Hızlı Git
The Journal of Positive Psychology’nin araştırmasına göre toplum mutluluğu, bireylerin bireysel mutluluklarının toplamından daha fazlasını ifade ediyor. Araştırma sonucuna göre; maddi ve fiziksel ihtiyaçların karşılanması, kurumlara ve sisteme olan güven, insan haklarına ve demokratik katılıma verilen önem toplumların mutluluğunun yükselmesinde etkili oluyor.
Eşit haklara ve bireysel özgürleşmelere saygılı, kapsayıcı bir toplumda yaşıyor ve mahalleyle güçlü ilişkiler kuruyor olmanın ise toplum mutluluğuna direkt olarak etki eden unsurlar olduğu belirlenmiş. Farklı gruplara duyulan güven ve bağlılık toplum mutluluğunu arttırıyor. Sadece yakın çevreye geliştirilen bağ ise diğer gruplara karşı önyargı oluşmasına sebebiyet verdiğinden sınıflar arası bağları ve toplum mutluluğunu zayıflatıyor.
Bu araştırmadan hareketle “farklı sosyo ekonomik ve kültürel grupların birbirine güveni nasıl sağlanır sorunsalını düşündüğümüzde şehircilik ile yakından ilişkilindiğini fark etmek zor değildir. Güven duygusu her tür ilişkide tarafların birbirini tanıması ile temellenir. Tanışmanın gerçekleşmesi ise karşılaşmak ve birbirine tanık olmak ile mümkündür. Arkadaşlık, komşuluk gibi ilişkilerde güvenin oluşmasının en temel noktası belli bir süre aynı mekanda birbirini gözlemlemeleri ve ortak aktivitelerde bulunmalarıdır.
Kent ölçeğinde ise farklı grupların bir araya gelmesini ve birbirlerini gözlemleme fırsatı sağlayan en önemli mekanlar kamusal alanlardır. Bu yazıda kamusal alanın sahip olması gereken nitelikleri ve bu doğrultuda yaratabileceğimiz çözümleri inceleyeceğiz.
Kamusal Mekan Nedir, İyi Bir Kamusal Mekan Ne Fayda Sağlar?
Kamu kelimesi kullanıldığı yere göre “devlet”i kastederken kimi zaman “halk” ve “toplum”u da kastedebilmektedir. Kamusal alan tanımındaki kamu ise daha çok toplum tanımına işaret etmektedir. “Kamusal alan ‘sivil toplum alanı’dır ve daha doğru karşılığı ‘toplumsal alan’dır” (Berzeg, 2003)
Kamusal mekan; kullanım için bir bedel ödememiz gerekmeyen, fiziksel olarak ulaşılabilir, sosyal statü farkı gözetmeksizin tüm bireylerin erişimine açık olması beklenen alanlardır. Meydan, park, kıyı şeridi, yeşil alanlar, sokaklar kamusal mekanlara en bilindik örneklerdir.
Kamusal alanların işlevi bedelsiz ve kolay ulaşılabilir olmasından ibaret değildir. Bireylerin herhangi bir baskı veya engelle karşılaşmadan kendi düşüncelerini özgürce paylaşabildiği, farklı fikirlerin bir araya gelerek tartışıldığı ve toplumun ortak düşünce ve görüşlerinin oluşmasına katkı sağlayan bir ortamdır.
İyi Bir Kamusal Mekanın Topluma Kazandırdıkları
İyi tasarlanmış bir kamusal mekân, öncelikle insanların fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarına cevap verir. Bu nedenle tasarım sürecinde insan ölçeğinin dikkate alınması ve kullanıcının merkeze alınması önemlidir. İnsanların rahatça yürüyebildiği, oturabildiği, dinlenebildiği ve vakit geçirebildiği alanlar, kamusal mekânın aktif ve işlevsel bir şekilde kullanılmasını sağlar. Örneğin yeterli oturma alanlarının, gölgeliklerin, yeşil alanların ve yaya yollarının bulunduğu bir meydan, yalnızca görsel açıdan düzenli bir alan olmaktan çıkarak insanların günlük yaşamında aktif olarak kullandığı bir mekâna dönüşür.
İyi bir kamusal mekânın bir diğer önemli faydası, sosyal etkileşimi artırmasıdır. İnsanların bir araya gelebileceği, karşılaşabileceği ve birlikte zaman geçirebileceği alanların oluşturulması, toplum içerisindeki sosyal ilişkilerin gelişmesine katkı sağlar. Örneğin bir mahalle meydanında oturma alanlarının, çocuk oyun alanlarının veya küçük etkinlik alanlarının bulunması, farklı yaş ve sosyal gruplardan insanların aynı mekânda bulunmasına olanak tanır. Böylece kamusal mekân, yalnızca fiziksel bir boşluk değil, aynı zamanda sosyal yaşamın gerçekleştiği bir ortam hâline gelir.
Bireylerin sürekli kullandığı, buluştuğu ve çeşitli anılar biriktirdiği meydanlar, parklar ve sokaklar zaman içerisinde kentin veya mahallenin ortak hafızasının bir parçasına dönüşebilir. Bu durum insanların yaşadıkları çevreyi benimsemelerine ve kendilerini o çevrenin bir parçası olarak görmelerine katkıda bulunur.
Bunun yanında, iyi tasarlanmış bir kamusal mekân güvenlik hissini destekler. Yeterli aydınlatma, açık görüş alanları, aktif yaya kullanımı ve çevredeki yapıların mekâna yönelmesi, kullanıcıların kendilerini daha güvende hissetmesini sağlayabilir. Bunun yanı sıra toplu taşıma duraklarına, yaya ve bisiklet yollarına kolay bağlantı sağlayan kamusal alanlar, insanların günlük ulaşım ihtiyaçlarını da destekler.
Kamusal Mekanın Metalaşması: Kent Hakkını Satın Almak
Sosyolog Henri Lefebvre tarafından geliştirilen “kent hakkı” kavramı insanların yalnızca bir şehirde yaşama hakkı değil, aynı zamanda o şehrin sunduğu olanaklardan eşit şekilde yararlanma, kentin kararlarına katılma ve kentinnasıl şekilleneceği üzerinde söz sahibi olma hakkıdır ve şehirciliğin temel ilkelerindendir. Bu kapsamda herkesin parklara, meydanlara, ulaşım, eğitim ve sağlık gibi kent hizmetlerine erişebilmesi önemlidir. Kent hakkı aynı zamanda kentsel dönüşüm, özelleştirme veya soylulaştırma gibi süreçler nedeniyle insanların yaşadıkları yerlerden dışlanmamasını da kapsar. Kısacası kent hakkı, kentin herkes için erişilebilir, eşit ve yaşanabilir bir ortak yaşam alanı olması gerektiği düşüncesine dayanır.
Günümüzde neoliberal kentsel politikaların etkisiyle kamusal mekânlar, toplumun ortak kullanımına ve yararına hizmet eden alanlar olmaktan giderek uzaklaşmaktadır. Bu alanlar, ekonomik değeri yüksek ve kâr sağlayan gayrimenkuller olarak görülmeye başlamaktadır. Kent hakkının metalaşması ise özellikle kentsel dönüşüm, soylulaştırma ve kamusal alanların özelleştirilmesi gibi uygulamalarla ortaya çıkmaktadır. Bu süreçler, bazı bölgelerin ekonomik açıdan değer kazanmasına neden olurken, mevcut kullanıcıların ve özellikle düşük gelirli grupların bu alanlardan dışlanmasına da yol açabilmektedir.
Mülk, Mahal, İnsan: İstanbul’da Kentsel Dönüşüm kitabında Türkün ve Öktem Ünsal’ın birlikte yazdığı “Neoliberal Kentsel Dönüşüm: Kentsel Alanlarda Sınıfsal Tahliye, Yoksullaşma ve Mülksüzleşme” başlıklı bölümünde neoliberal kentsel dönüşümün özellikle düşük gelirli insanlar üzerindeki etkileri ele alınmaktadır. Bu çalışmalar, kentsel dönüşümün yalnızca binaların yenilenmesi anlamına gelmediğini; aynı zamanda insanların yaşadıkları yerlerden ayrılmasına, yoksullaşmasına ve ev ya da mülklerini kaybetmesine neden olabildiğini göstermektedir. Özellikle kent merkezindeki bazı mahallelerin “riskli alan” ilan edilerek yeniden düzenlenmesi, burada yaşayan düşük gelirli insanların daha uzak bölgelere taşınmasına yol açabilmektedir.
Bu durumu açıklamak için Neil Smith’in “rant farkı” kavramından yararlanılmaktadır. Buna göre bazı mahallelerde mevcut kira ve mülk değerleri, bölgenin gelecekte ulaşabileceği ekonomik değerden çok daha düşüktür. Bu fark, yatırımcılar için önemli bir kâr fırsatı oluşturur. Örneğin Fikirtepe, Galata ve Cihangir gibi merkezi ve tarihi bölgeler, ekonomik açıdan değerli oldukları için zaman içerisinde yatırım ve dönüşüm alanlarına dönüşebilmektedir. Ancak bölgenin değerinin artması, burada daha önce yaşayan insanların aynı yerde yaşamaya devam edebilmesini her zaman mümkün kılmamaktadır.
Bu kentsel dönüşüm süreçlerinin şehirde toplumsal ve mekânsal ayrışmaya neden olduğunu ortaya koymaktadır. Kent içerisinde bir yandan güvenlikli ve dışarıya kapalı siteler ile özel alışveriş merkezleri yaygınlaşırken, diğer yandan kamusal alanların ticari işletmeler tarafından daha fazla kullanılmaya başlanması, bu alanların herkes için eşit şekilde erişilebilir olmasını zorlaştırmaktadır.
Sonuç olarak kent giderek daha fazla tüketim ve ekonomik güce göre şekillenen bir yapıya dönüşebilmektedir. Örneğin bir meydan veya alışveriş alanı fiziksel olarak herkese açık olsa bile, orada zaman geçirmek için alışveriş yapmak, para harcamak veya belirli bir ekonomik güce sahip olmak gerekebilir. Bu nedenle bu tür alanlar gerçek anlamda herkesin eşit şekilde kullanabildiği kamusal mekânlar olmaktan çıkarak “sahte-kamusal” alanlara dönüşebilir. Böyle bir durumda kent hakkı, herkesin sahip olduğu temel bir hak olmaktan uzaklaşıp ekonomik gücü olan insanların daha kolay yararlanabildiği bir ayrıcalık haline gelir.
KAYNAKÇA
- Berzeg, K. (2003). Sezer, kamusal alanla devleti birbirine karıştırıyor. Zaman.
- Helliwell, J. F., Huang, H., Norton, M., Goff, L., & Wang, S. (2023). World happiness, trust and social connections in times of crisis. In World Happiness Report 2023. Sustainable Development Solutions Network.
- Lefebvre, H. (1968). Le droit à la ville. Éditions Anthropos.
- Öktem Ünsal, B., & Türkün, A. (2014). Neoliberal kentsel dönüşüm: Kentsel alanlardasınıfsal tahliye, yoksullaşma ve mülksüzleşme. In A. Türkün (Ed.), Mülk, mahal, insan: İstanbul’da kentsel dönüşüm (ss. 17–42). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
- Smith, N. (1979). Toward a theory of gentrification: A back to the city movement by capital, not people. Journal of the American Planning Association, 45(4), 538–548. https://doi.org/10.1080/01944367908977002
- Türkün, A. (Ed.). (2014). Mülk, mahal, insan: İstanbul’da kentsel dönüşüm. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
- Euronews. (2026, 25 Temmuz). 66 ülkede yapılan araştırma, mutlulukla bağlantılı 5 temel faktörü belirledi. Euronews.
