal bir iyilikten bahsedilebilir mi? Hepsine gelin bu yazımızda yanıt arayalım.

Açık Alanlar ve Sağlık İlişkisi

İnsanlar sosyal varlıklardır. Hayatın her sahnesinde birbirlerine ihtiyaç duyarlar. Birlik ve beraberlik duygusu toplumları ortak payda da Açık alanlar, hem bireysel hem de toplumsal sağlığın korunmasında ve geliştirilmesinde kritik bir rol oynar. Bu alanlar fiziksel hareketliliği artırmanın yanı sıra ruhsal dinlenme ve sosyal etkileşim imkanları sunarak yaşam kalitesini doğrudan etkiler. Bu sosyal etkileşim ve temas arttıkça zaten ruhsal bir iyileşme sağlanır. Dolayısıyla sosyal izolasyonun önüne geçilmiş olunur.

Fiziksel, Ruhsal ve Sosyal İyileşme

Doğal ve açık alanlarda yapılan fiziksel aktivitelerin psikolojiyi nasıl etkilediğine dair geçtiğimiz yıllarda çok güzel bir çalışma yayınlandı. Bu çalışmada 18 yaş ve üzeri yetişkin kişilerde cinsiyet fark etmeksizin , doğal ve açık alanlarda zaman geçirmeye bağlı olarak aynı zamanda farklı indikatörler kullanılarak yapılan bu çalışmanın sonuçları farklı başlıklarda incelenmiş. Bu başlıklardan bazıları Huzur, Sakinlik, Enerji, Öfke ve Düşmanlık ,Endişe olarak sınıflandırmıştır. Sonuç ise pek de şaşırtıcı olmayacak şekilde doğal ve açık alanların insan sağlığı üzerindeki etkilerini doğrudan gözler önüne koymaktadır. Çalışmanın son kısmından bir bölümü ise sizlerle olduğu gibi paylaşmak istiyorum.

Bu inceleme, doğada yapılan açık hava aktivitesinin kentsel ortamlarda yapılan açık hava aktivitesine göre ruh sağlığını daha fazla iyileştirdiğini gösteren kanıtların ilk sentezini sunmaktadır. Bu bulgular, kentsel planlama ve ruh sağlığı için yeşil sosyal reçeteleme açısından önemli sonuçlar doğurmaktadır.

Wicks vd., 2022

Aynı zamanda açık alan rekreasyonunun psikolojik etkilerini araştıran bir başka çalışmada 37 kişilik bir deney grubu oluşturulan 19-25 yaş aralığındaki katılımcılar ile oluşturulan verilerden elde edilen analiz bulguları şu şekildedir.

Elde edilen bulgular, doğa temelli etkinliklere katılan bireylerin, psikolojik stres seviyelerinde anlamlı azalmalar, sosyal destek algılarında önemli artışlar ve fiziksel sağlık durumlarında iyileşmeler olduğunu ortaya koymaktadır. Deney grubundaki bu iyileşmeler, açık alan rekreasyonunun bireylerin çok boyutlu iyilik hallerine önemli katkılar sunduğunu güçlü bir şekilde desteklemektedir. (Aksu,2024,64-89)

Böyle bir durumda kentlerde bir amaç dahilinde fonksiyonel olarak oluşturulan açık yeşil alanlar hem günümüz hem de gelecek açısından çok daha fazla önem kazanmaktadır.

Tıbbi Aromatik Bitki (İyileştirme) Bahçeleri

Tasarım amacına ve kullanım durumuna göre doğru tasarlanmış bir park kentlerdeki Açık Hava Eczanesi olabilir mi? Bu belki de kolaylıkla ve çok az bakım ve maliyetle oluştrulabilecek bir konsept alan olabilir. Bu konsept alanın oluşturulma süresinde ilaç sektörünün ve belki de günlük hayatta kullanılan bir çok ilacın hammaddesi olan bitkiler bizlere doğrudan yardımcı olacaktır. Peki bu bitkiler nelerdir? Gelin bunu birlikte inceleyelim.

Tıbbi Bitkiler Bahçesi, Zeytinburnu Belediyesi

Bitkiler, insanın varoluşundan beri hem besin kaynağı olarak, hem de şifa bulmak için yaşamın bir parçası. Ancak sanayileşme ve kentleşme ile birlikte, tabiattan ve bitkilerden uzaklaşmaya başladık. Üstelik, kentlerde nüfusun artması, çevre sorunlarına, fiziksel ve psikolojik sağlık sorunlarına da yol açıyor.

Günümüzde de birçok bilim insanı bitkilerin iyileştirici özelliğinden faydalanırken bir yandan da hala araştırma konusu olarak incelenmektedir. Ve kullanıcı grupların bu bitkilerden oluşan bahçelerden olumlu etkilenme durumu ortaya çıkmaktadır.

İyileştirme Bahçeleri Nedir?

Aslında kullanımları çok eskiye dayansa da, son yıllarda, fiziksel ve psikolojik sağlık sorunları yaşayan insanların tedavisine özel olarak bahçeler tasarlanmaya başladı. İşte bu bahçelere ve buradaki uygulamaların geneline iyileştirme bahçeleri deniyor. Bu bahçeler, terapi bahçeleri, sağlık bahçeleri veya şifa bahçeleri olarak da adlandırılıyor.

Aromatik bitkilerin başlıca seçim sebepleri:

• Antiseptik, antioksidan ve yatıştırıcı özellikleriyle tıbbi bitkisel tedavilerde,
• Tat ve aroma vermesi için yemeklerde ve içeceklerde,
• Peyzaj alanlarında görselliği ve koku hissiyatını arttırmak,
• Uçucu yağları cilt bakım ürünlerinde, sabunlarda ve parfümlerde,
• Hem kokuları hem de görsellikleri sayesinde süs bitkisi olarak,
• Son olarak da doğal yollarla stresi azaltmak, uyku düzenini desteklemek ve zihin rahatlatmak amacıyla kullanılmaktadır.

Bu bitkiler hem işlevsellik hem de bakım açısından oldukça fonksiyonel olup, başlıca türler arasında Lavanta, Ekinezya, Biberiye, Kekik ve Melisa bitkileri yer almaktadır.

İyileştirme bahçelerine hastaneler, rehabilitasyon merkezleri, huzurevleri gibi bakım kuruluşlarının bahçelerinde rastlamak mümkündür. Bu bahçeler dış mekânda olduğu gibi, iç mekânda da olabilmektedir.

Açık Hava Eczaneleri Oluşturma Önerisi ve Kent İlişkisi

İnsanlar doğanın bir parçasıdır. Birbiri ile entegre olduğu sürece bir iyilik hali söz konusudur. En azından bizler için bu durum böyle. Doğadan uzaklaştıkça içimizdeki bu parçadan daha uzaklaşırız ve uzaklaştıkça o parçanın boşluğu giderek artar. Aslında sosyal bir varlık olan insan için bu durum hayatın her alanında önemlidir. Doğaya temas etmemek, insana, hayvana, canlıya temasın azalması günümüzde ruh halimizle doğru orantılıdır. Doğaya uzaklaşmak insanın kendi ruhuna yabancılaşmasıdır. Çünkü her insan içerisinde doğadan bir iz taşır. Bu iz, doğaya olan temas ve iletişim azaldıkça da karamsarlık, öfke problemleri ve asosyal bireyler , ve bu bireyler de depresif toplumlar oluşturur.

Yapılan çalışmalarda açık yeşil alanların insanların ruhsal ve fiziksel sağlıkları üzerindeki etkilerinin açıkça olumlu yönde olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Ve bu noktada sosyal iyileşmeye ihtiyaç duyulan bu dönemde kentlerde açık yeşil alanların bir Açık Hava Eczanesi konseptinde yeniden tasarlanabilir olma durumu önerisi ortaya çıkmaktadır. Burada etkileşimin her yönden ele alınarak fiziksel, ruhsal ve sosyal etkileşim arttırılarak aynı zamanda bitkilerin tıbbi faydaları gözetilerek sağlık ile de doğrudan ilişikli park alanlarının tasarlanması çok daha efektif olacaktır. Etkileşim artıp derinleştikçe de var olan olumsuz durumların azalacağı kaçınılmaz olacaktır. Bu park alanlarında İyileşme Bahçeleri, Meditasyon Alanları, Aromatik Bitki Bölümleri, Nefes Durakları ve aromatik yağlar ve bitkilerden oluşan Deneyim Alanları oluşturulması önerilmektedir.

Bu alanlar ile insanlar rehabilite olurken kentin de kendisine onarma fırsatı vermiş oluruz. Bu alanlarda geçirilen belki de çok kısa bir süre dahi olsa insanlara canlı olduğunu hatırlatarak çok daha uzun soluklu etkiler bırakacaktır. Kentler de tıpkı insanlar gibi canlıdır ve bazen her canlı iyileşmeye ihtiyaç duyar. Her canlı köklerini ve doğasını bulduğunda iyileşir.

Kaynakça

• Wicks, C., Barton, J., Orbell, S., & Andrews, L. (2022). Psychological benefits of outdoor physical activity in natural versus urban environments: A systematic review and meta-analysis of experimental studies. Applied Psychology: Health and Well-Being, 14(3), 1037–1061.
• Aksu, H. S. (2024). Açık alan rekreasyonunun psikolojik, sosyal ve fiziksel iyi oluş üzerindeki çok boyutlu etkileri. Journal of Management, Tourism and Foresight, 1(1), 63–89.
• Dikmen Diriöz, E. (2024, 10 Ekim). Şifa bahçeleri: Doğanın iyileştirici gücü. Fikir Turu
• Çetinkaya, A. (2025, 16 Haziran). Aromatik bitkiler ve şifalı bitkiler bahçede nasıl kullanılır? Yedi İklim Peyzaj
• World Health Organization, Constitution of the World Health Organization, Geneva, Switzerland, 1948.