Hızlı Git
Kentlerde hareketlilik çoğu zaman ulaşım sistemleri üzerinden tartışılsa da, aslında doğrudan mekânın nasıl kurulduğu ile ilişkilidir. Büyükada, bu ilişkinin açık biçimde okunabildiği özel bir örnek sunar. Motorlu araç trafiğinden arındırılmış yapısı, yaya öncelikli düzeni ve kendine özgü morfolojik karakteri ile ada, kentsel hareketliliğin farklı bir biçimini ortaya koyar.
Büyükada, İstanbul Adaları’nın merkezi olması, tarihsel yapısı, imar planları ile doğal ve beşeri coğrafya faktörlerinin etkisi ile planlamanın en önemli alanını oluşturmaktadır.” (Garipağaoğlu ve Özcan, 2016)
Morfolojik Yapı ve Sokak Mekânları
Kentsel morfoloji, yol sisteminden yerleşim dokusuna kadar birçok analizi bünyesinde barındırır ve kentsel sistemi oluşturan öğelerin bir arada düşünülmesine olanak sağlar.
Büyükada bütününde morfolojik yapıya ilişkin yapılan üst ölçekli analizler; alanın eğim durumu, açık-kapalı alan ilişkisi ve erişilebilirlik durumu gibi değerlendirmeleri kapsamaktadır. Adanın kuzey kesiminde konumlanan iskele meydanı ve çevresinde; eğim azdır, ticari işlevlerin ve idari tesislerin yoğunlaştığı bir merkez oluşumu söz konusudur. İskele çevresinde kent dokusunun yoğun olduğu ve genelde bitişik nizamda binaların bulunduğu, kuzeyden güneye gidildikçe morfolojik yapıda değişim, yapı ve insan yoğunluğunda azalma görülmektedir. Yol sisteminin oluşumunda, bölgenin doğal sınırları ve sahip olduğu topoğrafik özellikler önemli etkenlerdir.
İskele ile yakın çevresinde; ızgara ve organik yol dokusu hâkim olup sıklaşan yolların birleşme noktalarında meydanlar oluşmuştur ve yaya akışları da bu doğrultudadır. Büyükada genelindeki kamusal kullanım kuzeyde yoğunlaşsa da farklı yürüyüş güzergâhları bulunmakta, dolayısıyla Büyükada’nın tamamı kamusal mekân
niteliğinde olup ada çevresini saran yol ağının ana hattı tur güzergâhıdır. Bu güzergâh, sadece adalıların kullanımına yönelik değil, aynı zamanda ziyaretçi gezintileri için de uygundur. Büyükada içinde yaşayan yerel halk ve ziyaretçi kullanımlarının bütünleştiği iskele alanında, ticari işlevler ve idari tesisler yoğunlaşmıştır.
“Bütünleşik mekânlar bir yerde yaşayan ya da orda herhangi bir nedenle bulunan tüm insanları bir araya getirme potansiyeli taşır. En bütünleşik mekânlar ise başka bir yere gitmek için bile içinden geçme olasılığı bulunan mekânlardır” (Gündoğdu ve Özkök, 2017, s.65). Bu bağlamda, potansiyel açıdan en yüksek ve düşük bütünleşme
oranına sahip olan akslar çalışma alanı olarak seçilmiş ve mikro ölçekli analizler ile Büyükada’nın sokak ve cadde bazındaki mevcut durumu incelenmiştir. Ana meydandan diğer yollara bağlantıyı sağlayan Çınar Caddesi 286 m. uzunluğa sahiptir, caddenin başlangıç ve bitiş noktası arasındaki kot farkı 1,39 metredir, diğer cadde ve sokaklara göre daha yoğun kullanılmaktadır (Özbek, 2015, sf. 288).
Etkin yaya aksları ile iskele alanının çevresindeki bazı meydanlar ve özellikle saat meydanı rahat algılanabilmektedir. Saat meydanı, iskeleden güneye doğru dik ana yaya aksı ile bağlanmış olup, bu meydandan ve diğer işlek caddelerden fayton meydanı ise yeterince algılanamamaktadır.
Erişim ve Ada İçi Hareketlilik
Büyükada’ya erişim, günümüzde İstanbul’un farklı noktalarından sağlanan düzenli deniz ulaşımı ile gerçekleşmektedir. Eminönü, Kabataş, Kadıköy, Beşiktaş, Bostancı, Maltepe ve Kartal gibi iskelelerden sağlanan ulaşım, kentin diğer ulaşım sistemleri ile entegre bir yapı oluşturmaktadır.
Ada içi hareketlilikte motorlu taşıt girişinin olmaması belirleyici bir özelliktir. Yaya hareketliliği temel ulaşım biçimini oluştururken, bisiklet kullanımı da yaygın bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. İskele çevresinde bulunan bisiklet kiralama noktaları, ziyaretçiler için teşvik edici bir unsur oluşturmaktadır. Ancak topoğrafyanın etkisiyle bazı bölgelerde eğimin fazla olması erişimi zorlaştırmaktadır.
Geçmişte önemli bir ulaşım türü olan faytonların kaldırılmasıyla birlikte elektrikli araçlar ada içi ulaşımda kullanılmaya başlanmıştır. Elektrikli otobüsler ve taksiler, hem kamusal hem bireysel hareketliliği desteklemektedir. Bununla birlikte ada genelinde yaya odaklı dolaşım güçlüdür. Ancak yaya yollarının fiziksel koşulları ve mekân kalitesi yer yer yetersiz kalmaktadır.
Günümüzde ise, ana kara ile bağlantı Eminönü, Kabataş, Kadıköy, Beşiktaş, Bostancı, Maltepe ve Kartal iskelelerinden şehir hatları ve özel taşımacılık şirketlerince yerleşim olan bütün adalara düzenli seferler ile sağlanmakta ve Büyükada’da üç ayrı iskele bulunmaktadır. Adalar’a deniz yoluyla erişimin gerçekleştirildiği ana karadaki iskelelerin yakın mesafesinde metro, tramvay istasyon noktaları ve otobüs, minibüs, dolmuş durakları bulunmakta, böylece kentin iç kesimlerinden raylı, lastik tekerlekli sistemler ve ara toplu taşıma araçları ile deniz
ulaşımı entegrasyonu sağlanmaktadır.
Bisiklet ve alternatif ulaşım türlerinin Büyükada içi hareketlilikte etkin kullanımı, sürdürülebilirlik ilkelerine uygunluk açısından İstanbul kent içi ulaşım sistemine göre farklılık göstermektedir. Adalar içerisinde, oldukça yaygın bir ulaşım aracı bisiklettir fakat topoğrafik açıdan bazı kesimlerde eğimin fazla oluşu erişim zorluğu yaratmakta ve caydırıcı etki yaratmaktadır. Adalar içerisindeki yollarda motorlu taşıt girişinin bulunmaması da bisiklet kullanımının daha sağlıklı ve etkin bir alternatif oluşturmaktadır. İskele çevresinde bisiklet kiralama yerlerinin bulunması, günübirlik ziyaretçilerin bisiklet kullanımı için teşvik edici unsurlardandır. Bununla birlikte,
İstanbul ana karasından bisikletle vapur yolculuğu alternatifinin bulunması, Adalar’a bisiklet ile erişim kolaylığı sağlaması ada içinde bisiklet ile hareketliliğin tercih edilme nedenidir ancak bu konuda kontrolsüz kullanan acemi bisiklet sürücüleri yollarda sorun oluşturmakta ve bireysel mobil araç kullanımları açısından da yeterince denetim bulunmamaktadır.
Ulaşım modlarının değişimi ile geçmişte Adaların kimliği ile bütünleşmiş geleneksel fayton taşımacılığı kaldırılarak toplu taşıma hizmeti veren elektrikli otobüslerin ve taksilerin kullanımına başlanılmıştır. 13 kişilik uygun ücretlendirilmiş bu araçlar ve maksimum 4 kişilik elektrikli taksiler ile yolcu taşımacılığı gerçekleştirilmektedir.
Ayrıca, ada içinde yaya odaklı hareketlilik etkindir. Adalar için belirlenen rotalar ve iskele çevresinde oluşturulan yaya dolaşım bölgeleri, yaya erişimini tercih edilebilir kılmaktadır. Büyükada içine motorlu taşıt girişinin yasak olması, sağlıklı ve güvenli dolaşım olanağı yaratmaktadır. Yaya hareketliliği, Büyükada’da günübirlik yeme içme, dinlenme, küçük alışveriş, hafta sonu konaklama gibi rekreasyon amaçlı gezintilerde de tercih edilen bir erişim biçimidir, ancak yol mekân kalitesi düşüktür, yaya kaldırımları yetersiz kalmaktadır.
Alternatif Bir Hareketlilik Modeli
Büyükada, yaya hareketliliğinin güçlü olduğu, motorlu araç trafiğinden arındırılmış yapısı ile sürdürülebilir bir ulaşım modeli sunmaktadır. Bisiklet ve elektrikli araç kullanımı ile desteklenen bu yapı, çevre ve insan sağlığı açısından olumlu bir örnek oluşturmaktadır ancak sokak ve yol mekânlarının fiziksel koşullarının iyileştirilmesi gerekmektedir.
Büyükada’da gözlemlenen bu hareketlilik modeli, İstanbul’un farklı bölgeleri için de bir yaklaşım sunmaktadır. Özellikle deniz ulaşımı ile desteklenen, yaya odaklı ve çevre dostu ulaşım çözümleri farklı alanlarda uygulanabilir.
Kentsel hareketlilik ve erişilebilirliğin mahalle ölçeğinde ele alınması, motorlu araç trafiğinin sınırlandırılması, yaya ve bisiklet kullanımının teşvik edilmesi sürdürülebilirlik açısından önem taşımaktadır. Bununla birlikte, hareketlilikle ilgili düzenlemelerin yalnızca sürdürülebilirlik değil, aynı zamanda esneklik ve krizlere karşı dayanıklılık sağlaması gerekmektedir.
Kaynakça
- Beckmann K. J., Hesse M., Holz C.-Hunecke R. M., 2006, Stadtleben – Wohnen, Mobilitaet und Lebensstil, Wiesbaden
- Akpınar, S. (1984). Adaların Tarihi ve Arkeolojisi, Adaların Türk Turizmindeki ve Edebiyatındaki Yeri ve Önemi Semineri, 3 Mayıs 1984, Burgazada Lioness Kulübü Derneği, İstanbul.
- Garipağaoğlu, N., & Özcan, S. İstanbul Adaları’nın Mekan-Kıyı Yönetimi Ve Sürdürülebilirlik Kapsamında Planlanması. Marmara Coğrafya Dergisi, (33), 215-240.
- Lynch K., 2011, Kent İmgesi, T. İş Bank. Kültür Yayınları
- Özbek, M. Ö. (2015). Prens Adalarının Morfolojik Yapılarının Yaya ve Bisiklet Erişilebilirliği Üzerinden İncelenmesi, Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı Kentsel Morfoloji Sempozyumu “Temel Yaklaşımlar ve Teknikler” Kitabı. Düzenleyen Mersin Üniversitesi. 22- 23 Ekim.
- Tuğlacı, P. (1989). Tarih Boyunca İstanbul Adaları. Cem Yayınevi.
