Hızlı Git
Bir mekan insan davranışını etkiler mi?
Aslında her gün birden fazla mekanın içinde bulunuyoruz. Bulunduğumuz mekanlarda farklı duygular hissediyor ve farklı davranışlar sergiliyoruz. Mesela dar ve karanlık sokaklardan geçerken istemsizce hızlı yürürüz ve tedirgin oluruz. Tam tersi geniş ferah aydınlık sokaklardan geçerken daha yavaş yürürüz etrafı algılamaya anın tadını çıkarmaya çalışırız ve huzur hissederiz. Yani bizler sadece mekanı kullanmıyoruz onları hissediyoruz. Örneğin bir bankın konumu bile davranışı değiştirir. Gölge altında bulunan bir oturma alanı daha çok kullanılırken, güneş altında bırakılmış bir bank çoğu zaman boş kalır. Yürüyüş yolları da aynı şekilde önemlidir. İnsanlar sadece “çizilmiş” yolu değil, kendilerini rahat hissettikleri rotayı kullanır. Bu yüzden bazı çim alanlarda zamanla doğal patikalar oluşur.
Bu yüzden doğru tasarım sadece estetik değil, aynı zamanda insan psikolojisine de hitap etmelidir.
Mekan çevre ve insan arasındaki ilişkiyi psikolojisini inceleyen bilim dalına ise çevresel psikoloji ( environmental psychology) denir.
Mekanın Ruhumuza Dokunduğu Gizli Noktalar
1. Dikkat Restorasyonu Teorisi (Kapalı Alandan Kaçış)
Aslında şehir hayatında her şey bizden odaklanma bekler. Trafik lambaları, ekranlar, tabelalar beynimizi sürekli odaklanmaya iter. İşte bu kısımda doğru tasarlanmış peyzaj bize zahmetsiz dikkate itebilir. Nedir bu zahmetsiz dikkat? Şöyle düşünelim yoğun bir trafikte camı açtığınızda esen rüzgarın sesi, yaprakların sallanması ya da bir çiçeğin kokusu size biraz rahatlama hissi vermez mi? Aslında ona da odaklanıyorsun ama yormadan zahmet etmeden. Araç yollarında olan o ağaçlar sadece gölge için ya da yolu bölmek için değil ruhumuz içinde ordalar. Ya da gece aydınlatmaları sadece karanlıkta kaza olmasın diye değil güven hissi için ordalar.
2. Sığınak ve Perspektif
Evrimsel psikolojiye göre insan, arkasını güvende hissetmek (sığınak) ama önündeki alanı da net bir şekilde (perspektif) görmek ister. Geniş bir peyzaj alanını tasarlarken tüm alan açık ve dümdüz kalırsa insan savunmasız hisseder. Örneğin bir kafede çoğu kişinin duvara yakın masaları seçmesi tesadüf değildir. Ya da parkta bir ağacın altındaki bankların daha çok kullanılması. Çünkü insan doğası, hem güvende hissetmek hem de çevreyi kontrol edebilmek ister. Bu nedenle tasarımda bitkiler, ağaç grupları, yarı kapalı alanlar ve gölgelikler kullanılarak insan ölçeğinde güvenli mekânlar oluşturulur
3. Duyusal Peyzaj ve Duygu Yönetimi
Peyzaj beş duyuya birden hitap edebilen bir disiplindir. Çünkü bir mekânı yalnızca gözlerimizle deneyimlemeyiz. Örneğin bir su ögesinin aheste sesi, şehir gürültüsünü maskeleyerek dinginlik hissi oluşturabilir. Ya da rüzgârda hareket eden yaprakların sesi, insanın doğayla bağ kurmasını sağlar Görsel olarak ise doğal taşlar, ahşap dokular ve bitkisel elemanlar; yapay ve sert yüzeylere göre insanda daha huzurlu bir algı yaratır. Dokunma duyusu da mekân deneyiminin önemli bir parçasıdır. Bir ahşap yüzeye dokunduğumuzda sıcaklık ve doğallık hissederken, sert ve soğuk yüzeyler daha mesafeli bir his oluşturabilir. Hatta bazı bitkilerin kokusu bile insan psikolojisini etkileyebilir. Lavanta gibi bitkiler sakinlik hissi oluştururken, turunçgil kokuları daha enerjik hissettirebilir.
4. Sosyal Psikoloji ve Üçüncü Mekan
Çoğumuz için evimiz birinci mekândır. İşimiz ya da okulumuz ise ikinci mekân. Peki ya sosyalleştiğimiz, nefes aldığımız, insanlarla karşılaştığımız alanlar?
İşte onlar “üçüncü mekân” olarak tanımlanır. Parklar, meydanlar, yürüyüş yolları, kampüs alanları, site bahçeleri, kafeler… İnsanların bir zorunluluk olmadan vakit geçirdiği tüm kamusal alanlar üçüncü mekânlardır. Ve aslında kent yaşamının en önemli parçalarından biridir.
Çünkü insanlar sadece çalışmaya ve barınmaya değil; ait hissetmeye, sosyalleşmeye ve dinlenmeye de ihtiyaç duyar. Bu yüzden üçüncü mekânlar tasarlanırken yalnızca estetik düşünülmez. İnsanların kendini rahat, güvenli ve konforlu hissedeceği alanlar oluşturulmaya çalışılır. Gölgelik oturma alanları, insan ölçeğinde tasarım, yürünebilir yollar, yeşil doku ve sosyal etkileşimi destekleyen mekânlar… Bunların hepsi insanların o alanda daha uzun süre vakit geçirmesini sağlar. Belki de bu yüzden bazı parklar hep doluyken, bazı meydanlar yalnızca geçip gidilen boş alanlara dönüşür.
Bu bağlamda peyzaj mimarı sadece tasarımın estetiği, uygulanabilirliği ile değil aynı zamanda insan psikolojisi ile de ilgilenmelidir. Çünkü tasarlanan her mekân, insanın nasıl hissedeceğini ve nasıl davranacağını etkiler. O zaman şöyle diyebiliriz; Peyzaj mimarı insanın nerede rahat hissedeceğini, nerede vakit geçirmek isteyeceğini ve mekânla nasıl bağ kuracağını da düşünmelidir.
